Theo ghi nhận của phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, các ý kiến của cán bộ xã tại các địa phương vùng khó khăn cho rằng việc giảm những cuộc thi không cần thiết sẽ giúp giáo viên, học sinh bớt áp lực, hạn chế bệnh thành tích và tiết kiệm nguồn lực tổ chức.
Theo các cán bộ cơ sở, giảm các cuộc thi không có nghĩa là giảm cơ hội phát triển của học sinh, giáo viên. Thay vào đó, cần chuyển trọng tâm sang các hoạt động giao lưu, trải nghiệm, rèn kỹ năng sống và những hình thức đánh giá thực chất hơn.
Tổ chức nhiều cuộc thi, hoạt động cùng lúc tạo thêm áp lực cho giáo viên, học sinh
Trao đổi về chủ trương này, bà Tống Thị Ngân - Phó Chủ tịch xã Yên Minh, tỉnh Tuyên Quang cho rằng, đây là hướng đi phù hợp, nhất là đối với những địa bàn vùng cao.
Theo bà Ngân, trước đây các cấp học tổ chức khá nhiều cuộc thi, hội thi với những nội dung như giao lưu tiếng Việt, viết chữ đẹp, học sinh giỏi... Việc tổ chức nhiều hoạt động cùng lúc tạo thêm áp lực cho giáo viên, học sinh và phát sinh kinh phí.
“Tôi đồng tình với việc giảm các hội thi vì sẽ giảm áp lực cho học sinh, giáo viên, tiết kiệm kinh phí và quan trọng hơn là hạn chế bệnh thành tích trong giáo dục. Khi giảm các cuộc thi, thầy cô sẽ có thêm thời gian tập trung vào chất lượng giáo dục thực chất”, bà Ngân chia sẻ.
Từ thực tế địa phương, bà cho rằng thi học sinh giỏi là một ví dụ rõ về nguy cơ tập trung nguồn lực vào một nhóm nhỏ. Để chuẩn bị cho kỳ thi, giáo viên thường dành nhiều thời gian bồi dưỡng những học sinh có năng lực nhằm đạt thành tích cho nhà trường. Trong khi đó, những học sinh còn lại có thể không nhận được sự quan tâm tương xứng.
“Đối với các cuộc thi học sinh giỏi, thầy cô thường tập trung vào một số em để bồi dưỡng, nhằm đạt thành tích cho nhà trường. Nếu quá chú trọng vào nhóm học sinh này thì những em còn lại có thể không được quan tâm đồng đều. Vì vậy, giảm các hội thi, cuộc thi sẽ giúp giáo viên có điều kiện quan tâm đến tất cả học sinh hơn”, bà Ngân nói.
Tuy nhiên, theo bà Ngân, việc giảm các cuộc thi cần đi cùng với cách thức khác để phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng lực. Nếu chỉ dừng ở việc cắt giảm mà không tạo ra môi trường thay thế, học sinh có thể thiếu động lực phấn đấu, nhà trường cũng khó nhận diện những em có tố chất nổi bật.
Vì vậy, bà cho rằng có thể chuyển sang các hoạt động giao lưu, đánh giá phù hợp với điều kiện thực tế. Những sân chơi như tiếng Anh, STEM, chuyển đổi số... nếu được tổ chức nên hướng tới mục tiêu khuyến khích học sinh tham gia, tạo môi trường học tập và khám phá, thay vì trở thành một cuộc đua thành tích.
Cấp xã khó tổ chức các cuộc thi chuyên môn
Trao đổi với phóng viên, bà Nguyễn Thị Hương - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Lâm Bình (tỉnh Tuyên Quang) nhìn nhận vấn đề từ góc độ tổ chức và nhân lực.
Theo bà Hương, với những xã có ít trường học, việc tổ chức các kỳ thi chuyên môn ở cấp xã gặp nhiều khó khăn. Xã Lâm Bình hiện có 6 trường, trong đó có 3 trường mầm non. Nếu tổ chức một kỳ thi cấp xã, địa phương phải bố trí hội đồng, ban giám khảo và các bộ phận phục vụ, trong khi nhân lực chuyên môn giáo dục tại cấp xã còn hạn chế.
“Ở cấp xã hiện nay, phòng Văn hóa - Xã hội không có cán bộ chuyên môn sâu về giáo dục. Ngay cả khi có một cán bộ phụ trách lĩnh vực giáo dục thì cũng rất khó đảm nhiệm toàn bộ công việc liên quan đến chuyên môn. Vì vậy, việc để các trường tự tổ chức, tự đánh giá hoặc chấm giáo viên của mình cũng không hợp lý”, bà Hương chia sẻ.
Theo bà, phương án chấm chéo giữa các trường cũng không dễ thực hiện tại địa bàn có ít trường. Trong khi đó, các địa phương có đội ngũ cán bộ chuyên môn đông hơn sẽ thuận lợi hơn trong việc thành lập hội đồng và tổ chức các kỳ thi.
Thực tế này khiến bà Hương cho rằng những kỳ thi đòi hỏi chuyên môn sâu, như thi giáo viên dạy giỏi hay học sinh giỏi, nên được tổ chức ở cấp cụm hoặc cấp tỉnh - nơi có điều kiện tốt hơn về nhân lực và chuyên môn.
“Nếu tổ chức học sinh giỏi ở cấp xã thì không thực sự hợp lý. Số trường ít, trong khi một kỳ thi cần có hội đồng, ban giám khảo và nhiều thành phần tham gia. Nếu tổ chức ở cấp cụm rồi lựa chọn học sinh tham gia cấp tỉnh thì sẽ phù hợp hơn”, bà Hương nhận định.
Theo bà, việc giảm các cuộc thi cũng giúp cấp xã giảm bớt một phần công việc hành chính trong bối cảnh phòng Văn hóa - Xã hội phải phụ trách nhiều lĩnh vực, trong khi số lượng cán bộ hạn chế.
“Cán bộ phòng Văn hóa - Xã hội hiện nay phải phụ trách nhiều lĩnh vực, trong khi nhân lực rất ít. Vì vậy, nếu giảm được những công việc không thực sự phù hợp với cấp xã thì sẽ giúp cán bộ cơ sở giảm áp lực, có thêm thời gian tập trung vào những nhiệm vụ chính”, bà Hương nói.
Tuy nhiên, bà Hương lưu ý một vấn đề cần được tính toán song song: nếu không còn hội thi giáo viên dạy giỏi thì phải có phương thức khác để ghi nhận năng lực và sự nỗ lực của giáo viên.
“Trước đây, kết quả thi giáo viên dạy giỏi cũng được sử dụng để đánh giá, xét các danh hiệu thi đua. Nếu không còn cuộc thi thì cần có hình thức đánh giá khác để ghi nhận năng lực, sự cố gắng của giáo viên”, bà Hương nói.
Học sinh vùng cao cần thêm cơ hội trải nghiệm
Ông Vi Văn Nhuận - Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Na Mèo, Thanh Hóa cho rằng, điều quan trọng sau khi giảm các cuộc thi là phải tạo được những hoạt động phù hợp hơn cho học sinh.
Theo ông Nhuận, nếu vẫn duy trì hoạt động dành cho học sinh, có thể chuyển từ thi sang giao lưu giữa các trường, các cụm trường. Mục tiêu không phải tìm ra người thắng cuộc mà tạo cơ hội để học sinh gặp gỡ, học hỏi và mở rộng trải nghiệm.
“Có tổ chức thì nên tổ chức theo cụm, giống như các cụm thi trước đây, nhưng chuyển sang giao lưu để các em học hỏi lẫn nhau, không đặt nặng việc thi cử. Nếu tổ chức theo hướng đó thì sẽ phù hợp hơn”, ông Nhuận chia sẻ.
Đối với học sinh vùng cao, ông cho rằng nhu cầu được giao lưu, trải nghiệm càng đáng được quan tâm. Điều kiện địa lý và kinh tế khiến nhiều em ít có cơ hội tiếp xúc với môi trường bên ngoài. Những gia đình có điều kiện có thể đưa con em xuống xuôi để vui chơi, trải nghiệm, nhưng với các gia đình khó khăn, cơ hội này còn rất hạn chế.
“Các em ở vùng núi ít được gặp gỡ, tiếp xúc với bên ngoài. Những gia đình có điều kiện thì thỉnh thoảng mới đưa các cháu xuống xuôi để đi chơi, trải nghiệm; còn những gia đình khó khăn thì hầu như các cháu chỉ sinh hoạt trong địa bàn. Vì vậy, trải nghiệm cuộc sống của các em còn thiếu nhiều”, ông Nhuận cho biết.
Từ thực tế nêu trên, ông cho rằng bên cạnh kiến thức, nhà trường cần tăng cường các hoạt động rèn kỹ năng sống, giúp học sinh mạnh dạn hơn trong giao tiếp và có khả năng thích ứng với những môi trường khác nhau.
Hiện nay, các hoạt động này chủ yếu do giáo viên trong trường đảm nhiệm. Giáo viên tham gia các lớp tập huấn, sau đó tiếp thu nội dung và triển khai cho học sinh. Theo ông Nhuận, địa phương chưa có nhiều đơn vị bên ngoài đến phối hợp, hướng dẫn trực tiếp.
Với xã Na Mèo, việc tổ chức các hoạt động giáo dục còn chịu tác động bởi điều kiện cơ sở vật chất, khoảng cách địa lý và đội ngũ giáo viên. Ông Nhuận cho biết, điều kiện học tập tại địa phương vẫn còn khó khăn, tỷ lệ học sinh khá, giỏi chưa cao. Nhiều học sinh ở xa trường nên việc đi lại cũng là một trở ngại.
“Điều kiện cơ sở vật chất, điều kiện học tập hiện nay vẫn còn khó khăn, chưa đáp ứng được nhiều yêu cầu nên tỷ lệ học sinh khá, giỏi cũng chưa cao”, ông Nhuận nói.
Từ năm học này, địa phương triển khai mô hình tổ chức cho học sinh ở lại trường theo diện nội trú, bán trú phù hợp với từng đối tượng. Học sinh ở gần có thể ở lại trường ăn trưa rồi về nhà vào buổi tối; những em ở xa được ở lại trường và cuối tuần mới về gia đình.
Theo ông Nhuận, việc học sinh ở lại trường không chỉ giải quyết phần nào khó khăn đi lại mà còn tạo thêm thời gian để giáo viên hỗ trợ, kèm cặp các em.
“Nếu các em được ở lại trường thì thầy cô có thêm thời gian kèm cặp, hỗ trợ việc học. Với những học sinh ở xa, việc ở lại trường cũng giúp các em có điều kiện học tập tốt hơn. Hy vọng mô hình mới sẽ tạo chuyển biến về chất lượng”, ông Nhuận chia sẻ.
Địa phương hiện cũng chưa có điều kiện tổ chức riêng nhiều sân chơi, hội thi cho học sinh, trong đó có các hoạt động liên quan đến tiếng Anh. Theo ông Nhuận, địa phương còn thiếu giáo viên tiếng Anh, trong khi môn học này mới được triển khai ở một số lớp.
Điều này cho thấy, tại những địa bàn vùng khó, việc tổ chức hoạt động giao lưu cho học sinh không phải lúc nào cũng khả thi. Thay vào đó, các hoạt động quy mô phù hợp, ít tạo áp lực và tận dụng được nguồn lực sẵn có có thể thiết thực hơn.
Chuyển trọng tâm từ thi đua sang chất lượng
Một điểm chung trong ý kiến của các cán bộ cơ sở là giảm các cuộc thi không nên được hiểu đơn thuần là cắt bỏ hoạt động. Điều quan trọng là xác định lại mục tiêu của những hoạt động dành cho giáo viên và học sinh.
Theo bà Ngân, các hoạt động giao lưu tiếng Anh, STEM, chuyển đổi số... có thể tiếp tục được tổ chức nếu hướng đến tạo sân chơi và khuyến khích học sinh, thay vì sử dụng kết quả như một thước đo thành tích.
Đối với giáo viên, bà cho rằng cũng cần thay đổi cách đánh giá để tránh việc thành tích từ các cuộc thi trở thành tiêu chí quan trọng trong thi đua. Khi đó, giáo viên có thể dành nhiều thời gian hơn cho công việc giảng dạy và hỗ trợ toàn bộ học sinh thay vì tập trung vào nhóm có khả năng đạt giải.
Trong khi đó, bà Hương cho rằng các cuộc thi chuyên môn nếu cần thiết nên được tổ chức ở cấp có đủ điều kiện về nhân lực và chuyên môn. Cấp xã nên tập trung vào những nhiệm vụ phù hợp với nguồn lực thực tế.
Còn ông Nhuận nhấn mạnh, việc tạo môi trường giao lưu, trải nghiệm và rèn kỹ năng sống cho học sinh, nhất là học sinh vùng cao. Theo ông, nếu chuyển từ thi sang giao lưu theo cụm trường, các em vẫn có cơ hội gặp gỡ, học hỏi nhưng không bị cuốn vào áp lực thành tích.
Những cách tiếp cận này cho thấy mục tiêu của việc giảm các cuộc thi không phải thu hẹp cơ hội phát triển của học sinh, mà là thay đổi cách tạo động lực trong giáo dục. Thay vì đặt nặng việc có bao nhiêu giải thưởng, có thể chú trọng hơn đến việc học sinh tiến bộ ra sao, có thêm kỹ năng gì và có được cơ hội phát triển phù hợp với hoàn cảnh hay không.
Đặc biệt ở vùng cao, nơi nguồn lực giáo dục còn hạn chế, sự thay đổi này càng có ý nghĩa. Khi giảm những hoạt động không thật sự cần thiết, giáo viên có thêm thời gian cho việc dạy học; cán bộ cơ sở giảm áp lực tổ chức; còn học sinh có thêm cơ hội tham gia các hoạt động thiết thực.
Theo các cán bộ cơ sở, nếu chủ trương giảm các cuộc thi được triển khai đồng bộ, cùng với việc đổi mới phương thức đánh giá và tăng cường các hoạt động giao lưu, trải nghiệm, đây sẽ là cơ hội để giáo dục chuyển dần từ tư duy chạy theo thành tích sang chú trọng chất lượng và sự phát triển thực chất của người học.
