Vừa qua, hai vụ việc liên quan đến sinh viên ngành y có phát ngôn, hành vi phản cảm trên mạng xã hội đã gây bức xúc dư luận. Một nữ sinh Trường Đại học Y Hà Nội bị xem xét kỷ luật sau khi đăng tải video với nội dung dọa "lấy ven cho bệnh nhân trật 3 lần" để "trả đũa", trong khi 2 sinh viên Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội cũng phải đối mặt với hình thức xử lý vì livestream có lời lẽ thiếu chuẩn mực khi đang thực tập tại bệnh viện.
Từ hai vụ việc nêu trên một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo về ý thức nghề nghiệp, văn hóa ứng xử và trách nhiệm của sinh viên ngành y trên không gian mạng.
Nhiều chuyên gia, đại biểu Quốc hội cho rằng, cùng với đào tạo chuyên môn, các trường cần chú trọng hơn việc bồi dưỡng y đức, kỹ năng quản trị cảm xúc và trách nhiệm trong sử dụng mạng xã hội ngay từ khi sinh viên còn ngồi trên giảng đường.
Y đức phải được rèn luyện xuyên suốt quá trình đào tạo
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng cho rằng, đây là một phát ngôn rất đáng tiếc, không phù hợp với chuẩn mực ứng xử của sinh viên y khoa.
Đại biểu cho rằng, dù được đăng tải với mục đích đùa vui, "bắt trend", giải tỏa cảm xúc hay thu hút sự chú ý trên mạng xã hội thì việc nói đến chuyện xếp người bệnh vào vị trí bất lợi hoặc thực hiện kỹ thuật sai để "trả đũa" đều hoàn toàn không thể chấp nhận. Trong hoạt động khám, chữa bệnh, mọi kỹ thuật chuyên môn như tiêm, truyền, lấy ven chỉ được thực hiện vì mục tiêu chăm sóc, điều trị và bảo đảm an toàn cho người bệnh, tuyệt đối không thể bị xem là công cụ để trừng phạt.
"Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở lời nói thiếu chuẩn mực mà còn ở cách tư duy được thể hiện qua phát ngôn, khi cảm xúc cá nhân được đặt cao hơn quyền lợi, sự an toàn và phẩm giá của người bệnh", bà nhấn mạnh.
Tuy nhiên, theo Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, cũng cần nhìn nhận sự việc một cách khách quan. Theo thông tin từ Trường Đại học Y Hà Nội, người đăng tải là sinh viên năm thứ hai ngành Hộ sinh; thời điểm đăng video đang trong kỳ nghỉ hè và không tham gia thực tập tại bệnh viện. Đến thời điểm hiện tại, đây mới là một phát ngôn trên mạng xã hội, chưa có căn cứ cho thấy hành vi đó đã được thực hiện trên thực tế.
"Chúng ta cần nghiêm khắc với phát ngôn sai, nhưng không nên từ một đoạn video mà quy kết toàn bộ nhân cách hay tương lai nghề nghiệp của một sinh viên. Giáo dục phải hướng tới việc giúp người vi phạm nhận thức sai lầm, sửa chữa và trưởng thành", bà nhìn nhận.
Dù vậy, vụ việc đã đặt ra yêu cầu nhìn nhận nghiêm túc hơn về công tác giáo dục y đức trong các cơ sở đào tạo y khoa. Theo Đại biểu, y đức không thể chỉ được truyền đạt qua một số tiết học lý thuyết hay những lời tuyên thệ mà phải được hình thành xuyên suốt quá trình đào tạo, thông qua môi trường giáo dục, cách giảng viên, nhân viên y tế ứng xử và việc hướng dẫn sinh viên xử lý áp lực, mâu thuẫn mà các em có thể gặp phải trong môi trường bệnh viện.
Đại biểu phân tích, ngành y là nghề đặc biệt vì đối tượng phục vụ là những người đang đau đớn, lo lắng hoặc suy yếu. Người bệnh có thể cáu gắt, thiếu hợp tác hoặc có lời nói khiến nhân viên y tế tổn thương. Điều đó không đồng nghĩa với việc người làm nghề y được phép đáp trả bằng chuyên môn. Cơ sở y tế cần có cơ chế bảo vệ nhân viên và sinh viên thực tập trước các hành vi xúc phạm, bạo lực, nhưng quyền lực chuyên môn luôn phải đi kèm trách nhiệm bảo vệ tính mạng, sức khỏe và phẩm giá của người bệnh.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cũng cho rằng, các trường cần rà soát chương trình giáo dục y đức theo hướng thực chất hơn; tăng cường các tình huống mô phỏng xung đột với người bệnh; đào tạo kỹ năng giao tiếp, kiểm soát cảm xúc, bảo đảm an toàn người bệnh và sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm. Việc đánh giá sinh viên cũng cần coi trọng thái độ, khả năng đồng cảm và văn hóa ứng xử bên cạnh kiến thức, kỹ năng chuyên môn.
Đề cập đến trách nhiệm của sinh viên y khoa trong quá trình thực tập, Đại biểu cho rằng khi khoác áo blouse và tham gia thực hành tại bệnh viện, sinh viên không còn được nhìn nhận đơn thuần là một cá nhân. Trong mắt người bệnh, các em đã phần nào đại diện cho nhà trường, cơ sở thực hành và rộng hơn là đội ngũ y tế.
Tác hại của phát ngôn chưa đúng chuẩn mực không dừng lại ở hình ảnh cá nhân người đăng tải. Nó có thể tạo ra sự lo lắng cho người bệnh khi tiếp xúc với sinh viên thực tập, ảnh hưởng đến sự hợp tác giữa người bệnh với cơ sở đào tạo và vô hình trung gây tổn thương cho nhiều bác sĩ, điều dưỡng, hộ sinh và sinh viên y khoa đang tận tâm làm việc.
Bàn về trách nhiệm trên không gian mạng, Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga khẳng định mạng xã hội là không gian giao tiếp nhưng không phải là nơi miễn trừ trách nhiệm. Một nội dung được cho là "nói vui", "diễn tình huống" hay "quan điểm cá nhân" vẫn có thể gây tổn hại đến danh dự người khác, uy tín của tổ chức và niềm tin của cộng đồng.
Đối với sinh viên các ngành đặc thù như y khoa, Đại biểu cho rằng yêu cầu về chuẩn mực ứng xử cần cao hơn vì tính chất nghề nghiệp và mức độ ảnh hưởng đối với xã hội. Năng lực số không chỉ là biết sử dụng nền tảng mà còn là khả năng dự báo hậu quả xã hội, pháp lý và nghề nghiệp của từng hành vi trên môi trường số.
"Qua vụ việc này, thông điệp cần được khẳng định rõ là xã hội không chấp nhận bất kỳ tư tưởng nào coi nhẹ sự an toàn và phẩm giá của người bệnh. Nhà trường phải xử lý nghiêm túc, đúng quy trình; sinh viên phải chịu trách nhiệm về phát ngôn của mình. Nhưng cùng với sự nghiêm khắc, cũng cần tạo cơ hội để người trẻ sửa sai.
Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là loại bỏ một sinh viên chỉ vì một phút nông nổi, mà là giúp người học hiểu rằng chiếc áo blouse không chỉ đại diện cho trình độ chuyên môn mà còn gắn với lòng nhân ái, sự liêm chính và trách nhiệm bảo vệ con người", Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh.
Đừng để một phát ngôn làm tổn hại niềm tin vào ngành y
Theo Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh - Đại biểu Quốc hội chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng, cần nhìn nhận vụ việc liên quan đến phát ngôn của một số sinh viên ngành y với tinh thần khách quan, tránh quy chụp từ hành vi của một cá nhân sang toàn bộ hệ thống đào tạo y khoa.
Tuy nhiên, vụ việc vẫn là một lời cảnh báo đáng suy ngẫm. Điều khiến dư luận băn khoăn không chỉ là một phát ngôn thiếu chuẩn mực mà còn ở chỗ nội dung đó gắn với một kỹ thuật chuyên môn liên quan trực tiếp đến người bệnh. Dù được nói trong lúc bức xúc hay với mục đích đùa cợt, việc xem một thao tác y khoa như công cụ để "trả đũa" bệnh nhân hoàn toàn đi ngược những nguyên tắc nền tảng của nghề y.
"Theo tôi, vấn đề đặt ra không phải là phủ nhận hiệu quả của công tác giáo dục y đức, mà là cần tiếp tục hoàn thiện phương thức giáo dục. Y đức không chỉ được truyền đạt qua các bài giảng lý thuyết mà phải được hình thành thông qua môi trường thực hành, qua sự nêu gương của giảng viên, bác sĩ hướng dẫn và qua quá trình rèn luyện liên tục trong suốt thời gian đào tạo. Trong bối cảnh hiện nay, các cơ sở đào tạo có thể nghiên cứu bổ sung nhiều hơn các nội dung về giao tiếp với người bệnh, quản trị cảm xúc, xử lý áp lực nghề nghiệp, đạo đức số và trách nhiệm nghề nghiệp trên không gian mạng. Đây là những năng lực ngày càng quan trọng đối với người hành nghề y trong xã hội hiện đại", đại biểu chia sẻ.
Cũng theo đại biểu, trong mắt người bệnh, sinh viên thực tập cũng phần nào đại diện cho cơ sở đào tạo, cho cơ sở khám, chữa bệnh và rộng hơn là hình ảnh của ngành y. Vì vậy, mỗi lời nói, hành vi ứng xử, dù diễn ra trực tiếp hay trên mạng xã hội, đều có thể tác động đến niềm tin của người dân đối với hệ thống y tế.
Theo Đại biểu, đặc thù của nghề y là mối quan hệ giữa người bệnh và người thầy thuốc được xây dựng trên nền tảng niềm tin. Một hành vi thiếu chuẩn mực của cá nhân có thể nhanh chóng lan truyền trên môi trường số và tạo ra những tác động vượt xa phạm vi của chính vụ việc.
Chính vì vậy, thực hành lâm sàng không chỉ là giai đoạn rèn luyện kỹ năng chuyên môn mà còn là quá trình hình thành bản lĩnh nghề nghiệp, thái độ phục vụ và trách nhiệm xã hội của sinh viên y khoa. Bên cạnh sự tự rèn luyện của người học, các bệnh viện và cơ sở đào tạo cần tăng cường vai trò hướng dẫn, giám sát và phản hồi để kịp thời uốn nắn những biểu hiện lệch chuẩn ngay từ khi sinh viên còn ngồi trên ghế nhà trường.
Ở góc độ ứng xử trên không gian mạng, Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cho rằng chuẩn mực đối với sinh viên y khoa cần được đặt ra ở mức cao hơn, không phải vì các em có ít quyền tự do biểu đạt hơn người khác, mà bởi nghề nghiệp các em lựa chọn gắn trực tiếp với sức khỏe, tính mạng và niềm tin của xã hội. Quyền nghề nghiệp càng lớn thì trách nhiệm xã hội càng cao.
Đại biểu phân tích, trong thời đại số, ranh giới giữa đời sống cá nhân và hình ảnh nghề nghiệp ngày càng mờ nhạt. Một bài đăng trên mạng xã hội có thể lan truyền rất nhanh và ảnh hưởng đến nhận thức của cộng đồng. Vì vậy, mỗi sinh viên ngành y cần ý thức rằng những phát ngôn của mình, dù được đăng tải với tư cách cá nhân, vẫn có thể tác động đến uy tín của cơ sở đào tạo, bệnh viện và ngành y nói chung.
Theo Đại biểu, việc nâng cao chuẩn mực ứng xử không nên chỉ dừng ở các quy định xử lý vi phạm mà quan trọng hơn là xây dựng văn hóa nghề nghiệp và văn hóa số ngay từ trong nhà trường. Các cơ sở đào tạo cần lồng ghép nội dung về đạo đức số, ứng xử trên không gian mạng, bảo mật thông tin người bệnh và trách nhiệm truyền thông vào chương trình đào tạo; đồng thời xây dựng bộ quy tắc ứng xử rõ ràng, dễ thực hiện, phù hợp với đặc thù của ngành y.
"Mục tiêu cuối cùng không phải là hạn chế sinh viên sử dụng mạng xã hội, mà là giúp mỗi người học hiểu rằng, dù trong bệnh viện hay trên môi trường số, người thầy thuốc tương lai đều phải gìn giữ sự chuẩn mực, tính nhân văn và niềm tin mà xã hội dành cho nghề y", Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh nhấn mạnh.
Giá trị bền vững không đến từ số "lượt thích" trên mạng xã hội
Dưới góc độ tâm lý học, Thạc sĩ Tâm lý học lâm sàng Lê Thế Hanh (hiện đang làm việc tại Trường Đại học Đại Nam) cho rằng vụ việc một số nữ sinh viên ngành y đăng tải nội dung gây tranh cãi trên mạng xã hội không chỉ là một phát ngôn thiếu chuẩn mực, mà còn phản ánh biểu hiện "sính like, câu view" khi sử dụng nền tảng số.
Theo chuyên gia, những người trong vụ việc đều là sinh viên, có trình độ học vấn, đang theo học một ngành nghề được xã hội tôn trọng. Vì vậy, việc đưa ra những phát ngôn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hình ảnh ngành Y là điều đáng phê phán.
Ông nhận định, xét dưới góc độ tâm lý học xã hội, đây có thể là biểu hiện của sự bốc đồng, thiếu chín chắn và chưa lường hết hệ quả của những nội dung được đăng tải trên mạng xã hội. Người đăng tải có thể chưa nhận thức đầy đủ về sức lan tỏa của phát ngôn cũng như tác động tâm lý mà nó gây ra đối với người bệnh và cộng đồng.
"Đây cũng là biểu hiện thường gặp ở một số người trẻ khi còn thiếu trải nghiệm sống và sự tinh tế trong giao tiếp. Trong môi trường mạng xã hội, mong muốn được chú ý hoặc tạo tương tác đôi khi khiến các bạn đưa ra những phát ngôn vượt quá giới hạn, mà chưa cân nhắc đầy đủ về hậu quả", Thạc sĩ Lê Thế Hanh phân tích.
Theo chuyên gia, đối với những người theo học và làm việc trong các lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp đến con người như y tế, trách nhiệm đối với mỗi phát ngôn càng cần được đề cao. Mỗi nội dung chia sẻ trên mạng xã hội không chỉ phản ánh quan điểm cá nhân mà còn có thể tác động đến hình ảnh của nghề nghiệp và niềm tin của xã hội.
Từ vụ việc trên, Thạc sĩ Lê Thế Hanh cho rằng học sinh, sinh viên cần nâng cao khả năng quan sát, kiểm soát cảm xúc và làm chủ hành vi khi sử dụng mạng xã hội. Không nên chạy theo những nội dung gây sốc chỉ để thu hút lượt thích, lượt xem mà quên đi trách nhiệm xã hội gắn với ngành nghề mình đang theo đuổi.
Theo ông, trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, chỉ một phát ngôn thiếu chuẩn mực cũng có thể lan truyền với tốc độ rất nhanh và để lại những ảnh hưởng lâu dài đối với uy tín cá nhân. Vì vậy, người trẻ cần xây dựng cho mình những giá trị cốt lõi về đạo đức, trách nhiệm và văn hóa ứng xử, cả trong đời sống thực lẫn trên không gian mạng.
Chuyên gia cũng nhấn mạnh, lượng tương tác lớn trên mạng xã hội không đồng nghĩa với thành công. Giá trị thực sự của mỗi cá nhân được tạo dựng từ những đóng góp tích cực cho cộng đồng và xã hội. Chỉ khi biết sử dụng sức ảnh hưởng của mình để lan tỏa những giá trị tốt đẹp, người trẻ mới có thể xây dựng hình ảnh bền vững, giữ gìn uy tín cá nhân và nhận được sự tin tưởng lâu dài từ xã hội.
Theo một bác sĩ đang làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh, những sự việc này cũng là lời cảnh báo không chỉ với sinh viên y khoa mà còn với nhiều người trẻ đang bị cuốn vào "bệnh sính like, sính view" trên mạng xã hội.
Vị bác sĩ cho biết, áp lực trong môi trường bệnh viện là điều khó tránh khỏi. Những ca trực kéo dài, tình trạng thiếu ngủ hay việc phải đối diện với bệnh nhân và người nhà căng thẳng, bức xúc đều là trải nghiệm mà hầu hết nhân viên y tế từng trải qua. Tuy nhiên, áp lực cần được chia sẻ đúng cách, thay vì biến thành nội dung để thu hút sự chú ý trên mạng xã hội.
"Trên thực tế, sinh viên thực tập không được xếp giường hay lấy ven độc lập mà mọi kỹ thuật chuyên môn do sinh viên thực tập thực hiện đều phải được giám sát và hướng dẫn trực tiếp bởi giảng viên hoặc nhân viên y tế theo quy định của cơ sở thực hành. Chỉ vì vài lượt xem hay lượt thích mà đánh đổi uy tín nghề nghiệp thì hoàn toàn không đáng. Một câu nói mang tính đùa cợt về việc dùng chuyên môn để 'trả đũa' bệnh nhân cũng đủ làm tổn hại niềm tin của xã hội đối với ngành y, làm sai với lời thề Hippocrates (lời thề y đức - PV)", vị bác sĩ nhấn mạnh.
Vị bác sĩ cũng cho rằng, người bệnh không phải là "chất liệu" để tạo nội dung trên mạng xã hội. Với những người làm nghề y, bản lĩnh nghề nghiệp không chỉ thể hiện ở năng lực chuyên môn mà còn ở khả năng kiểm soát cảm xúc và giữ gìn y đức trong mọi hoàn cảnh.
