Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, học sinh trung học phổ thông học 8 môn bắt buộc gồm: Ngữ văn, Toán, Ngoại ngữ, Lịch sử, Giáo dục thể chất, Giáo dục quốc phòng - an ninh, Hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp và Giáo dục địa phương.
Ngoài ra, học sinh được lựa chọn 4 trong 9 môn học gồm Địa lý, Giáo dục kinh tế và pháp luật, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Công nghệ, Tin học, Âm nhạc, Mỹ thuật.
Thực tế cho thấy, nhiều học sinh lựa chọn tổ hợp môn từ lớp 10 nhưng đến lớp 12 lại cảm thấy không phù hợp với ngành nghề hoặc tổ hợp xét tuyển đại học mong muốn. Theo lãnh đạo một số cơ sở giáo dục, điều này gây ra khó khăn cho cả học sinh lẫn nhà trường và cần nhiều giải pháp để khắc phục.
Vẫn còn tình trạng học sinh học một thời gian mới nhận ra lựa chọn tổ hợp môn chưa phù hợp
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Hồ Đức Cương - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hương Khê (tỉnh Hà Tĩnh) cho rằng, việc lựa chọn tổ hợp môn học ngay từ lớp 10 là một quyết định có ý nghĩa rất lớn, bởi đây không chỉ là cơ sở để học sinh học tập trong suốt bậc trung học phổ thông mà còn tác động trực tiếp đến định hướng nghề nghiệp và cơ hội xét tuyển đại học sau này.
Vì vậy, trường luôn dành nhiều thời gian để tư vấn trước khi học sinh đăng ký tổ hợp. Nhà trường tổ chức họp phụ huynh, sinh hoạt tập trung với học sinh, đồng thời thành lập tổ tư vấn gồm giáo viên chủ nhiệm và các thầy cô giàu kinh nghiệm để phân tích năng lực, kết quả học tập ở bậc trung học cơ sở cũng như định hướng nghề nghiệp của từng em, từ đó giúp học sinh lựa chọn tổ hợp môn phù hợp nhất.
Tuy nhiên, qua thực tiễn triển khai, thầy Cương cho biết vẫn có không ít học sinh sau một thời gian học mới nhận ra tổ hợp đã chọn chưa thực sự phù hợp với năng lực hoặc định hướng của bản thân.
Đặc biệt, tại một trường miền núi như Trường Trung học phổ thông Hương Khê, nhiều học sinh còn hạn chế về nền tảng các môn khoa học tự nhiên. Có những em ban đầu lựa chọn tổ hợp có Vật lý, Hóa học, Sinh học với mong muốn theo đuổi các ngành kỹ thuật, công nghệ, nhưng khi bước vào học mới thấy khối lượng kiến thức và yêu cầu năng lực vượt quá khả năng, dẫn đến áp lực lớn trong học tập.
Trong khi đó, việc chuyển đổi tổ hợp môn học không hề đơn giản. Theo quy định, học sinh muốn đổi môn phải tự học toàn bộ phần kiến thức chưa được học, tham gia kiểm tra đánh giá đạt yêu cầu mới được chuyển sang học chính thức.
Việc thay đổi cũng ảnh hưởng đến kế hoạch tổ chức lớp học và bố trí đội ngũ giáo viên của nhà trường, vì vậy việc chuyển đổi tổ hợp chỉ được xem xét trong những trường hợp thực sự cần thiết và chủ yếu thực hiện từ lớp 10 lên lớp 11, còn sang lớp 12 gần như phải giữ ổn định.
Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hương Khê cho rằng một trong những nguyên nhân dẫn đến thực trạng này xuất phát từ bậc trung học cơ sở. Áp lực kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 khiến hầu hết học sinh, phụ huynh và nhà trường đều tập trung vào ba môn Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh.
Trong khi đó, các môn học khác, đặc biệt là các môn khoa học tự nhiên, chưa được đầu tư đúng mức về thời lượng, chất lượng và mức độ quan tâm. Hệ quả là khi lên trung học phổ thông, nhiều học sinh lựa chọn tổ hợp khoa học tự nhiên nhưng lại thiếu nền tảng kiến thức cơ bản, gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình học tập.
Theo thầy Cương, đây là một "điểm đứt gãy" trong quá trình hình thành năng lực của học sinh, khiến mục tiêu phát triển toàn diện theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 chưa đạt được như kỳ vọng.
“Thực tế hiện nay khi đất nước đang rất cần nguồn nhân lực trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, công nghệ, chuyển đổi số và công nghệ thông tin, nhưng học sinh lại có xu hướng lựa chọn các tổ hợp xã hội nhiều hơn để thuận lợi trong việc thi tốt nghiệp trung học phổ thông hoặc xét tuyển đại học.
Nếu học sinh được định hướng sớm để mạnh dạn theo đuổi các lĩnh vực khoa học cơ bản, công nghệ và kỹ thuật thì cơ hội nghề nghiệp trong tương lai sẽ rất rộng mở, từ học nghề, học cao đẳng đến đại học.
Chúng ta không thể để tình trạng tất cả cùng đổ xô vào một số tổ hợp chỉ để giải bài toán tốt nghiệp. Nếu như vậy sẽ dẫn đến nghịch lý là có những lĩnh vực nguồn nhân lực dư thừa, trong khi những ngành đất nước đang rất cần lại thiếu người học. Đây không chỉ là bài toán của giáo dục phổ thông mà cần có sự vào cuộc đồng bộ từ các cấp quản lý, Bộ Giáo dục và Đào tạo đến các địa phương để định hướng phát triển nguồn nhân lực quốc gia", thầy Cương bày tỏ.
Đồng quan điểm, thầy Lê Khánh Toàn - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Lâm nghiệp (Trường Đại học Lâm nghiệp) nhận định, học sinh trung học cơ sở chủ yếu tập trung vào ba môn Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh xuất phát từ áp lực của kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10.
Thầy Toàn cho biết, theo Thông tư số 30/2024/TT-BGDĐT ngày 30/12/2024 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quy chế tuyển sinh trung học cơ sở và tuyển sinh trung học phổ thông, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 trung học phổ thông công lập không chuyên gồm hai môn bắt buộc là Toán và Ngữ văn, cùng một môn thi hoặc bài thi thứ ba do Sở Giáo dục và Đào tạo các địa phương lựa chọn. Trong khoảng hai năm gần đây, hầu hết các địa phương đều chọn Tiếng Anh là môn thi thứ ba.
Đặc biệt, tại các đô thị lớn như Hà Nội, nhất là khu vực nội thành, tỷ lệ cạnh tranh vào các trường trung học phổ thông công lập rất cao, tạo áp lực không nhỏ đối với học sinh, phụ huynh và cả các trường trung học cơ sở. Chính vì vậy, phần lớn học sinh đều dành nhiều thời gian và công sức để ôn tập ba môn Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh nhằm đạt kết quả tốt trong kỳ thi tuyển sinh.
Trong trường hợp môn thi thứ ba không phải là Tiếng Anh và chỉ được công bố trước ngày 31/3 hằng năm, nhiều học sinh mới bắt đầu tập trung ôn luyện môn học đó.
“Thực tế này đã dẫn đến tình trạng "học lệch, học tủ" ở một bộ phận học sinh trung học cơ sở, trong khi các môn học khác chưa được đầu tư đúng mức. Hệ quả là khi bước vào bậc trung học phổ thông và phải lựa chọn các môn học theo định hướng nghề nghiệp, không ít học sinh gặp khó khăn do nền tảng kiến thức ở một số môn chưa vững, từ đó ảnh hưởng đến việc lựa chọn tổ hợp môn học phù hợp với năng lực, sở trường và định hướng phát triển của bản thân”, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Lâm nghiệp chia sẻ.
Cơ sở giáo dục cần tăng cường hướng nghiệp từ sớm
Cũng theo thầy Hồ Đức Cương, nhiều môn học mới trong chương trình giáo dục phổ thông 2018 vẫn chưa thực sự được các trường đại học quan tâm trong tuyển sinh. Điều này khiến học sinh ít lựa chọn, bởi các em thường căn cứ vào yêu cầu tuyển sinh của bậc đại học để lựa chọn tổ hợp môn vào lớp 10.
Đơn cử như môn Công nghệ (gồm Công nghệ nông nghiệp và Công nghệ công nghiệp) - môn học có tính ứng dụng rất cao, gắn với sản xuất và đời sống, nhưng hiện vẫn xuất hiện rất ít trong các tổ hợp xét tuyển của cơ sở giáo dục đại học.
Đối với công tác xây dựng các tổ hợp môn, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hương Khê khẳng định nhà trường luôn cố gắng đáp ứng tối đa nhu cầu của học sinh.
“Nhà trường xây dựng nhiều tổ hợp khác nhau trên tinh thần linh hoạt theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, không bó hẹp trong một vài tổ hợp cố định. Quan điểm của trường là tôn trọng lựa chọn của người học sau khi đã được tư vấn đầy đủ.
Trong trường hợp có những môn học đặc thù mà một trường chưa đủ điều kiện về giáo viên hoặc cơ sở vật chất, theo đúng tinh thần của chương trình giáo dục phổ thông 2018, các cơ sở giáo dục hoàn toàn có thể phối hợp với những trường lân cận để tổ chức dạy học, bảo đảm quyền lựa chọn môn học của học sinh.
Mục tiêu không phải là lựa chọn theo số đông hay theo xu hướng nhất thời, mà là giúp học sinh học đúng với năng lực, tạo động lực để các em phát huy tốt nhất khả năng của mình”, thầy Cương nói.
Để giải quyết căn cơ những bất cập hiện nay trong việc lựa chọn tổ hợp môn học, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hương Khê cho rằng, cần bắt đầu từ bậc trung học cơ sở. Trước hết, cần giảm áp lực của kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 để các nhà trường có điều kiện tổ chức dạy học đồng đều ở tất cả các môn, thay vì chỉ tập trung vào ba môn thi.
Song song với đó, giáo dục hướng nghiệp cần được thực hiện thực chất thông qua các hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh nhận diện năng lực, sở trường và hiểu được nhu cầu nhân lực của đất nước trong từng giai đoạn phát triển.
Ngoài ra, các cơ quan quản lý giáo dục cần tăng cường kiểm tra việc thực hiện chương trình ở bậc trung học cơ sở, tránh tình trạng cắt xén chương trình hoặc xem nhẹ các môn học không nằm trong kỳ thi tuyển sinh.
Về phía các trường trung học phổ thông, cần khai thác hiệu quả dữ liệu học tập của học sinh từ cấp trung học cơ sở để có thêm căn cứ tư vấn lựa chọn tổ hợp phù hợp. Đồng thời, công tác hướng nghiệp cũng phải gắn với dự báo nhu cầu nhân lực trong tương lai, giúp học sinh hiểu đất nước đang cần những ngành nghề nào, từ đó lựa chọn môn học không chỉ để tốt nghiệp hay xét tuyển đại học mà còn để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.
“Tôi cũng đề xuất cần có lộ trình phát triển mạnh hơn việc dạy ngoại ngữ thứ hai trong các trường phổ thông. Ngoài tiếng Anh, nếu học sinh được tiếp cận sớm với các ngoại ngữ như tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Hàn hay tiếng Đức thông qua đội ngũ giáo viên được đào tạo bài bản, đây sẽ là một hướng đi quan trọng, vừa mở rộng cơ hội học tập, du học, vừa đáp ứng nhu cầu nhân lực trong bối cảnh hội nhập và phát triển kinh tế hiện nay”, thầy Cương bày tỏ.
Để hạn chế tình trạng học sinh lựa chọn tổ hợp môn chưa phù hợp rồi phải thay đổi trong quá trình học, theo thầy Lê Khánh Toàn, Trường Trung học phổ thông Lâm nghiệp đã triển khai nhiều giải pháp ngay từ khâu tuyển sinh.
Khi học sinh đăng ký xét tuyển vào trường, nhà trường công bố trước các tổ hợp môn dự kiến để các em và phụ huynh có thời gian tìm hiểu, cân nhắc. Sau khi trúng tuyển và đến làm thủ tục nhập học, học sinh cùng phụ huynh tiếp tục được tư vấn kỹ lưỡng, dựa trên năng lực, sở trường và định hướng nghề nghiệp của từng em nhằm lựa chọn tổ hợp phù hợp nhất.
Thầy Toàn cho biết, nhà trường vẫn dành khoảng 15-20 ngày sau khi học sinh nhập học để các em có thêm thời gian trải nghiệm và đánh giá lại lựa chọn của mình. Nếu nhận thấy tổ hợp đã đăng ký chưa phù hợp, học sinh có thể làm đơn trình bày nguyện vọng và lý do để nhà trường xem xét điều chỉnh trước khi chính thức sắp xếp lớp. Cách làm này giúp hạn chế tối đa những trường hợp phải chuyển đổi tổ hợp khi đã bước vào quá trình học tập ổn định.
“Để giải quyết tình trạng học sinh lựa chọn tổ hợp chưa sát với năng lực và định hướng nghề nghiệp, điều quan trọng nhất là mỗi học sinh phải hiểu rõ bản thân ngay từ đầu. Các em cần tự trả lời được những câu hỏi như mình có thế mạnh ở môn học hay lĩnh vực nào, đam mê điều gì và mong muốn theo đuổi công việc ra sao trong tương lai.
Tuy nhiên, để làm được điều đó không thể chỉ dựa vào bản thân học sinh mà cần có sự đồng hành thường xuyên của gia đình và nhà trường trong việc đánh giá đúng năng lực, xác định mục tiêu học tập và tư vấn hướng nghiệp từ sớm.
Ngoài ra, sự ổn định của chương trình giáo dục phổ thông cũng như các phương thức tuyển sinh đại học là yếu tố rất quan trọng. Khi chính sách được duy trì ổn định và có tính dự báo cao, học sinh sẽ có cơ sở để xây dựng kế hoạch học tập lâu dài, từ đó lựa chọn tổ hợp môn học phù hợp với năng lực, sở thích và định hướng nghề nghiệp, hạn chế những điều chỉnh hoặc thay đổi không cần thiết trong quá trình học tập”, thầy Toàn nhận định.
