Trong bối cảnh Việt Nam từng bước tái khởi động định hướng phát triển điện hạt nhân nhằm đáp ứng nhu cầu an ninh năng lượng và mục tiêu chuyển đổi xanh, yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực này đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Trước yêu cầu đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chuẩn chương trình đào tạo trình độ đại học đối với các ngành thuộc lĩnh vực điện hạt nhân, tạo cơ sở để các cơ sở giáo dục đại học xây dựng chương trình đào tạo thống nhất, tiệm cận chuẩn quốc tế và đáp ứng yêu cầu phát triển ngành trong giai đoạn mới.
Thiết kế chuẩn đầu ra riêng bảo đảm yêu cầu tổng thể về chất lượng nguồn nhân lực
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Hiếu - Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng cho biết: Trong bối cảnh Việt Nam tăng trưởng kinh tế nhanh và nhu cầu điện năng cho sản xuất công nghiệp ngày càng lớn, việc phát triển các nguồn năng lượng ổn định, lâu dài là yêu cầu cấp thiết khi các nguồn năng lượng truyền thống như than, dầu khí hay thủy điện đang dần gặp giới hạn.
Khi đó, điện hạt nhân được xem là giải pháp chiến lược quan trọng nhờ khả năng cung cấp nguồn điện công suất lớn, ổn định và liên tục, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững, giảm phát thải khí nhà kính của Việt Nam.
Tuy nhiên, nguồn nhân lực trong lĩnh vực này vẫn còn thiếu hụt cả về số lượng lẫn chất lượng, đặc biệt là đội ngũ chuyên gia đầu ngành và kỹ thuật viên trình độ cao. Do đó, thầy Hiếu khẳng định việc Bộ Giáo dục và Đào tạo lần đầu ban hành Chuẩn chương trình đào tạo trình độ đại học đối với các ngành thuộc lĩnh vực điện hạt nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là cơ sở để các trường đại học xây dựng chương trình đào tạo bài bản, hiện đại mà còn góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, từng bước hướng tới mục tiêu tự chủ công nghệ điện hạt nhân trong tương lai.
Nhận xét về Chuẩn chương trình đào tạo, thầy Hiếu đánh giá cao việc thiết kế chuẩn đầu ra riêng cho từng chuyên ngành, coi đây là hướng tiếp cận cần thiết, thực tiễn và khoa học nhằm phục vụ tổng thể cho ngành công nghiệp điện hạt nhân. Theo thầy, việc xây dựng các chuyên ngành đào tạo theo định hướng đáp ứng từng cấu phần, module trong tổng thể nhà máy điện hạt nhân là cách làm “đúng và trúng”, vừa tận dụng được nguồn lực đào tạo sẵn có, vừa giúp rút ngắn thời gian đào tạo nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu tổng thể về chất lượng nguồn nhân lực.
Đồng quan điểm, Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Huy - Phó Hiệu trưởng Trường Điện - Điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội cũng cho rằng, việc Chuẩn chương trình đào tạo các ngành điện hạt nhân thiết kế chuẩn đầu ra riêng cho từng chuyên ngành là cách tiếp cận hiện đại, tiệm cận với triết lý đào tạo của nhiều quốc gia có nền công nghiệp hạt nhân phát triển như Pháp, Nga hay Hàn Quốc.
Theo đó, sáu hướng chuyên sâu trong chương trình đã bao phủ toàn bộ vòng đời của một dự án điện hạt nhân, từ xây dựng công trình, tích hợp hệ thống điện đến bảo đảm an toàn, an ninh và pháp quy theo tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).
Dẫn báo cáo của OECD Nuclear Energy Agency (NEA) về vai trò của năng lượng hạt nhân trong lộ trình phát thải thấp toàn cầu, thầy Huy cho biết xu hướng quốc tế hiện nay là xây dựng hệ sinh thái nhân lực đa dạng cho ngành điện hạt nhân, không chỉ gồm kỹ sư vận hành mà còn bao gồm chuyên gia kỹ thuật trình độ cao, đội ngũ lao động tay nghề cao phục vụ xây dựng - bảo dưỡng và nhân sự quản lý, điều tiết tại các cơ quan quản lý nhà nước.
Do đó, cách thiết kế theo Chuẩn chương trình đào tạo của Việt Nam cũng phù hợp với xu hướng phát triển nguồn nhân lực điện hạt nhân trên thế giới.
Còn theo quan điểm của đại diện Khoa Năng lượng mới, Trường Đại học Điện lực, Chuẩn chương trình đào tạo trình độ đại học đối với các ngành thuộc lĩnh vực điện hạt nhân không chỉ là yêu cầu chuẩn hóa trong phát triển nguồn nhân lực mà còn tạo sự thống nhất giữa các cơ sở đào tạo trong xây dựng và cập nhật chương trình đào tạo.
Chuẩn này được xem là căn cứ pháp lý quan trọng để các trường chủ động triển khai, rà soát và chuẩn hóa các điều kiện bảo đảm chất lượng, từ chuẩn đầu ra, cấu trúc chương trình đến đội ngũ giảng viên và cơ sở vật chất.
Ngay sau khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành chuẩn, Trường Đại học Điện lực đã ban hành Quyết định số 1135 ngày 13/5/2026 về hiệu chỉnh chương trình đào tạo nhằm bảo đảm tính tương thích đối với chuyên ngành Điện hạt nhân thuộc ngành Công nghệ kỹ thuật hạt nhân. Đồng thời, nhà trường xây dựng kế hoạch nâng cao năng lực chuyên môn, chuẩn hóa đội ngũ giảng viên và đầu tư hệ thống cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm mô phỏng đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật và an toàn của chuẩn mới.
Đại diện nhà trường cho rằng, việc thiết kế chuẩn đầu ra riêng cho từng chuyên ngành điện hạt nhân chính là “đầu bài” buộc các cơ sở đào tạo phải chủ động xây dựng chương trình, phát triển đội ngũ, tăng cường cơ sở vật chất và mở rộng liên kết đào tạo để bảo đảm chất lượng.
Với định hướng xác định điện hạt nhân là một trong hai chuyên ngành mũi nhọn của ngành Công nghệ kỹ thuật hạt nhân, Trường Đại học Điện lực đang tập trung hoàn thiện chương trình đào tạo chuyên sâu, nâng cao năng lực giảng viên và mở rộng hợp tác chiến lược nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn của ngành.
Đại diện Khoa Năng lượng mới, Trường Đại học Điện lực cũng nhấn mạnh, để bảo đảm chất lượng đầu ra đối với lĩnh vực điện hạt nhân, các cơ sở đào tạo cần đầu tư đồng bộ vào đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và tăng cường liên kết đào tạo với doanh nghiệp, cơ sở đào tạo quốc tế.
Về đội ngũ giảng viên, cần chủ động cử cán bộ, giảng viên tham gia các khóa đào tạo chuyên sâu, chuyển giao công nghệ ở nước ngoài nhằm chuẩn hóa năng lực theo tiêu chuẩn quốc tế. Đồng thời, tăng cường thu hút chuyên gia, kỹ sư giàu kinh nghiệm từ doanh nghiệp năng lượng và viện nghiên cứu tham gia giảng dạy, hướng dẫn sinh viên.
Đối với cơ sở vật chất, cần tập trung đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại phục vụ đo lường bức xạ, an toàn hạt nhân, trang bị phần mềm chuyên ngành và hệ thống mô phỏng vận hành nhà máy điện hạt nhân để sinh viên được thực hành sát với thực tế.
Về liên kết đào tạo, cần tích cực đẩy mạnh hợp tác với doanh nghiệp, tập đoàn năng lượng trong nước nhằm tăng cơ hội thực tập, trải nghiệm thực tế cho sinh viên. Cũng như mở rộng hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu quốc tế trong lĩnh vực điện hạt nhân để triển khai trao đổi sinh viên và công nhận chương trình đào tạo.
Quy định đầu vào cao để đáp ứng yêu cầu an toàn
Một trong những nội dung đáng chú ý của Chuẩn chương trình đào tạo trình độ đại học đối với các ngành thuộc lĩnh vực điện hạt nhân là quy định thí sinh phải có nền tảng Toán và Vật lý ở mức ngưỡng bảo đảm chất lượng đầu vào nâng cao.
Đại diện Khoa Năng lượng mới, Trường Đại học Điện lực cho biết lĩnh vực điện hạt nhân có tính đặc thù cao về công nghệ và an toàn, do đó yêu cầu nền tảng Toán học và Vật lý vững chắc là điều kiện cốt lõi để sinh viên có thể tiếp cận các học phần chuyên sâu, hoàn thành chuẩn đầu ra về kiến thức và kỹ năng trong chương trình đào tạo.
Trên thực tế, các ngành trong lĩnh vực điện hạt nhân yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn và an ninh, đòi hỏi người học phải có tư duy logic, khả năng tính toán và nền tảng Vật lý tốt để tiếp thu các nội dung chuyên môn như vật lý lò phản ứng hay an toàn bức xạ.
Thứ hai, việc nâng ngưỡng đầu vào nhằm ưu tiên chất lượng hơn số lượng. Dù có thể làm thu hẹp nguồn tuyển trong giai đoạn đầu, nhưng đây được xem là bước đi cần thiết để hạn chế lãng phí nguồn lực đào tạo, giảm tỷ lệ sàng lọc trong quá trình học và bảo đảm nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu an toàn cao của ngành điện hạt nhân sau khi tốt nghiệp.
Bên cạnh yêu cầu nâng cao chất lượng đầu vào, đại diện Khoa Năng lượng mới, Trường Đại học Điện lực cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của các điều kiện bảo đảm chất lượng đối với cơ sở tham gia đào tạo lĩnh vực điện hạt nhân.
Theo đó, Trường Đại học Điện lực có nhiều lợi thế trong đào tạo ngành Công nghệ kỹ thuật hạt nhân nhờ định hướng ứng dụng, kinh nghiệm đào tạo trong lĩnh vực năng lượng và hệ thống các ngành phụ trợ phục vụ trực tiếp cho điện hạt nhân như Hệ thống điện, Kỹ thuật nhiệt, Tự động hóa.
Đại diện nhà trường cho biết, trường sở hữu đội ngũ giảng viên trình độ cao với tỷ lệ tiến sĩ lớn, nhiều cán bộ được đào tạo dài hạn và ngắn hạn tại các quốc gia có thế mạnh về công nghệ hạt nhân. Đồng thời, nhà trường cũng xây dựng mạng lưới hợp tác rộng rãi với các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong và ngoài nước nhằm phục vụ công tác đào tạo, nghiên cứu và thực hành cho sinh viên.
Hiện nay, Trường Đại học Điện lực đã ký kết hợp tác đào tạo ngành Điện hạt nhân với các trường quốc tế như Fukui, Nagaoka (Nhật Bản), KINGS (Hàn Quốc) và hợp tác trong nước với Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam.
Trong khi đó, theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Hiếu, đối với các ngành kỹ thuật nói chung, Toán học và Vật lý là nền tảng cốt lõi giúp người học phát triển tư duy logic, khả năng mô hình hóa và giải quyết các bài toán kỹ thuật. Đặc biệt, Vật lý là cơ sở để hiểu nguyên lý vận hành của các hệ thống điện và công nghệ năng lượng.
Riêng với lĩnh vực điện hạt nhân, đây là ngành có độ phức tạp cao, đòi hỏi người học phải nắm vững kiến thức về vật lý hạt nhân, nhiệt học, cơ học cũng như các phương pháp tính toán chính xác. Vì vậy, nếu không có nền tảng Toán và Vật lý đủ vững ngay từ đầu, sinh viên sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình học tập, nghiên cứu và khó đáp ứng yêu cầu của chương trình đào tạo.
Theo thầy, việc đặt ra yêu cầu cao đối với đầu vào không chỉ nhằm bảo đảm chất lượng đào tạo mà còn giúp lựa chọn được những thí sinh có đủ năng lực tiếp thu kiến thức chuyên sâu, qua đó hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực điện hạt nhân.
“Chất lượng giáo dục phổ thông của Việt Nam hiện nay, đặc biệt ở các môn khoa học tự nhiên, đang ở mức khá tốt. Nhiều học sinh đạt thành tích cao ở các môn Toán và Vật lý tại các kỳ thi trong nước và quốc tế, tạo nguồn tuyển phù hợp cho các ngành kỹ thuật và công nghệ cao.
Do đó, với một lĩnh vực đặc thù đòi hỏi trình độ chuyên môn và độ chính xác cao như điện hạt nhân, việc yêu cầu thí sinh có nền tảng tốt về Toán và Vật lý không phải nhằm thu hẹp nguồn tuyển, mà hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng đầu vào và bảo đảm chất lượng đào tạo lâu dài”, thầy Hiếu nêu quan điểm.
Giai đoạn 2012-2016, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng đã tham gia đào tạo nhân lực điện hạt nhân với việc xây dựng chương trình đào tạo theo chuẩn quốc tế và cử giảng viên đi đào tạo ở nước ngoài. Theo nhà trường, đây là nền tảng quan trọng để tiếp tục triển khai các nhiệm vụ thuộc Đề án đào tạo nhân lực điện hạt nhân đến năm 2035.
Trong thời gian tới, nhà trường định hướng đầu tư đồng bộ nhằm đáp ứng các yêu cầu của Chuẩn chương trình đào tạo. Trọng tâm là nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên thông qua hợp tác quốc tế, đào tạo ở nước ngoài và thu hút chuyên gia chất lượng cao. Đồng thời tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn của ngành.
“Những định hướng này không chỉ phục vụ yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực điện hạt nhân mà còn góp phần thúc đẩy phát triển khoa học – công nghệ và ngành năng lượng hạt nhân của Việt Nam trong dài hạn”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Hiếu cho hay.
Cùng đánh giá cao yêu cầu thí sinh phải có nền tảng Toán và Vật lý ở ngưỡng bảo đảm chất lượng đầu vào nâng cao, Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Huy cũng cho rằng đây là điều kiện cần thiết đối với lĩnh vực điện hạt nhân - ngành học có yêu cầu cao về nền tảng khoa học cơ bản và tư duy kỹ thuật.
Theo thầy Huy, trong quá trình đào tạo, sinh viên phải tiếp cận nhiều học phần chuyên sâu như vật lý hạt nhân, truyền nhiệt, cơ học chất lưu, mô phỏng, đo lường và an toàn bức xạ. Vì vậy, nếu nền tảng Toán và Vật lý không đủ vững, người học sẽ gặp khó khăn ngay từ các học phần cốt lõi, dẫn tới khó đạt được chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo.
Từ đó, thầy nhấn mạnh ngưỡng bảo đảm chất lượng đầu vào nâng cao không nên được nhìn nhận như một “rào cản” hành chính, mà là giải pháp cần thiết để bảo đảm chất lượng đào tạo trong lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác, tính kỷ luật kỹ thuật và trách nhiệm rất cao.
Chia sẻ về lợi thế trong đào tạo lĩnh vực điện hạt nhân, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Huy cho biết Đại học Bách khoa Hà Nội có nền tảng đào tạo liên ngành mạnh với các lĩnh vực cốt lõi như vật lý, điện, tự động hóa, cơ khí và công trình - những cấu phần quan trọng trong một dự án điện hạt nhân.
Tính đến nay, nhà trường đã duy trì đào tạo Kỹ thuật Hạt nhân từ năm 1970 và đến nay đã đào tạo gần 200 cử nhân, kỹ sư cùng gần 40 thạc sĩ trong lĩnh vực này. Đội ngũ giảng viên hiện nay phần lớn được đào tạo tại Hàn Quốc và Nhật Bản. Đồng thời nhiều đơn vị trong trường đang phối hợp xây dựng chương trình đào tạo kỹ sư điện hạt nhân theo định hướng liên ngành.
Bên cạnh đó, Đại học Bách khoa Hà Nội hiện duy trì hợp tác với nhiều đối tác quốc tế và trong nước như Grenoble INP (Pháp), Toshiba, Mitsubishi Heavy Industries (Nhật Bản), GE (Mỹ) và Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam nhằm phục vụ đào tạo, nghiên cứu và phát triển nguồn nhân lực cho lĩnh vực điện hạt nhân.
Về cơ sở vật chất, Đại học Bách khoa Hà Nội hiện có bốn phòng thí nghiệm phục vụ đào tạo và nghiên cứu trong lĩnh vực điện hạt nhân gồm Phòng thí nghiệm Đo đạc bức xạ, Phòng thí nghiệm Năng lượng và An toàn hạt nhân, Phòng thí nghiệm Thiết bị hạt nhân và Phòng thí nghiệm Kiểm tra không phá hủy.
Trong thời gian tới, nhà trường kiến nghị ưu tiên đầu tư phòng thí nghiệm mô phỏng vận hành nhà máy điện hạt nhân (Simulator). Đây được xem là hạng mục quan trọng trong đào tạo nhân lực điện hạt nhân, vì thông qua hệ thống mô phỏng đạt chuẩn quốc tế, người học có thể làm quen với quy trình vận hành, rèn luyện kỹ năng xử lý sự cố và nâng cao năng lực bảo đảm an toàn trước khi làm việc trong môi trường thực tế.
