Xây dựng cơ chế, chính sách ưu đãi, hỗ trợ học phí, cấp học bổng cho học sinh tài năng, thí điểm học vượt cấp, vượt lớp và triển khai cơ chế đào tạo song bằng là những nội dung quan trọng được Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh, giao Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với các Bộ, cơ quan liên quan nghiên cứu trong quá trình xây dựng Đề án phát hiện và bồi dưỡng nhân tài trẻ Việt Nam.
Theo lãnh đạo một số cơ sở giáo dục, việc quan tâm đúng mức tới nhóm học sinh tài năng không chỉ là yêu cầu cấp thiết, mà còn là giải pháp chiến lược nhằm phát hiện, nuôi dưỡng và phát huy nguồn tinh hoa cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Chìa khóa phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, cô Nguyễn Thị Mỹ Bình - Phó Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Tĩnh cho rằng: Trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng cơ chế, chính sách cùng nguồn đầu tư thích đáng cho công tác phát hiện, bồi dưỡng và phát triển nhân tài là yêu cầu cấp thiết, phù hợp với xu thế phát triển của đất nước. Đặc biệt, hoạt động này cần được triển khai từ sớm, thay vì chờ đến bậc đại học mới bắt đầu.
Theo đó, có hai nội dung cần được đặc biệt quan tâm. Thứ nhất là xây dựng chính sách học bổng, chế độ đãi ngộ phù hợp dành cho học sinh tài năng, nhất là đối với hệ thống các trường trung học phổ thông chuyên trên phạm vi cả nước.
Thứ hai là cần có cơ chế, chính sách đồng bộ nhằm thu hút học sinh tài năng vào các viện nghiên cứu, trường đại học sau khi các em tốt nghiệp trung học phổ thông. Đồng thời tạo sự liên thông, phối hợp chặt chẽ giữa giáo dục phổ thông với giáo dục đại học, các cơ quan, sở, ban, ngành để học sinh có điều kiện tiếp tục được đào tạo, nâng cao trình độ.
Từ thực tiễn quản lý, Phó Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Tĩnh cho biết, những năm gần đây, các trường phổ thông đã ngày càng chú trọng hơn đến công tác phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu. Chủ trương này cũng nhận được sự quan tâm, chỉ đạo sát sao từ cấp Trung ương, song vẫn còn những hạn chế, đặc biệt tại các địa phương còn nhiều khó khăn, nơi chưa có chính sách ưu đãi đủ mạnh dành cho học sinh tài năng.
Trên thực tế, nhiều học sinh có năng lực nổi trội ở vùng sâu, vùng xa, hoàn cảnh gia đình khó khăn vẫn chưa có điều kiện tiếp cận môi trường học tập phù hợp do thiếu các cơ chế hỗ trợ cụ thể. Nếu có chính sách rõ ràng và kịp thời, các em ở khu vực khó khăn sẽ có thêm cơ hội phát triển trí tuệ và năng lực của mình.
Dẫn chứng từ thực tiễn tại tỉnh Hà Tĩnh, cô Mỹ Bình cho biết không ít học sinh tham gia các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế của tỉnh đều xuất thân từ vùng sâu, vùng xa. Thời gian qua, các nhà trường đã phải chủ động tìm hiểu, vận động, tư vấn phụ huynh cho con em theo học tại trường, thậm chí trong nhiều trường hợp còn trực tiếp hỗ trợ, nuôi dưỡng học sinh do gia đình không đủ điều kiện kinh tế.
“Để việc triển khai các chính sách dành cho học sinh tài năng đạt hiệu quả, sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường và gia đình giữ vai trò vô cùng quan trọng. Khi Chính phủ có sự quan tâm và định hướng rõ ràng, sẽ tạo nền tảng để ban hành các cơ chế, chính sách phù hợp.
Trên cơ sở đó, các địa phương cần vào cuộc quyết liệt, còn các nhà trường phải chủ động phát hiện, phân loại và tập trung đầu tư cho những học sinh có năng lực nổi trội”, cô Bình cho hay.
Trong khi đó, theo thầy Ngô Quang Minh Hải - Phó Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn (Quảng Trị), hiện nay, hầu hết các địa phương đã ban hành một số quy định về học bổng, hỗ trợ đối với học sinh trường chuyên. Tuy nhiên, mức hỗ trợ giữa các tỉnh còn chênh lệch và phụ thuộc nhiều vào điều kiện kinh tế của từng nơi.
Vì vậy, thầy Hải cho rằng khi xây dựng một cơ chế, chính sách thống nhất trên phạm vi toàn quốc sẽ bảo đảm quyền lợi chính đáng cho học sinh, đồng thời tạo động lực để các em nỗ lực học tập, thi tuyển vào các trường chuyên, trường chất lượng cao, qua đó phát huy năng lực và trí tuệ.
Tuy nhiên, theo thầy Hải, chính sách này không nên áp dụng đại trà mà cần có tiêu chí rõ ràng, thống nhất, tránh dàn trải. Cụ thể, cần xây dựng một quy chế chung theo hướng học sinh trúng tuyển vào trường chuyên đều được hưởng mức hỗ trợ tối thiểu. Trên cơ sở đó, căn cứ vào năng lực, thành tích học tập và kết quả rèn luyện để quy định các mức học bổng, hỗ trợ bổ sung phù hợp.
“Việc xây dựng cơ chế hỗ trợ rõ ràng, có sàng lọc và phân tầng mức hỗ trợ sẽ vừa bảo đảm tính công bằng, vừa tạo động lực khuyến khích học sinh phát huy năng lực, tích cực tham gia các sân chơi trí tuệ trong nước và quốc tế”, thầy Hải cho hay.
Trước đề xuất thí điểm học vượt cấp, vượt lớp và triển khai cơ chế đào tạo song bằng, thầy Hải bày tỏ đồng tình và ủng hộ. Theo thầy, học sinh tài năng thường có trình độ vượt trội so với mặt bằng chung, nhiều em đã tham gia và đạt thành tích cao tại các kỳ thi quốc tế, qua đó chứng minh năng lực học tập vững vàng, khả năng tư duy và tiếp thu kiến thức nhanh.
Do đó, nếu được đánh giá năng lực một cách khách quan, khoa học và đáp ứng đầy đủ yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông, các em hoàn toàn có thể được xem xét cho học vượt cấp, vượt lớp.
Theo thầy Hải, việc tạo điều kiện cho học sinh tài năng học vượt không chỉ giúp rút ngắn thời gian học tập ở bậc phổ thông mà còn tạo dư địa để các em sớm tiếp cận các chương trình đào tạo chuyên sâu, chương trình nâng cao hoặc các chương trình song bằng. Điều này giúp học sinh phát huy tối đa năng lực cá nhân, có thêm thời gian đầu tư cho nghiên cứu, rèn luyện chuyên môn, tham gia các sân chơi học thuật trong nước và quốc tế. Qua đó hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao cho đất nước trong tương lai.
Cần tránh lạm dụng, biến tướng khái niệm “học sinh tài năng”
Theo cô Nguyễn Thị Mỹ Bình, chủ trương cho phép học sinh tài năng được học vượt lớp, vượt cấp là hết sức cần thiết trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Cách tiếp cận này giúp thu hẹp khoảng cách giữa năng lực thực tế của người học và chương trình đào tạo, tạo điều kiện để học sinh phát triển theo đúng nhịp độ và khả năng của bản thân, thay vì buộc phải đi theo một lộ trình chung mang tính cào bằng.
Đối với học sinh có năng lực nổi trội, việc kéo dài thời gian học tập theo chương trình thông thường không chỉ gây lãng phí tiềm năng mà còn có thể làm giảm động lực học tập.
Cô Mỹ Bình cho rằng, việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh tài năng cần được triển khai sớm, đặc biệt ngay từ bậc trung học cơ sở. Thực tiễn tại Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Tĩnh cho thấy, trong nhiều năm qua, nhà trường đã chủ động phối hợp với giáo viên các trường trung học cơ sở để sớm nhận diện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu. Nhờ quá trình chuẩn bị từ sớm, nhiều học sinh khi mới vào lớp 10 đã có nền tảng kiến thức vững chắc, đủ khả năng tiếp cận và theo học chương trình ở mức độ cao hơn, thậm chí tương đương chương trình lớp 12.
Tuy nhiên, dù đã có những quy định liên quan trong hệ thống trường chuyên, việc tổ chức cho học sinh học vượt lớp trên thực tế vẫn chưa được triển khai đồng bộ, chủ yếu do thiếu hướng dẫn cụ thể và cơ chế thực hiện rõ ràng.
Trong thời gian tới, Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Tĩnh sẽ xây dựng lộ trình cụ thể, đồng thời đề xuất Sở Giáo dục và Đào tạo, Ủy ban nhân dân tỉnh xem xét, cho phép triển khai thí điểm mô hình học vượt lớp đối với những học sinh đáp ứng đầy đủ tiêu chí về năng lực, tâm lý và khả năng thích ứng. Theo cô Mỹ Bình, việc thí điểm cần được thực hiện thận trọng, có đánh giá thường xuyên để bảo đảm học sinh không chỉ theo kịp chương trình mà còn phát triển toàn diện về phẩm chất và kỹ năng.
Bên cạnh đó, cô cũng nhấn mạnh việc đào tạo song bằng và học vượt cấp là những giải pháp phù hợp đối với nhóm học sinh có năng lực đặc biệt. Với khả năng tư duy nhanh, tư duy hệ thống và năng lực tự học tốt, nhiều học sinh tài năng hoàn toàn có thể theo đuổi đồng thời hai chương trình đào tạo hoặc tiếp cận chương trình học ở trình độ cao hơn trong cùng một giai đoạn. Những cơ chế này sẽ giúp rút ngắn thời gian đào tạo, tạo dư địa để học sinh sớm tham gia nghiên cứu khoa học, phát triển chuyên môn sâu và từng bước cống hiến trí tuệ cho xã hội.
Tuy nhiên, để các chủ trương trên đi vào thực tiễn, cô Bình cho rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo cần có chỉ đạo cụ thể, thống nhất trên phạm vi toàn quốc, làm cơ sở để các địa phương xây dựng kế hoạch triển khai phù hợp với điều kiện thực tế. Trên nền tảng đó, các nhà trường sẽ chủ động xây dựng lộ trình thực hiện, bảo đảm việc học vượt, học song bằng được triển khai đúng đối tượng, đúng mục tiêu và phát huy hiệu quả lâu dài trong công tác phát hiện, bồi dưỡng và phát triển nhân tài cho đất nước.
Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Vũ Tài - Phó Hiệu trưởng Trường Sư phạm, Trường Đại học Vinh cho rằng, với các nền giáo dục tiên tiến, việc học vượt cấp, vượt lớp đã được triển khai từ lâu và tương đối phổ biến. Tuy nhiên, đối với một nền giáo dục đang trong quá trình đổi mới và phát triển như Việt Nam, việc áp dụng chủ trương này là cần thiết nhưng phải được nghiên cứu, cân nhắc thận trọng trên nhiều phương diện.
Theo thầy, vấn đề then chốt hiện nay là cách thức xác định học sinh tài năng. Thực tế cho thấy, Việt Nam vẫn chưa có hệ thống tiêu chí, tiêu chuẩn rõ ràng để nhận diện học sinh tài năng một cách toàn diện, mà chủ yếu vẫn dựa vào kết quả tham gia các kỳ thi học sinh giỏi. Trong khi các kỳ thi này thường chỉ phản ánh năng lực nổi trội của học sinh ở một môn học hoặc một lĩnh vực cụ thể, chưa phản ánh đầy đủ các năng lực tổng hợp cần thiết cho việc học vượt lớp, vượt cấp.
Từ đó, thầy Tài cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng cơ chế học vượt lớp, vượt cấp, trong đó đặc biệt quan trọng là việc ban hành bộ tiêu chí, tiêu chuẩn thống nhất, làm rõ thế nào là học sinh tài năng, thế nào là tài năng toàn diện. Điều này nhằm tránh tình trạng áp dụng tùy tiện, hiểu sai khái niệm, thậm chí dẫn đến lạm dụng và biến tướng trong quá trình triển khai ở các địa phương và nhà trường.
Bên cạnh đó, Phó Giáo sư Trần Vũ Tài cũng nhấn mạnh, việc bồi dưỡng tinh hoa cho đất nước là hết sức cần thiết, song các chính sách hiện nay vẫn chưa đủ sức tạo động lực mạnh mẽ. Thực tế cho thấy, Việt Nam không thiếu học sinh, sinh viên tài năng, đặc biệt là trên các đấu trường học thuật quốc tế. Tuy nhiên, việc sử dụng và phát huy hiệu quả nguồn lực tinh hoa này cho sự phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế trong nước vẫn còn nhiều hạn chế.
“Một thực trạng đáng suy ngẫm là nhiều học sinh, sinh viên xuất sắc sau khi được đào tạo lại lựa chọn làm việc ở nước ngoài thay vì quay về cống hiến cho quê hương. Điều đó cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở khâu phát hiện hay bồi dưỡng, mà còn ở chính sách thu hút, đãi ngộ và sử dụng nhân tài”, thầy Tài cho hay.
Từ thực tiễn đó, Phó Hiệu trưởng Trường Sư phạm, Trường Đại học Vinh cho rằng việc xây dựng cơ chế dành cho học sinh, sinh viên tài năng cần được tiếp cận một cách tổng thể, gắn chặt giữa phát hiện, bồi dưỡng với thu hút, đãi ngộ và sử dụng lâu dài. Các chính sách học bổng, hỗ trợ học phí ở bậc phổ thông là cần thiết nhưng chưa đủ, quan trọng hơn là phải xây dựng được một lộ trình phát triển rõ ràng để người tài nhìn thấy cơ hội học tập, nghiên cứu, làm việc và cống hiến trong nước.
“Các cơ chế thu hút và bồi dưỡng học sinh tài năng cần được xây dựng theo lộ trình cụ thể, bền vững. Chỉ khi người tài cảm thấy yên tâm và có cơ hội cống hiến xứng đáng, khi đó chúng ta mới có thể giữ chân và phát huy hiệu quả nguồn tinh hoa của đất nước”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Vũ Tài nhấn mạnh.
