Trong bối cảnh Việt Nam đặt nhiều mục tiêu bứt phá về khoa học, công nghệ, việc phát hiện, bồi dưỡng và tạo điều kiện phát triển cho học sinh tài năng được xác định là nhiệm vụ chiến lược.
Tại buổi gặp mặt, biểu dương học sinh đoạt giải tại các kỳ thi quốc tế năm 2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với các Bộ, cơ quan liên quan khẩn trương xây dựng Đề án phát hiện và bồi dưỡng nhân tài trẻ Việt Nam. Trong đó lưu ý xây dựng cơ chế, chính sách đột phá, ưu đãi, hỗ trợ học phí, cấp học bổng cho các học sinh tài năng; thí điểm học vượt cấp, vượt lớp cùng cơ chế đào tạo song bằng…phù hợp thực tiễn. [1]
Nền tảng quan trọng để bồi dưỡng, phát triển tinh hoa đất nước
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Lê Công Lợi - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Khoa học Tự nhiên (Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh rằng: Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ, quốc gia nào thu hút và phát triển được nguồn nhân lực xuất sắc, có hàm lượng tri thức cao sẽ tạo ra bước phát triển nhanh và vượt trội.
Vì vậy, yêu cầu ưu tiên nguồn lực cho phát triển học sinh tài năng là hết sức cần thiết, phù hợp với thực tiễn hiện nay, đồng thời được xem là tiền đề then chốt để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao trong những năm tới.
Theo Tiến sĩ Lê Công Lợi, nguồn nhân lực Việt Nam có thể được ví như một hình tháp phát triển theo lộ trình từ thấp đến cao. Ở tầng cao nhất của tháp là đội ngũ nhà khoa học, nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách - những người trực tiếp tạo ra tri thức mới, dẫn dắt và quyết định sự phát triển của đất nước. Nền móng của tháp chính là lực lượng học sinh tài năng, những em có tố chất nổi trội cần được phát hiện sớm, đầu tư bài bản và bồi dưỡng lâu dài.
Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt về nhân lực chất lượng cao giữa các quốc gia, nếu chỉ tập trung vào chính sách thu hút, đãi ngộ nhân tài khi họ đã trưởng thành thì chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng các cơ chế ưu đãi, khích lệ học sinh tài năng ngay từ phổ thông, từ học bổng, điều kiện học tập, môi trường đào tạo đến lộ trình phát triển rõ ràng.
“Khi lực lượng học sinh tài năng được chăm lo toàn diện và trở thành một nền tảng rộng, vững chắc, đất nước mới có thể hình thành đội ngũ nhân lực tinh hoa ở tầng cao, bảo đảm sự phát triển bền vững trong dài hạn”, thầy Lợi cho hay.
Nhìn từ thực tế khi Việt Nam xuất sắc trở thành một trong những quốc gia giành được nhiều huy chương tại các kỳ Olympic khu vực và quốc tế, Tiến sĩ Lê Công Lợi cho rằng trong những năm qua, hệ thống các trường trung học phổ thông chuyên đã phát huy tốt vai trò “đầu nguồn” trong việc phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh có năng khiếu. Nhờ chương trình đào tạo chuyên sâu, đội ngũ giáo viên chất lượng cao và môi trường học tập đặc thù, nhiều học sinh xuất sắc được chuẩn bị nền tảng vững chắc để tiếp tục trở thành sinh viên ưu tú, theo học các chương trình đào tạo tài năng, tiên tiến và chất lượng cao ở bậc đại học.
Bên cạnh đó, kết quả khảo sát, đánh giá của các tổ chức quốc tế uy tín như PISA cho thấy chất lượng giáo dục phổ thông đại trà của Việt Nam đang ở mức tích cực so với khu vực và thế giới. Nhóm học sinh tài năng Việt Nam ngày càng khẳng định năng lực nổi trội tại các đấu trường trí tuệ hàng đầu thế giới, giành nhiều thành tích cao ở các kỳ Olympic quốc tế về Toán học, Tin học, Trí tuệ nhân tạo, Vật lý, Hóa học và Sinh học.
Theo Tiến sĩ Lê Công Lợi, thời gian qua, nhiều địa phương đã chủ động ban hành và triển khai hiệu quả các chính sách học bổng dành cho học sinh tài năng, đồng thời có chế độ đãi ngộ phù hợp đối với giáo viên, chuyên gia và cán bộ quản lý trực tiếp tham gia công tác phát hiện, bồi dưỡng học sinh năng khiếu.
Tuy nhiên, việc triển khai hiện vẫn mang tính rời rạc, phụ thuộc nhiều vào điều kiện ngân sách và quan điểm của từng địa phương, dẫn tới sự chênh lệch lớn giữa các vùng, miền. Thực tế có nơi làm tốt, nhưng cũng có nơi gần như chưa có chính sách đủ mạnh để giữ chân và phát triển học sinh tài năng.
Vì vậy, thầy Lợi cho rằng nếu Chính phủ ban hành các cơ chế thống nhất trên phạm vi cả nước, quy định cụ thể mức học bổng, chế độ tiền lương, tiền thưởng và đãi ngộ đối với học sinh tài năng cũng như đội ngũ giáo viên, cán bộ giáo dục có thành tích xuất sắc, thì đây sẽ là “cú hích” thực chất, tạo động lực đồng đều, thúc đẩy mạnh mẽ công tác phát hiện, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực trẻ chất lượng cao trong dài hạn.
Đồng quan điểm với việc cần tăng cường đầu tư chính sách cho học sinh tài năng, Thạc sĩ Hà Huy Phương - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Bắc Ninh cũng cho rằng, việc đầu tư bài bản, đầy đủ hơn cho các chính sách dành cho học sinh tài năng là hết sức cần thiết và mang lại hiệu quả rõ rệt trong thực tiễn.
Thực tế trước đây, tại tỉnh Bắc Ninh (cũ) đã xây dựng hệ thống trường chuyên và các trường trọng điểm từ bậc tiểu học. Mỗi xã có một trường trọng điểm, tạo mạng lưới phát hiện học sinh năng khiếu từ sớm.
Trên cơ sở đó, sự phối hợp giữa trường chuyên cấp tỉnh và các trường trọng điểm được triển khai chặt chẽ. Giáo viên trường chuyên trực tiếp tham gia bồi dưỡng học sinh tại cơ sở, đồng thời tuyển chọn, tạo nguồn cho công tác đào tạo mũi nhọn. Cách làm này giúp việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh tài năng được thực hiện liên tục, theo lộ trình từ thấp lên cao.
Mặt khác, lãnh đạo tỉnh cũng đã triển khai nhiều chính sách cụ thể như cấp học bổng, hỗ trợ tiền ăn, sinh hoạt cho học sinh trúng tuyển vào trường chuyên. Nhờ có chính sách hỗ trợ, nhiều học sinh có năng lực tốt, kể cả ở khu vực xa trung tâm, hoàn cảnh gia đình khó khăn vẫn có điều kiện theo học trường chuyên.
“Thực tế cho thấy, sau khi triển khai các chính sách này, chất lượng và số lượng học sinh giỏi về trường tăng lên, tạo điều kiện để nhà trường tập trung bồi dưỡng và đạt kết quả cao tại các kỳ thi học sinh giỏi”, thầy Phương cho hay.
Cần tạo lộ trình phát triển bền vững cho học sinh tài năng
Còn theo thầy Huỳnh Lê Minh - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn (Gia Lai), để phát hiện và thu hút học sinh tài năng, việc xây dựng các cơ chế khuyến khích, đãi ngộ phù hợp là yếu tố có ý nghĩa then chốt. Tuy nhiên, trên thực tế, các chính sách này hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào điều kiện kinh tế và cơ chế tài chính của từng địa phương. Có địa phương đã thực hiện tự chủ tài chính hoàn toàn, trong khi nhiều nơi vẫn phải dựa vào ngân sách nhà nước, dẫn đến sự chênh lệch nhất định trong việc triển khai chính sách thu hút và khen thưởng học sinh giỏi.
Tại các tỉnh, thành phố lớn, nhờ chủ động hơn về nguồn lực, địa phương và nhà trường có điều kiện linh hoạt trong chế độ khen thưởng, đồng thời tích cực mời các giáo sư, chuyên gia tham gia giảng dạy, bồi dưỡng học sinh tài năng.
Từ thực tế đó, thầy Minh kiến nghị cần nghiên cứu, điều chỉnh các quy định liên quan đến cơ chế chi tiêu, trong đó có quy chế chi của Bộ Tài chính, nhằm tạo hành lang pháp lý phù hợp, giúp các địa phương và nhà trường chủ động hơn trong triển khai các chính sách phát hiện, bồi dưỡng và phát triển học sinh tài năng.
Trước yêu cầu khuyến khích đào tạo song bằng, thí điểm học vượt cấp, vượt lớp phù hợp với thực tiễn, Thạc sĩ Huỳnh Lê Minh bày tỏ sự ủng hộ đối với chủ trương này. Theo thầy, nếu có cơ chế cụ thể và rõ ràng, năng lực của học sinh tài năng sẽ được phát huy hiệu quả hơn, các em có điều kiện thử sức sớm và tham gia các kỳ thi phù hợp với năng lực, thay vì phải đi theo lộ trình cứng như hiện nay.
Trong khi đó, theo Thạc sĩ Hà Huy Phương, nếu chủ trương học vượt cấp, vượt lớp được triển khai có kiểm soát, đây sẽ là giải pháp tích cực, đặc biệt đối với học sinh bậc trung học phổ thông.
Cụ thể, những học sinh có năng lực vượt trội sau khi hoàn thành lớp 11 hoàn toàn có thể được xem xét cho tham gia kỳ thi tuyển sinh đại học sớm. Đối với bậc trung học cơ sở, việc học vượt lớp hiện còn gặp vướng mắc do các quy định hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo, chẳng hạn như quy định chưa cho phép học sinh lớp 8 dự thi vào lớp 10.
Vì vậy, muốn triển khai học vượt cấp ở bậc này, thầy Phương cho rằng cần nghiên cứu điều chỉnh các văn bản quy phạm pháp luật liên quan.
Để việc thí điểm đạt hiệu quả, thầy đề xuất lựa chọn một số địa phương đủ điều kiện để triển khai trước. Theo đó, học sinh lớp 8, lớp 9 đạt giải cao tại các kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh có thể được ưu tiên tuyển thẳng vào các trường trung học phổ thông chuyên. Những học sinh này đã thể hiện rõ năng lực thông qua thành tích học tập và thi cử, do đó có thể cân nhắc cho phép học vượt lớp hoặc rút ngắn lộ trình đào tạo.
Đồng thời, thầy cũng kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo sớm điều chỉnh các quy chế về tuyển sinh và thi học sinh giỏi, nhằm tạo hành lang pháp lý thống nhất để các cơ sở giáo dục có thể mạnh dạn triển khai các mô hình đào tạo mới.
Còn theo Tiến sĩ Lê Công Lợi, bản chất của chủ trương học vượt lớp không chỉ nhằm tạo thuận lợi cho cá nhân học sinh, mà quan trọng hơn là hướng tới lợi ích lâu dài của xã hội. Khi học sinh hoàn thành sớm các yêu cầu học tập bắt buộc, các em sẽ có thêm thời gian và điều kiện để tập trung cho nghiên cứu, sáng tạo, từ đó tạo ra những đóng góp về khoa học, công nghệ và tri thức mới trong tương lai.
Tuy nhiên, để các nhà trường, giáo viên và phụ huynh có thể yên tâm, Tiến sĩ Lê Công Lợi cho rằng, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần sớm xây dựng các quy định khung mang tính định hướng, đồng thời bảo đảm cơ sở pháp lý rõ ràng.
Từ góc độ chuyên môn, thầy Lợi cho rằng việc phát hiện và bồi dưỡng tài năng trẻ nói chung, đặc biệt là học sinh có năng khiếu ở các môn học văn hóa là quá trình phức tạp, không thể thực hiện riêng lẻ mà đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, nhà trường, đội ngũ chuyên gia, giáo viên và gia đình.
Theo đó, Nhà nước và xã hội cần xây dựng các chính sách khoa học, phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Các cơ sở giáo dục và giáo viên phải có cách tiếp cận linh hoạt, cá thể hóa đối với từng học sinh. Trong khi phụ huynh cần tránh tạo áp lực hoặc đặt kỳ vọng quá mức, sẵn sàng đồng hành cùng thầy cô và chia sẻ cả những khó khăn, vấp váp ban đầu của con em mình trong quá trình phát triển năng lực.
Ở tầm vĩ mô, Tiến sĩ Lê Công Lợi kiến nghị Chính phủ nghiên cứu và sớm ban hành một chiến lược quốc gia về phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng trẻ. Chiến lược này cần xác định rõ nguồn lực đầu tư, chính sách học bổng khuyến khích học sinh, cùng chế độ đãi ngộ tương xứng đối với đội ngũ chuyên gia, nhà giáo tham gia đào tạo.
Đặc biệt, chiến lược phải định hướng lộ trình phát triển lâu dài cho tài năng trẻ theo “đường chạy marathon” - xuyên suốt từ bậc phổ thông, đại học đến giai đoạn lập nghiệp và cống hiến, thay vì chỉ tập trung vào các thành tích ngắn hạn ở bậc trung học phổ thông.
Tài liệu tham khảo:
[1] https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=97694
