Trong những năm gần đây, đề thi học sinh giỏi Ngữ văn lớp 12 của Thành phố Hồ Chí Minh thường tạo được sự chú ý bởi cách ra đề mới mẻ, gắn với thực tiễn đời sống nhưng vẫn giữ được chiều sâu nhân văn của môn học.
Là giáo viên trung học phổ thông, người viết thấy đề thi năm học 2025-2026 tiếp tục khẳng định dấu ấn ấy khi mở đầu bằng một tình huống quen thuộc trong đời sống số: thí sinh phải giải mã captcha để chứng minh mình “không phải robot” trước khi bước vào làm bài.
Từ một thao tác tưởng như thuần túy về mặt kỹ thuật, đề thi đã mở ra nhiều suy ngẫm về giá trị của con người trong thời đại công nghệ, cho thấy sự sáng tạo và tinh tế trong tư duy thiết kế đề của đội ngũ ra đề thi.
Điểm gây ấn tượng trước hết nằm ở cách đặt vấn đề. Đề thi không đi thẳng vào câu hỏi nghị luận mà mở ra bằng một trải nghiệm quen thuộc trên Internet: “Hãy chứng minh bạn không phải là robot”.
Hình ảnh ô vuông xác nhận và mã captcha khiến thí sinh bất ngờ, bởi đó vốn là thao tác thường gặp khi đăng nhập vào các trang web.
Việc đưa chi tiết này vào đề thi Ngữ văn tạo nên một sự phá cách thú vị. Nó khiến học sinh nhận ra rằng một hành động rất bình thường trong đời sống số lại có thể gợi ra những câu hỏi lớn: thế nào là con người, điều gì làm nên sự khác biệt giữa con người và máy móc.
Có thể thấy rằng, đây là cách ra đề vừa hiện đại vừa giàu ý nghĩa, bởi từ một chi tiết công nghệ nhỏ bé, đề thi đã khơi gợi những suy tư nhân văn sâu sắc.
Sau phần dẫn nhập độc đáo ấy, đề thi đưa ra hai ngữ liệu để thí sinh suy nghĩ về khái niệm “con người đích thực”.
Ngữ liệu thứ nhất trích từ bài viết trên trên một báo nói về sự phát triển của captcha và cảm giác bối rối khi con người phải chứng minh mình là con người trước máy móc. Từ đó, tác giả liên hệ đến câu chuyện Pinocchio – chú rối gỗ phải trải qua nhiều thử thách đạo đức mới được công nhận là một cậu bé thực sự.
Điều làm nên con người không phải là khả năng tính toán hay xử lý thông tin, mà là những trải nghiệm tinh thần sâu sắc: nỗi trăn trở, sự suy tư, những đêm thao thức trước thất bại của chính mình. Đây là những điều mà trí tuệ nhân tạo, dù phát triển đến đâu, cũng khó có thể tái tạo trọn vẹn.
Ngữ liệu thứ hai lại đến từ một câu chuyện cổ tích Campuchia giản dị nhưng giàu ý nghĩa. Trong câu chuyện ấy, một chàng trai muốn tìm “một con người thật sự” giữa đám đông.
Khi giả làm người nghèo ngồi dưới gầm cầu, anh chứng kiến rất nhiều người thản nhiên bước qua. Chỉ có công chúa dừng lại và nói rằng mình không thể bước trên đầu một con người, dù người ấy nghèo khổ.
Câu nói ấy thể hiện sự tôn trọng phẩm giá con người và lòng nhân ái sâu sắc. Qua câu chuyện ngắn gọn này, người đọc nhận ra rằng giá trị của con người không nằm ở địa vị hay hoàn cảnh, mà ở nhân cách và cách chúng ta đối xử với người khác.
Hai ngữ liệu tuy khác nhau về bối cảnh – một hiện đại, một cổ tích – nhưng lại gặp nhau ở một điểm chung đó là khẳng định những phẩm chất làm nên con người.
Nếu ngữ liệu thứ nhất nhấn mạnh khả năng suy tư và đời sống tinh thần sâu sắc, thì ngữ liệu thứ hai đề cao lòng nhân ái và sự tôn trọng phẩm giá con người. Sự kết hợp ấy tạo nên chiều sâu tư tưởng cho đề thi, đồng thời gợi mở cho thí sinh nhiều hướng suy nghĩ khác nhau.
Câu nghị luận xã hội yêu cầu học sinh viết với nhan đề “Là tôi, một CON NGƯỜI đây mà!” từ góc nhìn của người trẻ. Nhan đề ngắn gọn nhưng giàu cảm xúc, vừa khẳng định bản thân vừa gợi lên niềm tự hào và trách nhiệm khi được làm người.
Việc nhấn mạnh “góc nhìn người trẻ” cũng là một điểm đáng chú ý. Đề thi không muốn học sinh chỉ lặp lại những ý kiến quen thuộc mà khuyến khích các em suy nghĩ từ trải nghiệm của thế hệ mình, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ đang thay đổi nhiều mặt của đời sống.
Bên cạnh câu nghị luận xã hội, câu nghị luận văn học của đề thi cũng cho thấy sự liên kết chặt chẽ về chủ đề.
Đề yêu cầu phân tích bài thơ “Bom và trăng” của nhà thơ Chế Lan Viên, sau đó bàn luận về cách mà văn chương giúp con người “NGƯỜI hơn”. Bài thơ được viết năm 1975, trong bối cảnh chiến tranh, với những câu thơ ngắn gọn nhưng giàu sức gợi.
Tiếng bom gợi lên sự tàn phá của chiến tranh, trong khi ánh trăng lại tượng trưng cho vẻ đẹp thanh bình và hy vọng. Sự đối lập ấy tạo nên một ấn tượng mạnh mẽ: giữa hoàn cảnh khốc liệt nhất, con người vẫn hướng về cái đẹp và sự sống.
Việc lựa chọn bài thơ này cho thấy ý đồ sư phạm rõ ràng của tác giả ra đề. Nếu câu nghị luận xã hội đặt ra câu hỏi về bản chất con người trong thời đại công nghệ, thì câu nghị luận văn học lại chỉ ra một con đường giúp con người nuôi dưỡng nhân tính đó là văn chương.
Khi đọc những tác phẩm văn học, con người được sống trong thế giới của cảm xúc, của suy tư và của sự đồng cảm. Văn chương giúp chúng ta nhận ra nỗi đau của người khác, hiểu sâu hơn về cuộc sống và về chính mình. Nhờ đó, con người không chỉ sống bằng lý trí mà còn bằng trái tim.
Từ góc độ giáo dục, cách ra đề này thể hiện quan niệm rõ ràng về vai trò của môn Ngữ văn. Văn học không chỉ là đối tượng để phân tích nghệ thuật, mà còn là phương tiện nuôi dưỡng tâm hồn con người. Khi yêu cầu học sinh bàn luận về việc văn chương làm con người “NGƯỜI hơn”, đề thi đã nhấn mạnh giá trị nhân văn của việc đọc và cảm thụ văn học.
Đối với học sinh, để đạt điểm cao với dạng đề này, điều quan trọng là phải thể hiện được góc nhìn riêng. Ở câu nghị luận xã hội, người viết cần xác định rõ những giá trị làm nên con người – chẳng hạn như khả năng suy tư, lòng nhân ái, ý thức tôn trọng người khác – rồi lựa chọn một giá trị tiêu biểu để bàn luận sâu.
Bài viết nên kết hợp giữa bằng chứng từ ngữ liệu và những ví dụ từ đời sống hiện nay, đặc biệt là trải nghiệm của người trẻ trong thời đại công nghệ.
Ở câu nghị luận văn học, học sinh cần vừa phân tích nội dung và nghệ thuật của bài thơ, vừa mở rộng suy nghĩ về vai trò của văn chương trong đời sống tinh thần con người.
Thời gian làm bài 120 phút cũng đặt ra yêu cầu về sự chủ động và phân bố thời gian hợp lý. Học sinh nên dành vài phút đầu để đọc kỹ đề và lập dàn ý cho từng câu. Với câu nghị luận xã hội, cần xác định rõ luận điểm trước khi viết để tránh lan man.
Với câu nghị luận văn học, cần chú ý cả nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật của bài thơ. Những phút cuối nên được dùng để đọc lại bài, chỉnh sửa lỗi diễn đạt và hoàn thiện lập luận.
Có thể nói, đề thi học sinh giỏi Ngữ văn của Thành phố Hồ Chí Minh năm nay không chỉ độc đáo ở hình thức mà còn sâu sắc ở nội dung. Từ một thao tác quen thuộc trong đời sống số, đề thi đã dẫn dắt người học đến những câu hỏi lớn về giá trị con người và vai trò của văn chương.
Chính sự kết hợp giữa tính thời sự và chiều sâu nhân văn ấy đã làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của đề thi, đồng thời nhắc nhở rằng trong bất kỳ thời đại nào, câu hỏi quan trọng nhất vẫn là: chúng ta đang sống như thế nào để xứng đáng là một CON NGƯỜI.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
