Thời gian vừa qua, Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đã có một số bài viết nêu những băn khoăn của độc giả về việc thực hiện đấu thầu cung cấp suất ăn bán trú và sữa học đường trong trường học công lập trên cả nước.
Liên quan đến vấn đề này, có ý kiến cho rằng, tại nhiều trường học, vì sao hình thức tổ chức đấu thầu là công khai và chào hàng cạnh tranh nhưng chỉ có một nhà thầu tham dự và trúng thầu. Điều này làm dấy lên băn khoăn về tính hấp dẫn, minh bạch của các gói thầu, quan trọng nhất là khi có ít nhà thầu tham gia như vậy thì làm sao đảm bảo được cạnh tranh về giá cả, chất lượng có lợi nhất cho học sinh.
Chủ đầu tư đưa ra các tiêu chí "định hướng", sao thu hút được nhiều nhà thầu tham gia đấu thầu!
Chia sẻ một số quan điểm với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam về vấn đề này, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng - nguyên Vụ trưởng Vụ Quản lý đấu thầu, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) cũng đưa ra một số nhận định về các gói thầu chào hàng cạnh tranh nhưng lại có ít nhà thầu tham gia.
"Trên thực tế thì đơn vị nào trong quá trình quá trình hoạt động của doanh nghiệp mình cũng đều muốn trúng nhiều gói thầu. Vì thế, không nhà thầu nào lại không muốn tham gia các gói thầu chào hàng cạnh tranh đúng với lĩnh vực mình đang hoạt động, cũng không nhà thầu nào không muốn có được hợp đồng thể thực hiện và thu lợi nhuận.
Tuy nhiên, nguyên nhân khiến một số nhà thầu không mặn mà, hào hứng theo tôi có thể là yêu cầu của chủ đầu tư đưa ra là quá khắt khe và có tiêu chí "đặc biệt". Hoặc đó có thể là yêu cầu đưa ra mang tính "định hướng" cho chỉ một đơn vị nào đó mới có thể đáp ứng và trúng được. Có những gói thầu khi đọc các tiêu chí trong thông báo mời thầu họ biết đó là định hướng, xác suất đơn vị mình trúng là rất thấp thì họ còn tham gia đấu thầu làm gì nữa cho mất thời gian", nguyên Vụ trưởng Vụ Quản lý đấu thầu nhấn mạnh thêm.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Viết Hùng, việc áp dụng các quy trình giám sát khi thực hiện đấu thầu để đảm bảo tính minh bạch là điều cần thiết để các trường học lựa chọn được các nhà thầu có năng lực thực sự.
Nguyên vụ trưởng Vụ Quản lý đấu thầu nhấn mạnh: "Điều quan trọng nhất vẫn là ở đạo đức của những người thực thi công vụ, điều này cần có ở cả nhà thầu và chủ đầu tư.
Để lựa chọn được nhà thầu cung cấp thực phẩm phục vụ suất ăn bán trú hay sữa uống có năng lực thực sự thì chủ đầu tư, cụ thể là các nhà trường phải đưa ra các tiêu chí phổ thông, hướng đến đề cao tiêu chuẩn của sản phẩm nhưng vẫn phù hợp với giá thành.
Nếu chính các chủ đầu tư và nhà thầu trúng thầu biết đặt lợi ích của học trò và đạo đức nghề nghiệp lên hàng đầu thì dù chỉ một nhà thầu cung cấp cũng không có gì đáng ngại. Hơn nữa việc, không quá "ưu ái" với một nhà thầu nào đó thông qua việc đưa ra các tiêu chí phổ thông thì cũng sẽ là điều kiện cần để "hấp dẫn", thu hút đông đảo nhà thầu tham gia đấu thầu hơn.
Bên cạnh đó, việc nâng cao vai trò giám sát của các cơ quan quản lý, phụ huynh trong quá trình tổ chức đấu thầu, lựa chọn nhà thầu cũng sẽ góp phần làm minh bạch hóa kết quả lựa chọn nhà thầu. Từ đó chất lượng, hiệu quả thực hiện các hạng mục thông qua đấu thầu cũng sẽ được nâng cao hơn".
Liên quan đến các gói thầu được lựa chọn theo hình thức chỉ định thầu rút gọn hoặc chỉ định thầu trong trường hợp đặc biệt, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng cho rằng, về quy trình chỉ định thầu, tùy theo tính chất của gói thầu nhà nước cho phép thực hiện. Tuy nhiên điều lo ngại nhất không phải là gói thầu đó được lựa chọn theo hình thức nào mà là việc triển khai thực hiện gói thầu của các đơn vị sau khi trúng thầu có đảm bảo thực chất, minh bạch đúng với các tiêu chí đã đưa ra hay không.
"Vấn đề lớn nhất đó là cách thức giám sát việc thực thi hợp đồng của các nhà thầu sau khi đã trúng có đang theo các tiêu chuẩn cam kết hay không. Theo tôi thấy, đặc biệt là với các gói thầu cung cấp thực phẩm phục vụ suất ăn bán trú hay sữa học đường thì trên thực tế việc giám sát này là rất khó.
Các vấn đề phát sinh với các gói thầu cung cấp thực phẩm nó không xảy ra khi mới bắt đầu ký hợp đồng mà trong quá trình thực hiện, hoặc một khoảng thời gian nhất định sau đó.
Điều này đặt ra vấn đề là phải có cơ chế giám sát để nhà thầu sau khi trúng phải đảm bảo là thực hiện đúng cam kết trong hợp đồng. Ví dụ như hợp đồng cung cấp thịt lợn, có thể hôm nay họ cung cấp là thịt lợn sạch, chuẩn nhưng hôm sau họ trà trộn thêm thịt lợn bẩn vào. Hoặc họ đưa vào các loại thịt mà thời điểm kiểm tra, lấy mẫu không phát hiện mầm bệnh nhưng mẫu sản phẩm đó để sau 2, 3 ngày sau nó mới phát bệnh thì làm sao các nhà trường có thể kiểm tra, giám sát hết được với những trường hợp như vậy.
Qua đó, trong cách thức thực hiện các hợp đồng để đảm bảo minh bạch, cần có các cơ chế giám sát hiệu quả, gắn trách nhiệm của nhà thầu nếu lựa chọn theo hình thức chỉ định", Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng nhấn mạnh.
Quy trình đấu thầu hiện nay vẫn thiếu cơ chế đảm bảo tính minh bạch
Bày tỏ quan điểm liên quan đến vấn đề này, ông Nguyễn Bá Thuyền - Đại biểu Quốc hội khoá XIII cho rằng, việc có quá ít nhà thầu tham gia đối với các gói thầu cung cấp thực phẩm ăn bán trú, sữa học đường dù đã công khai rộng rãi rất dễ dẫn đến việc suy giảm yếu tố cạnh tranh. Khi đó, chính đối tượng thụ hưởng là học sinh phải chịu thiệt thòi.
"Khi cơ hội cạnh tranh gần như bằng không, chính bản thân nhà thầu cũng sẽ dễ có cơ hội thực hiện hành vi thiếu tính nhân văn. Bởi lẽ khi không có nhiều nhà thầu tham gia và quá trình đấu thầu chỉ có 1 đơn vị thì nghiễm nhiên nhà thầu đó "một mình một chợ". Sự đối sánh về giá và chất lượng, cung cách phục vụ cho bên mời thầu gần như không có.
Điều này cũng tạo ra một nguy cơ là chủ đầu tư phê duyệt bảng cam kết chất lượng sản phẩm trong hợp đồng sẽ không có tính đánh giá tổng quan. Đó là chưa kể, trong quá trình thực hiện, nếu việc giám sát lỏng lẻo, đơn vị trúng thầu có thể đưa vào các sản phẩm không đảm bảo hoặc cắt bớt khẩu phần thì người thụ hưởng cũng không tự xác định được", ông Nguyễn Bá Thuyền nhận định.
Cũng theo ông Nguyễn Bá Thuyền, việc các gói thầu cung cấp thực phẩm bán trú hay sữa học đường dù có hình thức chào hàng cạnh tranh nhưng lại có ít nhà thầu tham gia một phần đến từ việc thiếu các thông tin minh bạch.
Qua phản ánh của báo chí liên quan đến việc có ít nhà thầu tham gia gói thầu chào hàng cạnh tranh, cơ quan quản lý nên có sự can thiệp, tìm hiểu nguyên nhân vì sao.
Thông qua đó, ngoài việc yêu cầu các trường học này công khai minh bạch thông tin mời thầu, trúng thầu thì cũng cần công bố công khai nguyên nhân, đánh giá của chính nhà trường vì sao lại lựa chọn nhà thầu này mà không chọn đơn vị khác với nội dung chi tiết ở ngay chính website, cổng thông tin đơn vị.
Ông Nguyễn Bá Thuyền nhấn mạnh: "Việc công khai các tiêu chí lựa chọn, thông tin năng lực nhà thầu tham gia là rất quan trọng. Thực tế cho thấy, hiện nay nhiều trường học hiện nay chỉ công bố các quyết định lựa chọn nhà thầu mà không công khai rõ hồ sơ năng lực của nhà thầu đã trúng.
Vì thế, cơ quan quản lý cũng nên đưa việc công khai bắt buộc đối với vấn đề năng lực nhà thầu để phụ huynh và xã hội có thông tin giám sát, phản biện.
Quan trọng nhất là khi phát hiện các nhà thầu và chủ đầu tư có dấu hiệu móc nối, đưa ra các tiêu chí "đặc biệt" nhằm tạo điều kiện cho nhà thầu được "ưu ái" trúng thầu, cơ quan quản lý cần có các biện pháp xử lý nghiêm túc, mạnh tay. Nếu việc xử lý được thực hiện nhanh chóng, đủ sức răn đe thì các tiêu cực trong đấu thầu cũng như tình trạng "lợi ích nhóm", "sân sau" mới có hy vọng từng bước được ngăn chặn".
