Điều 19, Nghị định số 93/2026/NĐ-CP của Chính phủ Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Nhà giáo, quy định việc nghỉ hưu ở độ tuổi cao hơn đối với nhà giáo làm việc trong lĩnh vực chuyên sâu đặc thù như sau:
Nhà giáo làm việc trong ngành, lĩnh vực chuyên sâu đặc thù thuộc lĩnh vực y tế, văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao, trường hợp không có chức danh giáo sư, phó giáo sư hoặc không có trình độ tiến sĩ nhưng có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ phù hợp với đặc thù của ngành, lĩnh vực có thể được hưởng chế độ nghỉ hưu ở tuổi cao hơn. Thời gian nghỉ hưu ở tuổi cao hơn đối với nhà giáo nhóm này không quá 5 tuổi.
Theo lãnh đạo và giảng viên cơ sở đào tạo nghệ thuật, quy định này phù hợp với thực tiễn, góp phần tháo gỡ khó khăn về nhân lực và tạo điều kiện để phát huy đội ngũ nhà giáo giàu kinh nghiệm trong các lĩnh vực đặc thù.
Cơ sở đào tạo nghệ thuật có thể giữ chân “thầy nghề”, tháo gỡ điểm nghẽn về nhân lực
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Nghệ sĩ ưu tú, Tiến sĩ Bùi Như Lai, Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội nhận định: “Tôi cho rằng quy định cho phép nhà giáo không có chức danh giáo sư, phó giáo sư hoặc chưa có trình độ tiến sĩ nhưng có chuyên môn, nghiệp vụ phù hợp được kéo dài thời gian công tác là rất kịp thời, thể hiện sự quan tâm và thấu hiểu của Chính phủ đối với đặc thù của các lĩnh vực chuyên sâu, đặc thù trong đó có văn hóa, nghệ thuật.
Nếu được triển khai hiệu quả, quy định này sẽ góp phần quan trọng trong việc phát huy, lan tỏa giá trị của đội ngũ nhà giáo - nghệ sĩ, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo và đóng góp vào sự phát triển bền vững của lĩnh vực nghệ thuật Việt Nam”.
Theo thầy Lai, thực tế trong đào tạo nghệ thuật, nhiều nhà giáo giỏi nhưng không nhất thiết có học hàm, học vị cao, mà là những nghệ sĩ có quá trình lao động sáng tạo bền bỉ, có tác phẩm, uy tín nghề nghiệp và năng lực truyền nghề. Nếu thiếu cơ chế linh hoạt, cơ sở đào tạo nghệ thuật có thể mất đi lực lượng giảng dạy giàu kinh nghiệm quý báu trong giai đoạn họ đạt “độ chín” của nghề.
Quy định cụ thể cho phép kéo dài thời gian công tác tối đa 5 năm đối với nhà giáo có chuyên môn, nghiệp vụ tạo điều kiện để cơ sở đào tạo nghệ thuật giữ chân đội ngũ “thầy nghề” - những người giữ vai trò đặc biệt trong giảng dạy thực hành, hướng dẫn sinh viên và duy trì chuẩn mực nghề nghiệp.
Quy định này cũng tiệm cận với xu hướng quốc tế, khi nhiều nền giáo dục tiên tiến ngày càng chú trọng việc mời các nghệ sĩ, chuyên gia thực hành tham gia giảng dạy, coi đây là nguồn lực quan trọng nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và tăng cường tính ứng dụng trong giáo dục.
Đối với Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, đây là điều kiện quan trọng nhằm bảo đảm tính liên tục, ổn định của chất lượng đào tạo, nhất là ở các ngành như đạo diễn, diễn viên, quay phim, thiết kế mỹ thuật, múa… - những lĩnh vực mà mô hình “truyền nghề” giữ vai trò cốt lõi.
Thầy Lai cũng cho biết, trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, khó khăn lớn nhất trong việc đạt học hàm giáo sư, phó giáo sư hoặc trình độ tiến sĩ xuất phát từ sự khác biệt giữa bản chất hoạt động nghệ thuật và hệ thống đánh giá học thuật truyền thống.
Trong khi thành tựu của nghệ thuật thường được khẳng định thông qua tác phẩm, giải thưởng, vai trò nghề nghiệp và mức độ ảnh hưởng xã hội, thì việc xét học hàm, học vị lại dựa trên các tiêu chí nghiên cứu, công bố khoa học với yêu cầu học thuật chặt chẽ.
Bên cạnh đó, nhiều nghệ sĩ đồng thời là nhà giáo phải duy trì cường độ hoạt động nghề nghiệp cao, tham gia sáng tạo, biểu diễn, sản xuất… nên khó có điều kiện theo đuổi đầy đủ lộ trình học thuật. Đây cũng là nguyên nhân khiến nguồn nhân lực có trình độ tiến sĩ trong các ngành nghệ thuật còn hạn chế so với nhu cầu thực tế.
“Tại cơ sở đào tạo nghệ thuật, trong đó có Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, đội ngũ giảng viên thường phát triển theo hai trục: học thuật và thực hành nghề nghiệp. Cả hai đều giữ vai trò quan trọng, song không phải lúc nào cũng song hành.
Vì vậy, việc bổ sung cơ chế như quy định tại Điều 19, Nghị định 93 là cần thiết, góp phần nhìn nhận đầy đủ hơn giá trị của đội ngũ giảng viên trong các lĩnh vực đặc thù, nơi năng lực thực hành nghề nghiệp có ý nghĩa quan trọng”, thầy Lai nói.
Trong khi đó, Tiến sĩ Phan Lê Chung - Phó Bí thư Đảng ủy, Trường Đại học Nghệ thuật (Đại học Huế) bày tỏ, quy định tại Điều 19, Nghị định 93 sẽ tạo thuận lợi cho các cơ sở giáo dục lĩnh vực chuyên sâu đặc thù. Trước hết, việc cho phép nhà giáo có chuyên môn, nghiệp vụ phù hợp được kéo dài thời gian công tác bám sát nhu cầu thực tiễn của cơ sở giáo dục, đặc biệt trong khối ngành văn hóa, nghệ thuật hiện nay.
Tiếp đó, quy định này góp phần tháo gỡ những điểm nghẽn quan trọng về nhân lực - yếu tố then chốt để duy trì và bảo đảm chất lượng hoạt động đào tạo tại cơ sở giáo dục.
Mặt khác, chính sách tạo “khoảng đệm” cần thiết, giúp cơ sở giáo dục có thêm thời gian chủ động hoàn thiện, bổ sung đội ngũ nhân lực kế cận đáp ứng các tiêu chuẩn theo quy định hiện hành.
Thầy Chung cho hay, phần lớn giảng viên trong khối ngành văn hóa, nghệ thuật lấy hoạt động chuyên môn, nghề nghiệp làm trọng tâm, do đó việc dành thời gian học tập để đáp ứng các tiêu chuẩn học hàm giáo sư, phó giáo sư hay học vị tiến sĩ còn gặp nhiều khó khăn.
Bên cạnh đó, trong môi trường nghề nghiệp và xã hội, năng lực và tài năng của người giảng viên kiêm nghệ sĩ thường được đánh giá thông qua kỹ năng thực hành và thành tích hoạt động nghệ thuật. Vì vậy, không ít giảng viên có xu hướng phát triển chuyên môn sâu, thay vì chú trọng nâng chuẩn trình độ theo hướng nâng cao học hàm, học vị.
Cần xây dựng bộ tiêu chí rõ ràng, minh bạch trong việc đánh giá và áp dụng chính sách
Từ thực tế hoạt động nghệ thuật và giảng dạy, Nghệ sĩ ưu tú, Thạc sĩ Nguyễn Quỳnh Lan - Trưởng khoa, Khoa Biên đạo và Huấn luyện múa, Học viện Múa Việt Nam cho rằng, quy định cho phép nhà giáo không có chức danh giáo sư, phó giáo sư hoặc chưa có trình độ tiến sĩ nhưng có chuyên môn, nghiệp vụ phù hợp được kéo dài thời gian công tác là phù hợp với đặc thù ngành nghệ thuật.
Hiện nay, đội ngũ giảng viên ở các ngành đặc thù còn hạn chế, đặc biệt là những người có nhiều kinh nghiệm thực tiễn. Vì vậy, trong trường hợp cơ sở đào tạo có nhu cầu và bản thân giảng viên vẫn còn đủ năng lực, khả năng cống hiến, việc xem xét kéo dài thời gian công tác là cần thiết, góp phần bảo đảm chất lượng đào tạo và tính ổn định của đội ngũ.
Mặt khác, chương trình đào tạo tiến sĩ hiện nay chủ yếu tập trung vào những ngành gần, chưa thực sự có nhiều chuyên ngành chuyên sâu phù hợp với đặc thù của lĩnh vực nghệ thuật. Trong khi đó, đặc trưng của ngành lại đề cao kinh nghiệm thực tiễn và thành tựu nghề nghiệp, với sự ghi nhận thông qua các danh hiệu, giải thưởng chuyên môn.
Vì vậy, để giảng viên đạt học hàm như giáo sư, phó giáo sư hoặc trình độ tiến sĩ trong lĩnh vực nghệ thuật vẫn còn không ít khó khăn, chưa hoàn toàn tương thích với đặc thù phát triển nghề nghiệp của lĩnh vực chuyên sâu đặc thù như nghệ thuật.
Thực tế, nhiều nghệ sĩ có bề dày kinh nghiệm nghề nghiệp, có uy tín và khả năng truyền dạy tốt, nhưng không có điều kiện theo đuổi các chương trình đào tạo chính quy để đạt học vị. Song, kinh nghiệm và thành tựu nghề nghiệp của họ hoàn toàn có thể đáp ứng yêu cầu giảng dạy, nhất là trong nội dung mang tính thực hành chuyên sâu.
Về phía Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, hiệu trưởng nhà trường cho hay, trong giáo dục nghệ thuật, bằng cấp là yếu tố quan trọng nhằm bảo đảm tính chuẩn hóa, song không nên là tiêu chí duy nhất. Cần có cách tiếp cận đánh giá tổng hợp, trong đó kinh nghiệm và thành tựu nghề nghiệp được xem là những yếu tố quan trọng về năng lực thực hành và khả năng truyền nghề.
Thầy Lai cho biết: “Đối với việc áp dụng chính sách kéo dài thời gian công tác theo Nghị định 93, cần ưu tiên đánh giá nhà giáo dựa trên các yếu tố như chất lượng và sức lan tỏa của tác phẩm, giải thưởng nghề nghiệp, uy tín chuyên môn, năng lực hướng dẫn sinh viên và mức độ đóng góp cho chương trình đào tạo. Đây là những tiêu chí phản ánh trực tiếp giá trị của người thầy trong môi trường đào tạo nghệ thuật.
Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc xem nhẹ học hàm, học vị. Trong bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam đang hướng tới chuẩn hóa, kiểm định và hội nhập quốc tế, đội ngũ giảng viên vẫn cần được khuyến khích nâng cao trình độ học thuật, năng lực nghiên cứu và khả năng hội nhập”.
Để phát huy tối đa nguồn lực đội ngũ nhà giáo trong lĩnh vực nghệ thuật, theo thầy Lai cần triển khai một số giải pháp đồng bộ.
Thứ nhất, cần xây dựng bộ tiêu chí rõ ràng, minh bạch trong việc đánh giá và áp dụng chính sách kéo dài thời gian công tác, bảo đảm phù hợp với đặc thù của từng ngành nghệ thuật.
Thứ hai, áp dụng cơ chế sử dụng linh hoạt, tạo điều kiện để giảng viên tham gia giảng dạy chuyên đề, hướng dẫn tốt nghiệp, làm cố vấn chuyên môn hoặc truyền nghề cho đội ngũ giảng viên trẻ.
Thứ ba, gắn việc thực hiện chính sách với trách nhiệm đào tạo đội ngũ kế cận, qua đó bảo đảm quá trình chuyển giao kinh nghiệm và duy trì chất lượng nguồn nhân lực một cách bền vững.
Thứ tư, tăng cường kết nối giữa cơ sở đào tạo với các đơn vị nghệ thuật, doanh nghiệp sáng tạo nhằm đưa hoạt động thực tiễn vào giảng dạy, đồng thời phát huy hiệu quả vai trò của đội ngũ giảng viên.
Còn theo Tiến sĩ Phan Lê Chung, để chính sách thực sự phát huy tối đa hiệu quả trong lĩnh vực nghệ thuật, kinh nghiệm và thành tựu nghề nghiệp cần được nhìn nhận là những tiêu chí quan trọng, song hành với bằng cấp khi xét áp dụng quy định.
Theo đó, cần xây dựng hệ thống quy đổi, định lượng cụ thể các thành tích trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, làm cơ sở đối chiếu với các nhiệm vụ của giảng viên. Hiện nay, giảng viên đảm nhiệm ba nhóm nhiệm vụ chính gồm: giảng dạy, nghiên cứu khoa học và phục vụ cộng đồng. Việc lượng hóa rõ ràng sẽ góp phần tạo căn cứ minh bạch trong đánh giá giảng viên, xét thi đua, khen thưởng.
Cùng với đó, để phát huy tối đa nguồn lực đội ngũ nhà giáo trong các lĩnh vực đặc thù, cần triển khai thêm các chính sách hỗ trợ phát triển nghề nghiệp. Cụ thể, cần nghiên cứu xây dựng các quỹ hỗ trợ tài năng trẻ; tổ chức đa dạng các sân chơi, cuộc thi nhằm phát hiện, bồi dưỡng nhân tài; đồng thời xem xét thành lập các quỹ hoặc trung tâm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao ở cả cấp trung ương và địa phương.
Ngoài ra, cần tạo cơ chế linh hoạt, thuận lợi để những cá nhân có năng lực chuyên môn cao nhưng còn hạn chế về điều kiện bằng cấp, chứng chỉ có thể tham gia vào hoạt động đào tạo, góp phần nâng cao chất lượng và tính thực tiễn của giáo dục trong lĩnh vực nghệ thuật.
