Trong bối cảnh nghệ thuật biểu diễn biến đổi mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ và nhu cầu giải trí, ngành Biên đạo múa có thêm nhiều cơ hội phát triển. Tuy nhiên, người học phải đối mặt với yêu cầu cao về tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng và áp lực khẳng định vị trí trong môi trường nhiều cạnh tranh.
Đa dạng hướng đào tạo, tăng cơ hội tiếp cận cho thí sinh
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Nghệ sĩ ưu tú, Thạc sĩ Nguyễn Quỳnh Lan - Trưởng khoa, Khoa Biên đạo và Huấn luyện múa, Học viện Múa Việt Nam đánh giá, trong lĩnh vực nghệ thuật, đặc biệt là múa, sáng tạo là yếu tố cốt lõi, quyết định giá trị và sức sống của tác phẩm. Do đó, biên đạo múa là ngành giữ vai trò quan trọng trong việc tạo nên những tác phẩm nghệ thuật mới, vừa phản ánh "hơi thở" của thời đại, vừa kế thừa và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc.
Hiện nay, trong bối cảnh nghệ thuật biểu diễn có nhiều thay đổi với các chương trình giải trí, sân khấu hiện đại và nền tảng số ngày càng phát triển, ngành Biên đạo múa đang từng bước ứng dụng chuyển số vào quá trình sáng tác, dàn dựng. Việc này không chỉ hỗ trợ quá trình biên đạo mà còn góp phần quảng bá, lan tỏa tác phẩm múa tới gần hơn với công chúng, nhất là khán giả trẻ.
Cô Lan chia sẻ thêm, khi theo học ngành Biên đạo múa, sinh viên sẽ được trang bị phương pháp sáng tạo, từ đó hình thành tư duy nghệ thuật và khả năng xây dựng tác phẩm, chương trình biểu diễn phục vụ đời sống văn hóa - nghệ thuật. Với môi trường học tập đề cao khả năng biểu đạt nghệ thuật, ngành học này được xem là lựa chọn hấp dẫn đối với những em yêu thích sáng tạo và đam mê múa.
Tại Học viện Múa Việt Nam, ngành Biên đạo múa được chia thành hai chuyên ngành là Biên đạo kịch múa và Biên đạo múa sự kiện. Với chuyên ngành Biên đạo kịch múa, đối tượng tuyển sinh là thí sinh đã tốt nghiệp trung cấp ngành Diễn viên múa có mong muốn học để trở thành biên đạo, dàn dựng tác phẩm, chương trình nghệ thuật mang tính chuyên nghiệp, quy mô lớn. Chuyên ngành này yêu cầu tuyển sinh khá khắt khe nên số lượng thí sinh đăng ký thường không nhiều. Tuy vậy, đây là hướng đào tạo quan trọng, góp phần hình thành đội ngũ biên đạo chuyên nghiệp và phát triển chiều sâu cho nghệ thuật múa.
Với chuyên ngành Biên đạo múa sự kiện, thí sinh chỉ cần tốt nghiệp trung học phổ thông là có thể đăng ký dự thi nên khá hấp dẫn và nhận được nhiều sự quan tâm. Các em trước đây chưa có điều kiện theo học trung cấp ngành Diễn viên múa từ sớm, đến khi học hết lớp 12 mới có cơ hội theo đuổi đam mê nghệ thuật sẽ đăng ký học chuyên ngành này. Đây là hướng đào tạo phù hợp với những em mong muốn gắn bó với nghệ thuật nhưng tiếp cận với múa muộn.
Đánh giá về nhu cầu nhân lực, cô Lan cho rằng, xã hội đang có nhu cầu khá lớn đối với đội ngũ biên đạo múa. Sau khi tốt nghiệp, sinh viên có thể làm việc trong nhiều môi trường khác nhau, từ các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp như nhà hát, đoàn nghệ thuật của Nhà nước đến tham gia hoạt động bán chuyên như dàn dựng cho các công ty tổ chức sự kiện, giải trí, trung tâm văn hóa - nghệ thuật. Bên cạnh đó, các liên hoan, hội diễn nghệ thuật, cả chuyên nghiệp và phong trào, cũng tạo thêm không gian để biên đạo trẻ rèn luyện, tích lũy kinh nghiệm và phát triển nghề nghiệp.
Không chỉ vậy, các em còn có thể tham gia giảng dạy nghệ thuật tại cơ sở giáo dục, từ bậc mầm non đến trung học phổ thông.
Đặc biệt, hiện nay nghệ thuật múa không chỉ xuất hiện trong tác phẩm múa chuyên nghiệp, mà được đưa vào nhiều loại hình giải trí và nghệ thuật khác như sân khấu kịch, nghệ thuật sắp đặt, hội họa, chương trình biểu diễn. Một số loại hình sân khấu truyền thống như tuồng, chèo, cải lương cũng sử dụng múa trong dàn dựng, qua đó, mở rộng không gian sáng tạo cho biên đạo múa trẻ.
Cùng chia sẻ về ngành học này, Nghệ sĩ ưu tú, Thạc sĩ Nguyễn Thị Ánh Tuyết - Trưởng khoa, Khoa Âm nhạc - Điện ảnh, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành đánh giá, hiện nay, ngày càng có nhiều người quan tâm đến lĩnh vực múa và dàn dựng chương trình nghệ thuật. Ngay trong phạm vi lớp học hay một hoạt động biểu diễn nhỏ cũng cần người có năng khiếu và được đào tạo bài bản để đảm nhiệm việc dàn dựng.
Bên cạnh đó, các hoạt động văn hóa - nghệ thuật, lễ hội và sự kiện cộng đồng diễn ra thường xuyên cũng đặt ra nhu cầu lớn về nhân lực có chuyên môn trong lĩnh vực múa và dàn dựng chương trình.
Trước nhu cầu của xã hội, năm 2025, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành quyết định mở ngành Biên đạo múa trình độ đại học, góp phần xây dựng đội ngũ giảng viên và nghệ sĩ múa chuyên nghiệp cho khu vực phía Nam và cả nước. Ngành Biên đạo múa của trường được thiết kế theo hai chuyên ngành là Sáng tác - Giảng dạy múa và Sáng tác - Diễn viên múa.
Với chuyên ngành Sáng tác - Giảng dạy múa, chương trình đào tạo hướng tới hình thành đội ngũ biên đạo múa và giáo viên múa chuyên nghiệp. Nội dung được thiết kế phù hợp với đặc thù ngành nghề và nhu cầu xã hội, tích hợp kiến thức của cả lĩnh vực biên đạo và huấn luyện múa. Qua đó, sinh viên được trang bị kiến thức cơ bản về sáng tác tác phẩm múa cũng như phương pháp giảng dạy các môn múa nền tảng.
Hướng đào tạo này chủ yếu dành cho những em đã tốt nghiệp trung cấp múa. Khi học lên bậc đại học, sinh viên sẽ được đào tạo chuyên sâu về kỹ năng dàn dựng tác phẩm, xây dựng chương trình biểu diễn và định hướng tham gia giảng dạy trong lĩnh vực biên đạo múa.
Với chuyên ngành Sáng tác - Diễn viên múa, chương trình đào tạo phù hợp với những em chưa qua đào tạo múa cơ bản. Các em sẽ được trang bị kiến thức nền tảng về múa và biểu diễn cùng kỹ năng về đạo diễn, tổ chức dàn dựng chương trình nghệ thuật. Chuyên ngành này chủ yếu tập trung vào sáng tác và dàn dựng tác phẩm nhằm hình thành đội ngũ biên đạo, diễn viên múa chuyên nghiệp, vừa có khả năng biểu diễn, vừa tham gia xây dựng, tổ chức chương trình nghệ thuật.
Sau khi tốt nghiệp, sinh viên có thể đảm nhận một số vị trí việc làm như biên đạo múa, diễn viên múa tại các công ty tổ chức sự kiện, lễ hội, các sở văn hóa, nhà văn hóa, chương trình sân khấu, sự kiện trên truyền hình… hoặc đảm nhận công việc tổ chức những dự án, sự kiện lễ hội văn hóa - nghệ thuật. Ngoài ra, các em cũng có thể làm giáo viên tham gia công tác giảng dạy môn múa ở trung tâm văn hóa nghệ thuật hoặc trường trung học phổ thông trên cả nước.
Theo cô Tuyết, để lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn phát triển bền vững, Nhà nước cần tiếp tục quan tâm hơn đến các chính sách dành cho lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn như nâng cao thu nhập, cải thiện điều kiện làm việc, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và mở rộng không gian biểu diễn. Đây được xem là những yếu tố quan trọng giúp người làm nghề ổn định cuộc sống và yên tâm gắn bó lâu dài với nghệ thuật.
Ngoài ra, hiện nay việc đầu tư cho cơ sở vật chất phục vụ hoạt động văn hóa - nghệ thuật còn khá hạn chế. Nhiều nhà văn hóa tại địa phương đã xuống cấp, hệ thống nhà hát chuyên nghiệp thiếu và chưa được đầu tư tương xứng. Vì vậy, cần xây dựng thêm các nhà hát có quy mô, hiện đại hoặc nâng cấp không gian biểu diễn, đặc biệt tại đô thị lớn và hệ thống nhà văn hóa tại các tỉnh nhằm góp phần mở rộng cơ hội biểu diễn cũng như tạo thêm việc làm cho nghệ sĩ.
Sáng tạo là yếu tố then chốt trong ngành Biên đạo múa
Biên đạo múa là lĩnh vực đòi hỏi cao về tư duy sáng tạo, buộc người học liên tục làm mới bản thân để đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp. Theo đuổi ngành học này, sinh viên phải đối mặt với thách thức trong việc định hình phong cách cá nhân và khẳng định vị trí trong môi trường nghệ thuật đầy cạnh tranh.
Dưới góc nhìn của người học, anh Đặng Anh Chiến (sinh năm 1987), cựu sinh viên ngành Biên đạo múa, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, hiện là Trưởng Vũ đoàn Hòa Bình (phường Tân Sơn Nhì, Thành phố Hồ Chí Minh) cho biết, trong quá trình học, thách thức lớn nhất đối với sinh viên ngành Biên đạo múa là yêu cầu cao về khả năng sáng tạo.
"Sáng tạo không dừng lại ở việc tư duy ý tưởng mới, mà đòi hỏi người học phải biết cách xây dựng, chuyển hóa ý tưởng thành ngôn ngữ hình thể, có nội dung văn học mang theo cảm xúc và thông điệp cho từng tác phẩm.
Đặc biệt, áp lực làm mới bản thân trong từng bài tập, từng tác phẩm cũng khiến nhiều sinh viên gặp khó khăn, nhất là trong bối cảnh các ý tưởng dễ bị trùng lặp. Tuy nhiên, chính quá trình rèn luyện liên tục này giúp người học dần hình thành phong cách cá nhân cùng bản lĩnh nghề nghiệp", anh Chiến nhấn mạnh.
Cựu sinh viên ngành Biên đạo múa, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội cũng cho biết thêm, kiến thức đào tạo trong nhà trường mang tính chuyên môn cao, phù hợp khi làm việc với các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp, nơi diễn viên đều được đào tạo bài bản. Khi áp dụng vào thực tế, đặc biệt trong những chương trình tại đơn vị, địa phương với lực lượng biểu diễn không chuyên, người biên đạo cần linh hoạt điều chỉnh cách dàn dựng để phù hợp với năng lực của từng nhóm đối tượng.
Nghệ thuật dàn dựng không có công thức cố định, mà cần khả năng ứng biến theo từng hoàn cảnh cụ thể. Vì vậy, ở giai đoạn đầu mới ra nghề, người học phải tự tìm tòi, tích lũy kinh nghiệm qua thực tế nhằm hoàn thiện các kỹ năng và thích nghi với yêu cầu công việc.
Biên đạo múa là nghề đòi hỏi cường độ lao động cao với yêu cầu khắt khe về tư duy sáng tạo. Người biên đạo có thể tham khảo, học hỏi từ các tác phẩm đi trước, nhưng tuyệt đối không được sao chép, bởi yếu tố sáng tạo và dấu ấn cá nhân là điều cốt lõi để khẳng định giá trị của người làm nghề.
Theo anh Chiến, lĩnh vực biên đạo múa hiện có nhu cầu nhân lực khá lớn, với cơ hội việc làm rộng mở. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, người học cần xây dựng tư duy sáng tạo và phong cách riêng ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Biên đạo múa không đơn thuần là sắp xếp động tác, người học phải biết cách tư duy nghệ thuật và có khả năng kể chuyện bằng ngôn ngữ hình thể. Với cùng một bản nhạc, mỗi lần dàn dựng có thể tạo ra những tác phẩm khác nhau, tùy thuộc vào cảm hứng và cách tiếp cận của người biên đạo. Vì vậy, yếu tố sáng tạo giữ vai trò then chốt, quyết định chất lượng tác phẩm cũng như khả năng khẳng định vị trí của người làm nghề.
Trong bối cảnh thời đại số và sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng truyền thông, lĩnh vực này mở ra nhiều cơ hội cho các bạn trẻ, đặc biệt là những người năng động, giàu ý tưởng và dám thử nghiệm. Sự bùng nổ của các sân khấu biểu diễn, từ chương trình nghệ thuật truyền thống đến sự kiện, show giải trí, video ngắn trên nền tảng số, đã tạo thêm không gian để người làm biên đạo thể hiện dấu ấn cá nhân.
Bên cạnh đó, tư duy cởi mở và khả năng cập nhật xu hướng nhanh giúp người trẻ dễ dàng tiếp cận phong cách dàn dựng mới, kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật, từ đó nâng cao tính sáng tạo và khả năng cạnh tranh. Đây được xem là lợi thế quan trọng để thế hệ trẻ khẳng định vị trí trong lĩnh vực biên đạo múa.
Về mức thu nhập của nghề biên đạo múa, anh Chiến cho biết, nghề này phụ thuộc nhiều vào năng lực, kinh nghiệm của mỗi người. Với những biên đạo có tên tuổi, thu nhập mỗi tháng có thể lên tới hàng trăm triệu đồng. Trong khi đó, với sinh viên vừa tốt nghiệp, mới vào nghề thu nhập thường ở mức thấp hơn, dao động khoảng từ 10-20 triệu đồng/tháng và phụ thuộc vào số lượng, quy mô chương trình tham gia dàn dựng.
Trong khi đó, Trưởng khoa, Khoa Biên đạo và Huấn luyện múa, Học viện Múa Việt Nam thông tin: "Qua khảo sát của nhà trường, sinh viên mới ra trường có mức lương khởi điểm khoảng từ 10 triệu đồng. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào tiền lương sẽ khó để đảm bảo cuộc sống và chi trả các chi phí liên quan đến hoạt động nghề nghiệp.
Chẳng hạn, để dàn dựng một tác phẩm múa, biên đạo phải đầu tư nhiều khâu như âm nhạc, dàn dựng, tập luyện… Về phần âm nhạc, có những tác phẩm phải thuê nhạc sĩ sáng tác riêng với chi phí khá cao nên mức lương không thể đáp ứng được việc này. Do đó, nhiều tác phẩm chỉ được thực hiện khi có đơn đặt hàng. Việc tự do sáng tạo tác phẩm theo mong muốn nghệ thuật của bản thân, đóng góp cho xã hội là điều không hề dễ".
Theo cô Lan, để sinh viên đang theo học ngành Múa nói chung và Biên đạo múa nói riêng có thể yên tâm gắn bó với nghề, Nhà nước cần ban hành cơ chế đặc thù về chính sách đãi ngộ đối với lĩnh vực này. Nghệ thuật múa là ngành đòi hỏi cường độ vận động thể chất cao, quá trình rèn luyện khắt khe, thời gian đào tạo kéo dài, nên cần những chính sách phù hợp để động viên, khuyến khích người học theo đuổi nghề.
Bên cạnh đó, chính sách tiền lương cũng cần được điều chỉnh tương xứng với đặc thù nghề nghiệp. So với nhiều lĩnh vực khác, tuổi nghề của nghệ sĩ múa thường ngắn hơn, trong khi quá trình lao động nghệ thuật lại tiêu tốn nhiều sức lực và thời gian tập luyện. Việc xây dựng cơ chế tiền lương hợp lý sẽ góp phần giúp người làm nghề ổn định cuộc sống và tiếp tục cống hiến cho nghệ thuật.
