Những điểm mới trong Dự thảo Thông tư Quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư hiện đang nhận được sự quan tâm của nhiều chuyên gia và dư luận.
Tại Điều 19. Tiêu chuẩn chuyên gia phản biện và bảo mật thông tin, yêu cầu mỗi hồ sơ giáo sư/phó giáo sư phải có tối thiểu 05/03 bản phản biện hợp lệ (trong đó, bắt buộc có ít nhất 01 chuyên gia nước ngoài).
Theo nhiều chuyên gia, trong bối cảnh hàng ngàn hồ sơ mỗi năm trên toàn quốc, quy định này đối mặt với những rủi ro vận hành rất dễ xảy ra.
Để chủ trương giao quyền tự chủ bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư thực sự đi vào cuộc sống một cách đồng bộ, khả thi và không tạo ra độ vênh quá lớn giữa các đại học lớn ở đô thị trung tâm với các trường đại học địa phương, việc thiết kế các công cụ hỗ trợ về thể chế, nguồn lực chuyên gia và cơ chế tài chính từ phía cơ quan quản lý nhà nước là hết sức cấp thiết.
Nhiều thách thức đối với trường đại học địa phương
Từ góc độ thực tiễn quản trị của một cơ sở giáo dục đại học địa phương, Tiến sĩ Nguyễn Minh Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Tân Trào chia sẻ, chủ trương này mang lại nhiều thuận lợi căn bản nhưng cũng đặt ra không ít thách thức trong khâu tổ chức thực hiện.
Theo đó, có một số khó khăn, thách thức có thể phát sinh đối với các trường đại học địa phương, cụ thể như sau:
Một là, rào cản về hạn mức số lượng bổ nhiệm tối đa theo công thức định lượng tại khoản 2 Điều 7 khi dự thảo quy định tổng số giáo sư, phó giáo sư của nhóm ngành không vượt quá số lượng tối đa theo công thức: Số lượng tối đa = (30% × G) + (T × G) + (k × B).
Đối với các trường đại học địa phương, cả 3 biến số cấu thành công thức đều ở mức bất lợi: (i) Số lượng giảng viên cơ hữu có trình độ tiến sĩ bình quân 3 năm của từng nhóm ngành (G) còn mỏng; (ii) Tỉ trọng thu từ hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trên tổng thu của trường (T) thường đạt tỉ lệ thấp do nguồn thu chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước phân bổ và học phí người học, trong khi Dự thảo loại trừ nguồn thu từ hoạt động dịch vụ, tư vấn; (iii) Số bằng tiến sĩ cấp bình quân 3 năm gần nhất (B) tại nhiều nhóm ngành bằng 0 do phần lớn các trường địa phương mới tập trung đào tạo trình độ đại học và thạc sĩ.
Thêm vào đó, quy định khống chế số lượng giáo sư không vượt quá 25% tổng số phó giáo sư của nhóm ngành (điểm d khoản 2 Điều 7) sẽ khiến các nhóm ngành quy mô nhỏ rất khó có chỉ tiêu bổ nhiệm chức danh giáo sư sau khi hết thời hạn chuyển tiếp 3 năm (khoản 5 Điều 29).
Hai là, áp lực trong công tác thành lập Hội đồng đánh giá và huy động chuyên gia phản biện độc lập. Theo Điều 17 Dự thảo Thông tư, Hội đồng đánh giá phải có tối thiểu 7 thành viên (hoặc không dưới 5 thành viên đối với ngành đặc thù), tỉ lệ thành viên ngoài cơ sở chiếm tối thiểu từ 30% đến 50% (riêng nhóm đánh giá trực tiếp một vị trí phải có quá nửa thành viên ngoài cơ sở); khi xét bổ nhiệm giáo sư thì toàn bộ thành viên phải là giáo sư, khi xét phó giáo sư thì Chủ tịch Hội đồng và ít nhất 1/3 thành viên phải là giáo sư.
Đồng thời, Điều 19 yêu cầu mỗi hồ sơ giáo sư phải có tối thiểu 5 chuyên gia phản biện độc lập (bắt buộc có ít nhất 1 chuyên gia đang làm việc ở nước ngoài) và hồ sơ phó giáo sư phải có tối thiểu 03 chuyên gia phản biện độc lập.
Với quy mô đội ngũ tại chỗ còn ít giáo sư, phó giáo sư và mạng lưới kết nối học thuật quốc tế chưa sâu rộng như các đại học trọng điểm, trường đại học địa phương sẽ gặp nhiều lúng túng trong việc tự tìm kiếm, thẩm định điều kiện không xung đột lợi ích (Điều 18) và bảo mật tuyệt đối danh tính chuyên gia phản biện.
Ba là, áp lực lớn về nguồn lực tài chính và hạ tầng công nghệ quản trị hồ sơ: Các trường đại học địa phương đa phần là đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm một phần chi thường xuyên (mức độ tự chủ tài chính thấp).
Việc tự tổ chức toàn bộ quy trình tuyển chọn - từ chi trả thù lao phản biện độc lập (nhất là chuyên gia quốc tế), kinh phí mời thành viên Hội đồng ngoài trường đi lại, lưu trú, làm việc, cho đến đầu tư hạ tầng công nghệ phục vụ tiếp nhận hồ sơ điện tử, xác thực danh tính họp trực tuyến và lưu trữ vĩnh viễn toàn bộ dữ liệu ghi âm, ghi hình, phiếu chấm gốc (khoản 6 Điều 17, khoản 5 Điều 26) - tạo ra áp lực chi phí rất lớn, nhất là khi một đợt tuyển chọn của trường địa phương có thể chỉ có một vài hồ sơ ứng viên ở các ngành khác nhau.
Theo Tiến sĩ Trần Lăng - Hiệu trưởng Trường Đại học Phú Yên, các trường đại học trực thuộc địa phương bước vào cơ chế mới với điểm xuất phát thấp hơn: “Khó khăn đầu tiên là đội ngũ chuyên gia. Hội đồng xét phó giáo sư cần ít nhất 7 thành viên, có nhiều giáo sư và người ngoài trường, nên gần như phải mời toàn bộ từ bên ngoài, trong khi trách nhiệm pháp lý vẫn thuộc về nhà trường.
Về phản biện, cần nói rõ là Dự thảo chỉ bắt buộc chuyên gia nước ngoài với hồ sơ giáo sư còn hồ sơ phó giáo sư thì không nhưng tự tìm được chuyên gia độc lập, đúng chuyên môn vẫn là bài toán khó với những trường có quy mô nhỏ.
Khó khăn thứ hai là nguồn lực: phản biện, hội đồng là những khoản chi mới, chưa có định mức; hạn mức bổ nhiệm cũng không nhiều vì cách tính ưu tiên những trường có nguồn thu khoa học lớn và đào tạo tiến sĩ.
Khó khăn thứ ba là năng lực ngoại ngữ của đội ngũ và hạ tầng số của nhà trường. Vì vậy, tự chủ không có nghĩa là dễ hơn, mà là phải chặt chẽ hơn”.
Khó khăn đặc thù đối với việc bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư ngành Chính trị học
Tại Trường Đại học Tân Trào, ngành Chính trị học được xác định là một trong những ngành đào tạo có ý nghĩa quan trọng trong việc bồi dưỡng nguồn nhân lực cho hệ thống chính trị cơ sở tại địa phương và khu vực Trung du, miền núi phía Bắc.
Đối chiếu với Phụ lục II kèm theo Dự thảo Thông tư, ngành Chính trị học thuộc nhóm ngành Khoa học xã hội và hành vi (mã 31), nằm trong Khối ngành III (Khoa học xã hội và nhân văn). Quá trình chuẩn bị và bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư ở ngành này đối diện với 3 nhóm khó khăn đặc thù:
Thứ nhất, thách thức về chỉ tiêu công bố quốc tế uy tín (Web of Science/Scopus) và cơ chế thay thế thành tích. Theo Mục III Phụ lục I Dự thảo Thông tư, ứng viên thuộc Khối ngành III phải có tối thiểu 12 công bố khoa học là tác giả chính (trong đó ít nhất 06 công bố loại 1 trở lên và ít nhất 03 công bố quốc tế uy tín) đối với chức danh phó giáo sư; tối thiểu 20 công bố là tác giả chính (trong đó 10 công bố loại 1 trở lên và ít nhất 05 công bố quốc tế uy tín) đối với chức danh giáo sư.
Tuy nhiên, nội dung nghiên cứu của ngành Chính trị học tại Việt Nam gắn bó mật thiết với nền tảng tư tưởng của Đảng, thể chế chính trị, chính sách công và thực tiễn quản trị quốc gia - địa phương của Việt Nam. Số lượng tạp chí thuộc danh mục Web of Science hoặc Scopus có tôn chỉ, phạm vi học thuật tương thích rất hạn hữu; bên cạnh đó còn có sự khác biệt nhất định về hệ quy chiếu lý luận và thuật ngữ chuyên ngành.
Đáng lưu ý, tại Mục III Phụ lục I, quy định cho phép dùng sách chuyên khảo hoặc báo cáo tư vấn chính sách cấp bộ trở lên đối với Khối ngành III chỉ được phép thay thế cho “công bố loại 1”, hoàn toàn không được thay thế cho yêu cầu cứng về “công bố quốc tế uy tín”.
Thứ hai, sự khan hiếm nguồn chuyên gia phản biện (đặc biệt là chuyên gia nước ngoài) và thành viên Hội đồng cùng chuyên ngành dù điểm c khoản 2 và khoản 3 Điều 19 Dự thảo Thông tư đã mở ra cơ chế linh hoạt cho các lĩnh vực đặc thù (như Khoa học xã hội và nhân văn), nhưng ngay ở phạm vi trong nước, tổng số giáo sư chuyên ngành Chính trị học hiện nay rất ít và tập trung chủ yếu tại một số học viện, đại học lớn ở Trung ương.
Do đặc thù đào tạo tiến sĩ ngành Chính trị học tập trung ở một vài cơ sở đầu ngành, nhiều ứng viên tại địa phương có quan hệ thầy - trò hướng dẫn luận án tiến sĩ hoặc đồng tác giả công bố, cùng tham gia đề tài nghiên cứu với các chuyên gia đầu ngành trong vòng 3 đến 5 năm gần nhất. Khi áp dụng nghiêm ngặt quy định loại trừ xung đột lợi ích tại Điều 18, việc tìm đủ từ 3 đến 5 chuyên gia phản biện độc lập và từ 5 đến 7 thành viên Hội đồng đúng chuyên môn sâu là bài toán rất nan giải cho một trường đại học địa phương.
Thứ ba, rào cản về điều kiện hướng dẫn người học sau đại học và giảng dạy trình độ sau đại học. Mục III Phụ lục I yêu cầu ứng viên phó giáo sư phải hướng dẫn thành công ít nhất 1 tiến sĩ hoặc 2 thạc sĩ; ứng viên giáo sư phải hướng dẫn 2 tiến sĩ và trực tiếp giảng dạy ít nhất 1 học phần sau đại học mỗi năm trong tối thiểu 3 năm.
Đối với các trường đại học địa phương chưa mở mã ngành đào tạo tiến sĩ hoặc quy mô học viên cao học ngành Chính trị học còn ít, giảng viên cơ hữu dù có năng lực nghiên cứu tốt vẫn gặp khó khăn khách quan trong việc tích lũy đủ định mức hướng dẫn và giảng dạy sau đại học ngay tại đơn vị công tác.
Ngăn chặn nguy cơ ‘trao đổi nhân sự Hội đồng, phản biện bất thường’
Từ những khó khăn đã chỉ ra, Tiến sĩ Trần Lăng quan tâm đến 3 vấn đề sau: “Với Bộ Giáo dục và Đào tạo, theo tôi, cần xây dựng “ngân hàng” chuyên gia phản biện dùng chung, sớm ban hành định mức chi và hướng dẫn các trường trong vùng liên kết/thiết lập Hội đồng.
Với địa phương, các trường cần phải đề xuất Ủy ban nhân dân tỉnh hỗ trợ nguồn lực phát triển đội ngũ trình độ cao, gắn với chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao của tỉnh.
Về phía nhà trường, chỉ nên tuyển chọn, bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư ở những ngành thực sự cần và đủ điều kiện, với quy định công khai, chuẩn cao hơn mức tối thiểu; đồng thời phải ưu tiên đầu tư phát triển đội ngũ kế cận”.
Đồng tình với các kiến nghị trên, Tiến sĩ Nguyễn Minh Anh Tuấn cho rằng, đây chính là những trụ cột kỹ thuật - pháp lý giải quyết trực tiếp những rủi ro vận hành của Dự thảo Thông tư đối với nhóm trường đại học địa phương.
Thầy Tuấn phân tích thêm: Về việc xây dựng “ngân hàng” (cơ sở dữ liệu quốc gia) chuyên gia phản biện và thành viên Hội đồng dùng chung, Bộ cần cụ thể hóa quy định này thành một Hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên gia quốc gia và quốc tế dùng chung được chuẩn hóa theo từng lĩnh vực, ngành, chuyên ngành hẹp, có cập nhật hồ sơ công bố khoa học trong 5 năm gần nhất.
Đặc biệt, hệ thống nên tích hợp thuật toán hỗ trợ rà soát tự động các mối quan hệ xung đột lợi ích theo Điều 18 (lịch sử hướng dẫn luận án, đồng tác giả, cùng đơn vị công tác) và cơ chế phân công phản biện ẩn danh ngẫu nhiên có kiểm soát.
Giải pháp này không chỉ giúp các trường đại học địa phương tiếp cận bình đẳng nguồn chuyên gia uy tín, bảo đảm tuyệt đối yêu cầu bảo mật danh tính phản biện tại Điều 19, mà còn giúp ngăn chặn hiệu quả nguy cơ ‘trao đổi nhân sự Hội đồng, phản biện bất thường’ đã được cảnh báo tại khoản 3 Điều 27.
Về việc sớm ban hành khung định mức chi cho công tác thẩm định, phản biện và tổ chức Hội đồng: Khoản 7 Điều 17 Dự thảo yêu cầu cơ sở đào tạo công khai mức thù lao trong quy chế tài chính nội bộ và nghiêm cấm chi ngoài mức đã công bố.
Trong thực tiễn quản lý tài chính công tại các trường đại học công lập trực thuộc địa phương (chủ yếu thuộc nhóm tự chủ một phần chi thường xuyên), việc xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ bắt buộc phải dựa trên văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn định mức kinh tế - kỹ thuật hoặc khung trần chi của Bộ Tài chính và Bộ Giáo dục và Đào tạo để làm căn cứ kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước và phục vụ thanh tra, kiểm toán.
Do đó, liên Bộ cần sớm ban hành hướng dẫn khung định mức chi đặc thù cho hoạt động phản biện độc lập (trong nước và quốc tế) cũng như hoạt động của Hội đồng đánh giá, bảo đảm mức thù lao tương xứng với lao động khoa học trình độ cao và có cơ chế thanh toán quốc tế thuận lợi.
Về việc hướng dẫn cụ thể cơ chế các trường trong vùng liên kết hoặc phối hợp thiết lập Hội đồng đánh giá: Khoản 4 Điều 17 Dự thảo Thông tư đã mở ra cơ chế cho phép cơ sở đào tạo thỏa thuận thành lập Hội đồng liên kết hoặc gửi hồ sơ đánh giá tại cơ sở giáo dục đại học khác. Đây là quy định rất tiến bộ và phù hợp với điều kiện của các trường đại học địa phương có số lượng ứng viên ít ở từng ngành.
Tuy nhiên, để các trường tự tin triển khai mà không vướng rủi ro pháp lý, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần ban hành hướng dẫn chi tiết về quy trình phối hợp liên trường/liên vùng: từ mẫu văn bản thỏa thuận liên kết, nguyên tắc cử thành viên và xác định tỷ lệ chuyên gia ngoài cơ sở, cơ chế đồng chi trả kinh phí, cho đến quy trình bàn giao hồ sơ gốc để lưu trữ vĩnh viễn (Điều 26) và phân định thẩm quyền phối hợp khi giải quyết kiến nghị chuyên môn (Điều 23).
Bên cạnh đó, Tiến sĩ Nguyễn Minh Anh Tuấn có một số kiến nghị, đề xuất nhằm bổ sung tháo gỡ khó khăn cho các trường địa phương cùng các ngành đặc thù:
Một là, hoàn thiện cơ chế đánh giá công bố khoa học phù hợp đặc thù ngành Chính trị học và nhóm ngành lý luận chính trị, nhân văn Việt Nam. Đề nghị Ban soạn thảo rà soát Mục III Phụ lục I đối với các ngành có đối tượng nghiên cứu gắn đặc thù với thể chế chính trị, lịch sử, văn hóa, pháp luật Việt Nam (như Chính trị học, Xây dựng Đảng và chính quyền nhà nước, Triết học, Luật học...) thuộc Khối ngành III.
Theo đó, nên cho phép ứng viên ở các chuyên ngành đặc thù này được thay thế một phần chỉ tiêu ‘công bố quốc tế uy tín’ (ví dụ tối đa 1 đến 2 bài) bằng sách chuyên khảo xuất bản tại các nhà xuất bản uy tín hoặc các công trình nghiên cứu lý luận, báo cáo tư vấn chính sách xuất sắc được cơ quan Đảng, Nhà nước có thẩm quyền nghiệm thu và ứng dụng vào thực tiễn, tương tự tinh thần phân hóa đặc thù đang áp dụng cho Khối ngành IV và Khối ngành V.
Hai là, bổ sung cơ chế ưu tiên hợp lý về hạn mức bổ nhiệm cho các cơ sở giáo dục đại học địa phương vùng khó khăn. Bên cạnh cơ chế đặc thù dành cho các đại học phát triển hàng đầu khu vực và trường mới thành lập trong 10 năm đầu tại khoản 3 Điều 7, đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo xem xét bổ sung quy định điều tiết đối với các trường đại học công lập tại vùng Trung du, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Cụ thể, cho phép áp dụng ngưỡng sàn tối thiểu về số lượng vị trí chức danh giáo sư, phó giáo sư được phép bổ nhiệm cho mỗi nhóm ngành đào tạo mũi nhọn phục vụ phát triển vùng (tối thiểu 1 giáo sư và 2 phó giáo sư/nhóm ngành khi có ứng viên đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chất lượng), tránh việc công thức định lượng tại khoản 2 Điều 7 làm triệt tiêu cơ hội bổ nhiệm nhân sự tại chỗ ở các nhóm ngành quy mô nhỏ.
Ba là, thiết lập cơ chế liên kết đào tạo sau đại học và nhóm nghiên cứu liên trường để bồi dưỡng nguồn ứng viên địa phương. Đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo có chính sách khuyến khích các đại học quốc gia, đại học vùng và các học viện đầu ngành ký kết chương trình hợp tác hỗ trợ các trường đại học địa phương thông qua việc mời tiến sĩ có uy tín của trường địa phương tham gia đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, học viên cao học và tham gia giảng dạy chuyên đề sau đại học. Qua đó, tạo điều kiện tích lũy minh chứng thực chất theo chuẩn quy định tại Phụ lục I.
Ngoài ra, Hiệu trưởng Trường Đại học Phú Yên cũng có thêm một số góp ý: “Thứ nhất, cần có lộ trình chuẩn bị hợp lý, vì các trường phải ban hành quy định nội bộ và công bố trước ít nhất 30 ngày.
Thứ hai, với các trường trực thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, cần hướng dẫn rõ hơn về thẩm quyền trong một số tình huống, chẳng hạn khi người đứng đầu nhà trường là ứng viên.
Thứ ba, khi hậu kiểm, cần xem xét bối cảnh: những trường thuộc tỉnh, một vị trí chỉ có một ứng viên nhiều khi là do nguồn nhân lực còn mỏng, chứ không phải dấu hiệu bất thường.
Trường Đại học Phú Yên ủng hộ mạnh mẽ chủ trương này; mong có những cơ chế dùng chung để các trường thuộc tỉnh thực hiện đúng, đủ và có chất lượng”.
Liên quan đến nội dung này, Hiệu trưởng một trường đại học trực thuộc tỉnh cũng có một số góp ý: “Tại điểm d khoản 2 Điều 7 quy định số lượng giáo sư không vượt quá 25% tổng số giáo sư và phó giáo sư. Tuy nhiên, điểm đ lại quy định nguyên tắc làm tròn lên đối với kết quả tính toán tại điểm a và điểm d. Quy định này có thể dẫn đến tình trạng kết quả làm tròn làm vượt quá tỉ lệ tối đa 25% đã được xác định. Ví dụ, một nhóm ngành có tổng số 10 vị trí giáo sư và phó giáo sư thì số lượng giáo sư tối đa theo tỉ lệ 25% là 2,5 người. Nếu làm tròn lên thành 3 người, tỉ lệ giáo sư thực tế sẽ là 30%, vượt mức giới hạn quy định.
Đề nghị cơ quan soạn thảo quy định rõ nguyên tắc làm tròn đối với từng trường hợp tính toán tại điểm a và điểm d. Cụ thể, đối với số lượng tối đa chung có thể áp dụng nguyên tắc làm tròn lên nếu phù hợp với chủ trương phân bổ; riêng số lượng Giáo sư bị khống chế theo tỉ lệ 25% phải áp dụng nguyên tắc làm tròn xuống để bảo đảm không vượt quá tỉ lệ tối đa được quy định.
Điểm c khoản 2 Điều 17, cụm từ “đảm bảo tối thiểu từ 30% đến 50%” chưa xác định rõ tỉ lệ bắt buộc, dẫn đến có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau: tỉ lệ tối thiểu là 30%, tỉ lệ tối thiểu là 50% hoặc cơ sở đào tạo được lựa chọn một tỉ lệ trong khoảng 30-50%. Đề nghị cơ quan soạn thảo thống nhất theo một phương án cụ thể, xác định rõ tỉ lệ tối thiểu bắt buộc hoặc quy định rõ khoảng tỉ lệ được phép lựa chọn, nhằm bảo đảm nhất quán trong quá trình áp dụng”.