Dự thảo Thông tư Quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư đang nhận được nhiều sự quan tâm. Trong đó có quy định, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư gắn với vị trí việc làm, ngành đào tạo, cơ sở đào tạo, nhiệm vụ và điều kiện thực hiện.
Một số lãnh đạo trường đại học, chuyên gia đưa ý kiến, quy định này sẽ góp phần bảo đảm chức danh đi đôi với nhiệm vụ chuyên môn và nhu cầu thực tế của cơ sở đào tạo. Tuy nhiên, dự thảo cũng cần tính đến đặc thù của từng lĩnh vực, có cơ chế linh hoạt đối với những nhà khoa học thực sự có năng lực, đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn nhưng gặp vướng mắc về giới hạn số lượng bổ nhiệm.
Trả chức danh giáo sư, phó giáo sư về đúng bản chất nghề nghiệp
Chia sẻ về quy định trên, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Hồ Đắc Lộc - Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra, trước đây, việc xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư mang tính chất công nhận đạt chất lượng (tối thiểu theo quy định) học thuật cá nhân ở cấp quốc gia (thông qua Hội đồng Giáo sư Nhà nước). Sau khi có quyết định công nhận đạt chất lượng, cơ sở giáo dục đại học xem xét bổ nhiệm.
Theo dự thảo Thông tư mới, chức danh giáo sư, phó giáo sư gắn liền trực tiếp với vị trí việc làm (cơ hữu, đồng cơ hữu, thỉnh giảng...), nhu cầu đào tạo/nghiên cứu thực tế và giới hạn năng lực chịu đựng/cân đối nguồn lực của từng nhà trường. Việc đánh giá chất lượng (theo khung năng lực chung) và bổ nhiệm vị trí giáo sư, phó giáo sư được giao về cho cơ sở đào tạo tự chủ thực hiện.
Điều này mang lại nhiều ý nghĩa. Đầu tiên, trả chức danh về đúng bản chất nghề nghiệp. Chức danh giáo sư, phó giáo sư là vị trí chuyên môn/nghiệp vụ cao nhất trong giảng dạy và nghiên cứu tại đại học, thay vì là một "danh hiệu" đi theo cá nhân dù không còn tham gia giảng dạy hay nghiên cứu. Ngoài ra, tăng cường quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình, giúp các trường đại học chủ động xây dựng đội ngũ theo chiến lược phát triển, lựa chọn người thực sự phù hợp với yêu cầu của vị trí làm việc. Đồng thời, tiệm cận chuẩn mực quốc tế, phù hợp với mô hình quản trị đại học tiên tiến trên thế giới (Tenure-track/Professor positions), nơi chức danh luôn gắn với hợp đồng làm việc và khối lượng nhiệm vụ cụ thể.
Việc gắn chức danh giáo sư, phó giáo sư với vị trí việc làm cũng sẽ khắc phục được nhiều bất cập như tình trạng "bổ nhiệm hình thức", tránh việc nhà khoa học đạt tiêu chuẩn nhưng trường không có vị trí hoặc không có kinh phí/nhiệm vụ tương ứng để giao. Chấm dứt hiện tượng "có danh không có nhiệm vụ" khi dự thảo quy định rõ người được bổ nhiệm phải chịu sự đánh giá hằng năm và đánh giá định kỳ 3–5 năm. Nếu không hoàn thành nhiệm vụ và không khắc phục được sẽ bị xem xét miễn nhiệm. Đồng thời, cân bằng giữa đào tạo và nghiên cứu, tạo điều kiện phân bổ lực lượng giáo sư, phó giáo sư hợp lý theo ngành/nhóm ngành đào tạo thay vì tập trung cục bộ.
Ở một góc nhìn khác, thầy Lộc có đề cập đến nguy cơ phụ thuộc quá nhiều vào nhu cầu tuyển dụng của cơ sở là hoàn toàn có thể xảy ra nếu thiếu sự giám sát, công khai và quy định khung chặt chẽ.
Dự thảo đã dự phòng nguy cơ này bằng các công cụ kiểm soát minh bạch như yêu cầu các trường phải ban hành quy định nội bộ, công khai kế hoạch tuyển chọn, thang điểm, điều kiện bổ nhiệm trên cổng thông tin điện tử; quy định tỷ lệ chuyên gia phản biện và thành viên hội đồng ngoài cơ sở (từ 30% đến 50%) để đảm bảo tính độc lập, loại bỏ yếu tố cảm tính hay cục bộ địa phương; thiết lập cơ chế xử lý vi phạm, giải quyết khiếu nại, hậu kiểm từ Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Cùng bàn luận về nội dung này, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Tiên - Ủy viên Hội đồng giáo sư liên ngành Văn hóa - Nghệ thuật - Thể dục thể thao năm 2025 cho rằng, việc gắn bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư với vị trí việc làm là hướng đi cần thiết. Cách làm này sẽ bảo đảm người được bổ nhiệm thực sự đảm nhận vị trí công tác gắn với nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu khoa học và yêu cầu chuyên môn của cơ sở đào tạo, thay vì chỉ dừng lại ở việc có học hàm. Cùng với đó là tạo động lực cạnh tranh giữa các nhà khoa học, thúc đẩy mỗi người không ngừng nâng cao năng lực và chất lượng chuyên môn.
Đặc biệt, thầy Tiên đánh giá cao việc dự thảo quy định cần có người giới thiệu đối với ứng viên giáo sư, phó giáo sư. Thông qua sự giới thiệu có thể xem xét thêm uy tín khoa học, năng lực chuyên môn và sự ghi nhận của cộng đồng học thuật đối với ứng viên. Đây cũng là một cách để bảo đảm người được bổ nhiệm thực sự có năng lực và được đồng nghiệp trong lĩnh vực thừa nhận.
Nguy cơ lãng phí người tài nếu cơ sở đào tạo không còn chỉ tiêu bổ nhiệm.
Bên cạnh đó, dự thảo đặt ra giới hạn số lượng giáo sư, phó giáo sư tối đa theo nhóm ngành. Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Hồ Đắc Lộc nhận định, quy định này nhằm ngăn chặn tình trạng mở rộng quá mức số lượng giáo sư, phó giáo sư ở một số nhóm ngành mà thiếu tính toán đến quy mô đào tạo tiến sĩ, hiệu quả nghiên cứu hay khả năng cân đối tài chính.
Công thức tính được xây dựng dựa trên 3 trụ cột cơ bản (định lượng) đảm bảo chất lượng của cơ sở giáo dục đại học. Số lượng giảng viên có trình độ tiến sĩ - đảm bảo tỷ lệ giáo sư, phó giáo sư hợp lý trên tổng số giảng viên có trình độ tiến sĩ; Tỷ trọng thu từ khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo - gắn chức danh với năng lực tạo ra giá trị khoa học, chuyển giao công nghệ thực tế của khối ngành; Kết quả đào tạo tiến sĩ và hệ số khối ngành - gắn chức danh với nhiệm vụ dẫn dắt, đào tạo lực lượng nghiên cứu kế cận.
Tuy nhiên, vẫn cần cân nhắc tính đặc thù giữa các khối ngành (STEM, khoa học xã hội và nhân văn, nghệ thuật) để tránh áp đặt tỷ trọng doanh thu khoa học công nghệ gây bất lợi cho các ngành khoa học cơ bản hoặc nghệ thuật.
Đề cập thêm đến trường hợp, các nhà khoa học đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chức danh nhưng cơ sở đào tạo đã đạt giới hạn số lượng giáo sư, phó giáo sư theo nhóm ngành, thầy Lộc chỉ ra: "Điều này có thể dẫn đến, áp lực cạnh tranh tăng cao giữa các nhà khoa học trong cùng một nhóm ngành tại cơ sở đào tạo cũng như nguy cơ lãng phí nhân tài hoặc tạo ra cảm giác "bị nghẽn" đường phát triển nghề nghiệp nếu cơ sở đào tạo không còn chỉ tiêu bổ nhiệm.
Mặc dù vậy, về mặt tích cực có thể tạo cơ chế dịch chuyển năng động. Việc giới hạn số lượng tối đa tại một trường sẽ thúc đẩy thị trường lao động học thuật: Nhà khoa học giỏi có thể chủ động chuyển dịch sang các cơ sở giáo dục đại học khác đang có nhu cầu và còn hạn mức. Tạo động lực cho các nhà khoa học nâng cao năng lực vượt trội để được tuyển dụng trong các kỳ tuyển chọn cạnh tranh trực tiếp.
Dự thảo có cơ chế mở khi cho phép các trường thuộc đề án phát triển thành cơ sở đại học hàng đầu thế giới/khu vực được tự chủ thu hút giáo sư, phó giáo sư từ nước ngoài không tính vào số lượng tối đa; bổ nhiệm các vị trí chức danh gắn với kinh phí tài trợ hợp pháp từ bên ngoài (Chair Professorship); áp dụng quy định chuyển tiếp 3 năm đầu với tỷ lệ nới lỏng (mỗi nhóm ngành còn hạn mức được bổ nhiệm ít nhất 01 người/năm) để không gây sốc cho hệ thống.
Ngoài ra, dự thảo có quy định, người đã được công nhận đạt tiêu chuẩn nhưng chưa được bổ nhiệm được tham gia tuyển chọn theo quy định tại Điều 13 Thông tư như người đang giữ chức danh và không áp dụng điều kiện bắt buộc giữ chức danh 03 (ba) năm. Đối với người đã được công nhận đạt tiêu chuẩn phó giáo sư trước ngày Thông tư này có hiệu lực, mốc thâm niên và thành tích để dự tuyển giáo sư được tính từ ngày có quyết định công nhận đạt tiêu chuẩn phó giáo sư.
Vị Hiệu trưởng phân tích, quy định này giúp bảo lưu giá trị kết quả đã đạt được của các nhà khoa học, tránh tình trạng họ phải "làm lại từ đầu" theo các tiêu chuẩn định lượng mới. Để tránh vướng mắc khi triển khai cần đánh giá năng lực hiện tại của nhóm này, làm rõ rằng dù không xét lại các điều kiện bắt buộc ở Phụ lục I, nhóm này vẫn phải tham gia đánh giá năng lực hiện tại và độ tương thích với vị trí việc làm đang tuyển dụng.
Cần có hướng dẫn chi tiết cho các trường về việc ưu tiên xếp hạng hoặc so sánh giữa một ứng viên đã có "giấy công nhận cũ" với một ứng viên đăng ký xét lần đầu theo quy trình mới để đảm bảo tính công bằng. Cũng nên xác định rõ thời hạn hiệu lực tối đa cho việc sử dụng "Quyết định công nhận đạt tiêu chuẩn cũ" để tham gia bổ nhiệm đặc cách theo cơ chế này (tránh việc bảo lưu quá lâu khi năng lực chuyên môn không còn phù hợp).
Chia sẻ về vấn đề giới hạn số lượng giáo sư, phó giáo sư, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Tiên phân tích: "Đối với các trường nghệ thuật, số lượng giảng viên có trình độ tiến sĩ hiện còn hạn chế. Nếu áp dụng cứng nhắc các giới hạn về tỷ lệ và số lượng bổ nhiệm những cơ sở này sẽ gặp nhiều khó khăn trong phát triển đội ngũ giáo sư, phó giáo sư. Do đó, cần nghiên cứu quy định riêng, phù hợp với thực trạng nhân lực và đặc điểm đào tạo của các trường nghệ thuật.
Cùng với đó, cần làm rõ cách tính đối với giáo sư, phó giáo sư đã đến tuổi nghỉ hưu nhưng vẫn tiếp tục làm việc theo chế độ kéo dài thời gian công tác và được tính là giảng viên cơ hữu. Những trường hợp này có được tính vào tổng số giảng viên cơ hữu khi xác định giới hạn bổ nhiệm hay không?".
Ngoài ra, với chỉ số về tỷ trọng thu từ các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thầy Tiên cho hay, giữa các lĩnh vực đào tạo có sự khác biệt về khả năng tạo nguồn thu từ hoạt động khoa học, công nghệ. Những ngành có điều kiện thuận lợi để triển khai các hoạt động này, tạo nguồn thu lớn sẽ có lợi thế hơn khi tính toán theo công thức. Trong khi đó, lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật có những đặc thù riêng, việc tạo nguồn thu từ hoạt động khoa học, công nghệ không dễ dàng
Vì vậy, nếu áp dụng cùng một cách tính tỷ trọng nguồn thu, các cơ sở đào tạo nghệ thuật có thể gặp bất lợi khi xác định số lượng giáo sư, phó giáo sư tối đa được bổ nhiệm. Những trường vốn có số lượng tiến sĩ, phó giáo sư không nhiều, khi tiếp tục áp dụng giới hạn tỷ lệ, chẳng hạn số giáo sư tối đa chỉ bằng 25% số phó giáo sư, số lượng người có thể được bổ nhiệm thậm chí có thể không có.
Đối với trường hợp những người đã đạt chuẩn chức danh nhưng cơ sở giáo dục đã hết chỉ tiêu, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Tiên cho rằng tại những cơ sở đào tạo có nhiều giáo sư, phó giáo sư trẻ, vị trí việc làm dành cho các chức danh này có thể bị giới hạn trong thời gian dài. Khi đó, dù nhà khoa học đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn, có năng lực và mong muốn được bổ nhiệm, họ có thể không có cơ hội do cơ sở đào tạo không có vị trí phù hợp hoặc đã đạt giới hạn số lượng theo quy định.
Vì thế, cần có một khoảng linh hoạt đối với những trường hợp đặc biệt. Chẳng hạn, nếu ứng viên thực sự có năng lực, có thành tích và đóng góp nổi bật nhưng chưa thể được bổ nhiệm do vướng giới hạn về số lượng vị trí, cơ sở đào tạo có thể lập hồ sơ giải trình, cung cấp minh chứng về sự cần thiết và phù hợp của việc bổ nhiệm để cơ quan có thẩm quyền xem xét, quyết định.
