Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến cho dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư.
Khoản 3, Điều 11 dự thảo quy định phạm vi tính giờ giảng chỉ tính giờ trực tiếp giảng dạy trong chương trình từ đại học trở lên; không tính bồi dưỡng ngắn hạn, báo cáo hội nghị và hoạt động ngoài chương trình vào số giờ giảng bắt buộc. Phó giáo sư phải đáp ứng 03 năm mỗi năm 180 giờ, hoặc 06 năm mỗi năm 90 giờ giảng dạy từ trình độ đại học trở lên. Giáo sư đáp ứng khối lượng bằng ½ khối lượng của phó giáo sư và trong ít nhất 03 năm được tính, mỗi năm trực tiếp giảng một học phần sau đại học.
Một số nhà khoa học cho rằng, việc dự thảo tiếp tục duy trì yêu cầu giảng dạy như một tiêu chuẩn bắt buộc là cần thiết. Tuy nhiên, số giờ giảng dạy trực tiếp chỉ nên được xem là điều kiện bảo đảm hoạt động giảng dạy, không nên là căn cứ duy nhất để đánh giá năng lực của giảng viên.
Tính giờ giảng theo chu kỳ nhiều năm, bảo đảm công bằng giữa các nhóm giảng viên
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trường Thịnh - Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ và Thiết kế kiêm Viện trưởng Viện Công nghệ Thông minh và Tương tác, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) cho rằng, việc dự thảo tiếp tục xác định giảng dạy là tiêu chuẩn bắt buộc đối với xét chức danh giáo sư, phó giáo sư là phù hợp.
Bởi lẽ, đây là các chức danh gắn với hoạt động giảng dạy và đào tạo trong trường đại học. Quy định này cũng góp phần khắc phục hạn chế của cách đánh giá trước đây, khi việc xét công nhận có thể chú trọng nhiều đến điểm số và thành tích công bố khoa học mà chưa phản ánh đầy đủ năng lực sư phạm, giảng dạy của ứng viên.
Tuy nhiên, số giờ giảng dạy trực tiếp nên được xem là điều kiện nền tảng, không nên trở thành thước đo duy nhất về năng lực giảng dạy. Ngoài giờ giảng trực tiếp, nhà khoa học còn đóng góp thông qua hướng dẫn nghiên cứu sinh, xây dựng chương trình và học phần mới, phát triển học liệu, đổi mới phương pháp giảng dạy, xây dựng nhóm nghiên cứu và đưa kết quả nghiên cứu trở lại lớp học. Vì vậy, cần có cơ chế đánh giá thêm chất lượng và mức độ đóng góp thực chất cho đào tạo.
Đồng thời,dự thảo có thể cân nhắc tính linh hoạt theo chu kỳ nhiều năm, bởi có những giai đoạn giảng viên phải tập trung cho đề tài lớn, nhiệm vụ quản lý hoặc nghiên cứu chuyên sâu. Quan trọng nhất là tiêu chuẩn cuối cùng phải bảo đảm được hai yêu cầu: ứng viên có kinh nghiệm giảng dạy thực chất và đồng thời có đủ không gian để phát triển nghiên cứu ở trình độ cao. Cách tiếp cận như vậy sẽ phù hợp hơn với đặc thù của một đại học nghiên cứu và cũng tạo động lực để giảng dạy và nghiên cứu bổ trợ cho nhau.
Bên cạnh đó, Khoản 3, Điều 4 Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg (được sửa đổi, bổ sung bởi Quyết định số 25/2020/QĐ-TTg) quy định định mức giờ giảng tối thiểu đối với giảng viên thỉnh giảng được xác định bằng 50% so với giảng viên cơ hữu. Tuy nhiên, dự thảo quy định mới chưa làm rõ mức định lượng này đối với giảng viên thỉnh giảng.
“Theo tôi, việc duy trì định mức giảng dạy riêng đối với giảng viên thỉnh giảng, chẳng hạn bằng 50% định mức của giảng viên cơ hữu như quy định hiện hành, là cần thiết để phù hợp với đặc thù công việc của nhóm này. Trên thực tế, giảng viên thỉnh giảng thường có công việc chuyên môn chính tại một cơ sở khác. Tuy nhiên, khi đăng ký xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư, họ vẫn cần chứng minh quá trình tham gia giảng dạy đại học thực chất, có tính liên tục.
Vấn đề cần được dự thảo làm rõ hơn là phương thức xác định và xác nhận khối lượng giảng dạy, nhằm bảo đảm tính thống nhất trong quá trình áp dụng. Theo đó, có thể sử dụng các căn cứ như hợp đồng hoặc quyết định mời giảng, học phần trực tiếp đảm nhiệm, thời khóa biểu và xác nhận của cơ sở đào tạo. Song nên xem xét đánh giá tổng khối lượng giảng dạy trong một chu kỳ nhiều năm, thay vì áp dụng theo từng năm học.
Điều quan trọng là tiêu chuẩn cần bảo đảm sự công bằng giữa giảng viên cơ hữu và giảng viên thỉnh giảng, đồng thời tính đến sự khác biệt về tính chất công việc của hai nhóm. Qua đó, việc xét công nhận tập trung đánh giá kinh nghiệm và mức độ tham gia giảng dạy thực chất của ứng viên, thay vì chỉ dừng lại ở việc đáp ứng một định mức giờ giảng mang tính số học”, Giáo sư Nguyễn Trường Thịnh cho hay.
Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Quản Thành Thơ - Trưởng khoa Khoa học và Kỹ thuật máy tính, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, ứng viên xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư cần có kinh nghiệm giảng dạy trực tiếp là hợp lý. Do đó, dự thảo nên tiếp tục duy trì mức giờ giảng tối thiểu nhưng cho phép tính bình quân trong một khoảng thời gian nhất định.
Chẳng hạn, trong trường hợp một năm ứng viên được phân công ít giờ giảng hơn để tập trung thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học, khối lượng giảng dạy có thể được bù đắp bằng số giờ giảng ở những năm tiếp theo.
Bên cạnh đó, khi đánh giá hồ sơ, hội đồng cần xem xét cụ thể các học phần ứng viên đã đảm nhiệm, cũng như quá trình tham gia hướng dẫn sinh viên, học viên. Năng lực nghiên cứu nên được đánh giá trên phương diện riêng, căn cứ vào chất lượng công trình khoa học và mức độ đóng góp thực chất của ứng viên.
Đối với giảng viên thỉnh giảng, việc tiếp tục duy trì định mức bằng 50% so với giảng viên cơ hữu cùng chức danh, đồng thời quy định cụ thể khoảng thời gian dùng để tính định mức này là cần thiết. Đặc thù của giảng viên thỉnh giảng là thường được mời giảng theo từng học phần hoặc một phần học phần. Do đó, nếu có nhiều giảng viên cùng tham gia giảng dạy một học phần thì mỗi người chỉ nên được ghi nhận số giờ trực tiếp đảm nhiệm. Trường hợp ứng viên tham gia giảng dạy tại nhiều cơ sở giáo dục đại học, có thể cộng gộp số giờ giảng thực tế trên cơ sở xác nhận của từng trường.
Để tránh cách hiểu và áp dụng khác nhau, các cơ sở đào tạo nên thống nhất sử dụng một biểu mẫu xác nhận giờ giảng, trong đó thể hiện rõ tên học phần, trình độ đào tạo, học kỳ và số giờ giảng thực tế của từng giảng viên. Đây sẽ là căn cứ minh bạch để hội đồng đánh giá đúng mức độ tham gia giảng dạy của ứng viên.
Giới hạn hai tác giả chính/công trình khoa học cần tính đến đặc thù nghiên cứu liên ngành
Khoản 7, Điều 3 quy định: Tác giả chính của công bố khoa học là tác giả đứng đầu hoặc tác giả liên hệ có đóng góp chuyên môn thực chất, chính yếu. Trường hợp có nhiều tác giả đứng đầu, tác giả liên hệ thì tính tối đa 02 (hai) tác giả chính theo văn bản xác nhận của các đồng tác giả trong cùng nhóm.
Tại Phụ lục 1, tiêu chuẩn công bố khoa học được dự thảo phân theo chức danh và khối ngành yêu cầu: Ứng viên phó giáo sư phải có ít nhất 12 công bố loại 1 trở lên với tư cách tác giả chính; ứng viên giáo sư phải có ít nhất 20 công bố loại 1 trở lên với tư cách tác giả chính,
Theo Phó Giáo sư Quản Thành Thơ, giới hạn tối đa hai tác giả chính giúp hội đồng có căn cứ và quy tắc thống nhất khi xét hồ sơ. Tuy nhiên, đối với các công trình nghiên cứu liên ngành hoặc có sự tham gia của nhiều nhóm nghiên cứu, có thể có hơn hai nhà khoa học cùng đảm nhiệm những phần việc mang tính quyết định đến kết quả, chẳng hạn như thiết kế phương pháp nghiên cứu, xây dựng bộ dữ liệu hoặc chủ trì thí nghiệm.
Vì vậy, cần cân nhắc cơ chế để hội đồng xem xét những trường hợp đặc thù này, dựa trên tuyên bố đóng góp của các tác giả trong bài báo hoặc bản mô tả phần việc có xác nhận của các đồng tác giả.
Đồng thời, số lượng công trình với tư cách tác giả chính có thể được sử dụng làm ngưỡng tối thiểu để xét hồ sơ. Khi đánh giá các công trình tiêu biểu, đặc biệt là các công trình do ứng viên lựa chọn, hội đồng cần đi sâu xem xét giá trị khoa học, vấn đề nghiên cứu được giải quyết và vai trò, mức độ đóng góp trực tiếp của ứng viên. Qua đó, việc đánh giá không chỉ dừng ở số lượng công trình hay vị trí tên tác giả mà cần phản ánh được thực chất năng lực và đóng góp nghiên cứu của mỗi nhà khoa học.
Còn theo Giáo sư Nguyễn Trường Thịnh, việc ưu tiên tác giả chính trong xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư là hợp lý, bởi cách tiếp cận này giúp xác định rõ hơn trách nhiệm học thuật của từng ứng viên, đồng thời hạn chế tình trạng có nhiều công bố khoa học nhưng vai trò và mức độ đóng góp thực tế chưa được thể hiện rõ.
Tuy nhiên, việc áp dụng thống nhất giới hạn tối đa hai tác giả chính cho tất cả công trình khoa học có thể chưa phù hợp với thực tiễn nghiên cứu, nhất là những lĩnh vực đòi hỏi sự phối hợp của nhiều nhà khoa học và nhóm chuyên môn. Đặc biệt, ở các lĩnh vực liên ngành như y sinh, công nghệ cao hoặc những công trình có sự hợp tác quốc tế, bởi kết quả nghiên cứu có thể đòi hỏi sự tham gia và đóng góp quan trọng của nhiều nhà khoa học thuộc các nhóm chuyên môn khác nhau.
“Ngoài ra, việc chuyển từ tính điểm sang tính số lượng công trình giúp đơn giản hóa quy trình xét duyệt, song chưa phản ánh đầy đủ mức độ đóng góp của từng nhà khoa học. Do đó, cần xem xét thêm vai trò cụ thể của mỗi tác giả trong quá trình nghiên cứu, từ xây dựng ý tưởng, phương pháp đến thực hiện và công bố kết quả.
Đối với những công trình quy mô lớn, có tính chất đặc thù, hội đồng nên có cơ chế xem xét riêng thay vì áp dụng chung cùng một giới hạn. Tiêu chuẩn xét công nhận cần vừa đề cao trách nhiệm học thuật của người giữ vai trò chính, vừa tạo điều kiện duy trì động lực hợp tác và phát triển các nghiên cứu liên ngành. Đặc biệt, việc đánh giá sâu một số công trình tiêu biểu sẽ giúp hội đồng có thêm căn cứ nhận diện chất lượng nghiên cứu và mức độ đóng góp thực chất của ứng viên, thay vì chỉ dựa vào các chỉ số định lượng”, Giáo sư Nguyễn Trường Thịnh cho hay.
Tự chủ bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư phải gắn với trách nhiệm giải trình
Một nội dung đáng chú ý khác tại dự thảo là việc bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư phải gắn với vị trí việc làm, nhiệm vụ và nguồn lực của từng cơ sở giáo dục đại học.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lương Minh Cừ - Hiệu trưởng Trường Đại học Cửu Long, việc trao quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học trong bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư là chủ trương phù hợp với yêu cầu đổi mới quản trị đại học hiện nay.
“Cơ chế này trước hết giúp các trường chủ động bố trí đội ngũ giáo sư, phó giáo sư theo đúng chuyên môn, vị trí việc làm và chiến lược phát triển của từng ngành đào tạo. Qua đó, hạn chế tình trạng bổ nhiệm chỉ nhằm gia tăng số lượng chức danh mà chưa gắn với nhiệm vụ chuyên môn cụ thể.
Bên cạnh đó, các trường có thêm điều kiện thu hút, trọng dụng nhân tài, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh và nâng cao chất lượng đào tạo. Khi chức danh giáo sư, phó giáo sư gắn với trách nhiệm, sản phẩm khoa học và đóng góp cụ thể, giá trị học thuật của chức danh sẽ được thể hiện rõ hơn.
Cơ chế này cũng tạo điều kiện để mỗi trường phát triển đội ngũ theo thế mạnh riêng, thay vì đầu tư dàn trải. Chẳng hạn, đối với Trường Đại học Cửu Long, bên cạnh các ngành khoa học sức khỏe, kinh tế, kỹ thuật và công nghệ, nhà trường cần chú trọng thu hút nhà khoa học có năng lực nghiên cứu những vấn đề thực tiễn của Đồng bằng sông Cửu Long như biến đổi khí hậu, nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững”, Phó Giáo sư Lương Minh Cừ cho hay.
Mặt khác, Phó Giáo sư Lương Minh Cừ nhấn mạnh, tự chủ không đồng nghĩa với việc các trường được quyết định theo ý chí chủ quan mà phải đi đôi với trách nhiệm giải trình, bảo đảm khách quan và công bằng.
Theo đó, các cơ sở giáo dục đại học cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy trình bổ nhiệm rõ ràng, gắn với vị trí việc làm, lĩnh vực chuyên môn, nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu khoa học và định hướng phát triển của nhà trường. Các tiêu chí cần được công bố công khai để giảng viên, nhà khoa học có cơ sở phấn đấu và giám sát.
Đồng thời, hội đồng chuyên môn phải có năng lực, uy tín, hoạt động độc lập và kiểm soát xung đột lợi ích. Việc đánh giá cần dựa trên minh chứng cụ thể về năng lực học thuật, công trình nghiên cứu, chất lượng giảng dạy, khả năng hướng dẫn nghiên cứu sinh và những đóng góp thực chất của ứng viên.
Quá trình từ tiếp nhận hồ sơ, tổ chức đánh giá đến công bố kết quả bổ nhiệm cũng cần có quy trình rõ ràng, lưu trữ đầy đủ hồ sơ và cơ chế tiếp nhận, xử lý ý kiến phản hồi, kiến nghị khi phát sinh vấn đề.
Đặc biệt, theo thầy Cừ, chức danh giáo sư, phó giáo sư cần gắn với hiệu quả thực hiện nhiệm vụ sau bổ nhiệm. Các trường nên có cơ chế đánh giá định kỳ về kết quả giảng dạy, nghiên cứu khoa học, đào tạo đội ngũ kế cận và đóng góp cho sự phát triển của nhà trường.
Đối với Trường Đại học Cửu Long, nhà trường định hướng xây dựng môi trường học thuật lành mạnh, tạo động lực phấn đấu cho đội ngũ giảng viên, nhà khoa học. Trong đó, phát triển đội ngũ phải đi đôi với nâng cao chất lượng, lấy năng lực và hiệu quả đóng góp làm thước đo.
Cũng theo dự thảo, các cơ sở giáo dục đại học có đề án phát triển thành cơ sở giáo dục đại học hàng đầu khu vực và thế giới đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt được tự quyết định số lượng thu hút người có chức danh giáo sư, phó giáo sư từ nước ngoài và không tính số lượng này vào mức tối đa theo quy định.
Đánh giá về nội dung này, Phó Giáo sư Lương Minh Cừ cho rằng, đây là quy định có tính đột phá, thể hiện tư duy mở trong phát triển giáo dục đại học và hội nhập quốc tế. Chính sách giúp các trường có chiến lược phát triển rõ ràng, đủ năng lực và nguồn lực chủ động xây dựng đội ngũ học thuật mang tầm quốc tế.
Tuy nhiên, theo thầy Cừ, giá trị lớn nhất của việc thu hút học giả quốc tế không chỉ nằm ở học hàm, học vị mà còn ở tri thức, kinh nghiệm, phương pháp nghiên cứu và mạng lưới hợp tác họ mang đến. Thông qua làm việc trực tiếp, giảng viên trong nước, nhất là giảng viên trẻ, có cơ hội tham gia nhóm nghiên cứu chung, đồng công bố quốc tế và tiếp cận thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến.
Đối với các trường đại học ở Đồng bằng sông Cửu Long như Trường Đại học Cửu Long, đây là cơ hội mở rộng hợp tác với chuyên gia quốc tế trong các lĩnh vực như khoa học sức khỏe, kỹ thuật công nghệ, nông nghiệp thông minh, vật liệu tiên tiến và ứng phó biến đổi khí hậu. Qua đó, tri thức quốc tế có thể được huy động để giải quyết những vấn đề thực tiễn của địa phương và khu vực.
Để chính sách phát huy hiệu quả, các trường cần có cơ chế đãi ngộ cạnh tranh, môi trường nghiên cứu thuận lợi, cơ sở vật chất đồng bộ và điều kiện làm việc phù hợp với thông lệ quốc tế. Đặc biệt, việc thu hút học giả nước ngoài phải gắn với chuyển giao tri thức, đào tạo đội ngũ kế cận và tạo ra sản phẩm nghiên cứu cụ thể, tránh hình thức hoặc chỉ dừng ở việc gia tăng số lượng giáo sư quốc tế.