Trong bối cảnh giáo dục đang không ngừng đổi mới để đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, mô hình trường phổ thông nội trú ngày càng khẳng định vai trò quan trọng, đặc biệt tại các khu vực có điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa các trường về chương trình đào tạo, điều kiện sinh hoạt, công tác quản lý và chất lượng giáo dục. Chính vì vậy, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư số 12/2026/TT-BGDĐT ngày 4/3/2026 về Quy chế tổ chức và hoạt động của trường phổ thông nội trú (Thông tư số 12). Thông tư được xây dựng nhằm cụ thể hóa các chủ trương của Đảng, Nhà nước về phát triển giáo dục tại khu vực biên giới.
Theo lãnh đạo một số trường trên địa bàn xã biên giới đất liền, việc ban hành Thông tư tạo hành lang pháp lý thống nhất cho tổ chức và vận hành mô hình trường phổ thông nội trú; góp phần bảo đảm cơ hội học tập cho học sinh tại các xã biên giới, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực địa phương, đồng thời tăng cường quốc phòng, an ninh khu vực biên giới.
Tăng hiệu quả quản lý và nâng cao chất lượng dạy học nhờ chuẩn hóa mô hình trường nội trú
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Nguyễn Tiến Thành - Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Pa Tần (xã Pa Tần, tỉnh Lai Châu) cho biết, Thông tư số 12 tạo hành lang pháp lý quan trọng nhằm chuẩn hóa và nâng cao chất lượng giáo dục vùng biên giới.
"Những nội dung của Thông tư số 12 tạo điều kiện để các trường vận hành ổn định, quản lý hiệu quả và nâng cao chất lượng giảng dạy. Đồng thời, giúp học sinh vùng biên giới có điều kiện học tập tốt hơn, từng bước nâng cao chất lượng giáo dục, hướng tới phát triển bền vững cũng như thu hẹp khoảng cách với các vùng thuận lợi.
Nhờ có hành lang pháp lý này, nhà trường có cơ hội để cải thiện cơ sở vật chất, nâng cao trình độ giáo viên và xây dựng môi trường học tập ổn định, giúp học sinh phát triển toàn diện", thầy Thành nhấn mạnh.
Theo thầy Thành, việc quy định đầy đủ về mô hình trường phổ thông nội trú mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Đối với học sinh, việc học tập và sinh hoạt tập trung giúp các em giảm bớt khó khăn khi di chuyển từ nhà tới trường, yên tâm học tập và hạn chế tình trạng bỏ học. Các em được chăm sóc, học tập trong cơ sở vật chất hiện đại, rèn luyện tính tự giác, kỹ năng sống và hình thành thói quen tốt từ sớm, giúp phát triển cả về kiến thức lẫn nhân cách.
Mô hình này cũng tạo môi trường học tập đồng đều và công bằng hơn cho học sinh vùng khó khăn, giúp các em dễ dàng tiếp cận chương trình học, tham gia hoạt động tập thể và nâng cao kỹ năng xã hội. Khi học sinh sinh hoạt tập trung, nhà trường thuận lợi trong việc quan tâm, theo dõi và hỗ trợ từng em, từ đó nâng cao hiệu quả giáo dục, tạo nền tảng vững chắc cho tương lai.
Đối với thầy cô, việc sinh hoạt cùng học sinh trong môi trường nội trú giúp dễ dàng quản lý nền nếp, nắm bắt tâm tư, tình cảm, kịp thời hỗ trợ các em trong học tập và cuộc sống hàng ngày. Ngoài ra, thầy cô có thể theo dõi tiến độ học tập, phát hiện sớm những khó khăn của từng học sinh để có biện pháp hỗ trợ phù hợp.
Đối với nhà trường, quy định này giúp nhà trường thuận lợi trong thực hiện các chế độ, chính sách, hỗ trợ ăn ở và học bổng của Nhà nước cho học sinh đúng theo quy định; dễ dàng quản lý chương trình, tổ chức dạy học phân hóa và nâng cao kết quả học tập.
Cùng bàn về vấn đề này, thầy Nguyễn Xuân Chung - Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học số 1 Sán Chải (xã Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai) chia sẻ: "Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành quy chế tổ chức và hoạt động của trường phổ thông nội trú là phù hợp và cần thiết. Việc này không chỉ góp phần chuẩn hóa tổ chức, vận hành trường phổ thông nội trú, mà còn tạo hành lang pháp lý rõ ràng để các trường triển khai hiệu quả công tác quản lý, chăm sóc, giáo dục học sinh.
Thực tế cho thấy, ngay trong cùng một địa bàn xã vẫn tồn tại sự chênh lệch về chất lượng giữa các trường. Đặc biệt, với những địa bàn vùng cao, biên giới còn nhiều khó khăn như xã Si Ma Cai, quy định này giúp nâng cao chất lượng dạy và học, cải thiện điều kiện sinh hoạt, học tập cho học sinh, nhất là con em đồng bào dân tộc thiểu số, qua đó từng bước thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa các vùng miền.
Khi có những quy định rõ ràng, việc tổ chức và vận hành các trường phổ thông nội trú sẽ trở nên bài bản và hiệu quả hơn. Điều này không chỉ tạo cơ sở pháp lý vững chắc mà còn giúp nhà trường chủ động trong việc đầu tư, sắp xếp cũng như nâng cao chất lượng giáo dục".
Theo thầy Chung, quy định cho phép trường phổ thông nội trú thành lập thêm tối đa 3 tổ giáo dục đặc thù là phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Trước đây, hệ thống trường nội trú chủ yếu tổ chức theo các cấp học riêng lẻ, như cấp tiểu học, trung học cơ sở hoặc trung học phổ thông, chưa có nhiều sự linh hoạt trong tổ chức chuyên môn. Vì vậy, quy định mới sẽ tạo điều kiện để nhà trường chủ động hơn trong sắp xếp, tổ chức dạy học phù hợp với đặc thù học sinh và điều kiện thực tế tại địa phương.
Đầu tư đồng bộ trường nội trú, hướng tới nâng cao dân trí và nguồn nhân lực vùng biên
Mô hình trường phổ thông nội trú được kỳ vọng tạo chuyển biến rõ rệt cho giáo dục vùng biên giới khi bảo đảm điều kiện học tập, sinh hoạt ổn định cho học sinh, đặc biệt là con em đồng bào dân tộc thiểu số.
Về vấn đề này, thầy Trần Văn Chiến - Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Nà Khoang (xã Sốp Cộp, tỉnh Sơn La) đánh giá, Thông tư 12 quy định, trường phổ thông nội trú là loại hình trường chuyên biệt do Nhà nước thành lập tại các xã biên giới đất liền, nhằm bảo đảm điều kiện học tập, sinh hoạt cho học sinh, đặc biệt là con em đồng bào dân tộc thiểu số. Theo đó, học sinh được ăn, ở và học tập tại trường trong suốt năm học, qua đó tạo môi trường ổn định, liên tục cho việc học tập và rèn luyện.
So với mô hình bán trú, mô hình phổ thông nội trú giúp khắc phục được hạn chế về khoảng cách địa lý và điều kiện chăm sóc của phụ huynh. Điều này đặc biệt có ý nghĩa tại địa bàn vùng cao, biên giới - nơi nhiều gia đình còn gặp khó khăn và phụ huynh thường xuyên đi làm xa.
"Lần đầu quy định đầy đủ về mô hình trường phổ thông nội trú sẽ giúp công tác chăm sóc học sinh được thực hiện tốt hơn và chất lượng giáo dục được nâng lên rõ rệt.
Việc tổ chức học sinh học tập, sinh hoạt tập trung tại một điểm tạo điều kiện để nhà trường triển khai các giải pháp đồng bộ, khắc phục tình trạng quản lý phân tán trước đây. Khi hệ thống điểm trường được tinh gọn, công tác quản lý thuận lợi, việc theo dõi, đánh giá chất lượng học sinh cũng kịp thời và chính xác hơn. Từ đó, nhà trường có thể chủ động điều chỉnh giải pháp phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học và cải thiện chất lượng giáo dục một cách bền vững", thầy Chiến nhấn mạnh.
Về quy định phân cấp quản lý trường phổ thông nội trú, trường phổ thông nội trú tiểu học và trung học cơ sở do Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã quyết định thành lập và quản lý; trường phổ thông nội trú có cấp học cao nhất là trung học phổ thông do Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định thành lập, Sở Giáo dục và Đào tạo quản lý.
Thầy Chiến cho rằng, cách thức phân cấp hiện nay nhìn chung là hợp lý. Việc giao chính quyền cấp xã quản lý về mặt hành chính đối với các trường nội trú cấp tiểu học và trung học cơ sở là phù hợp với thực tiễn. Tuy nhiên, đối với công tác tuyển dụng giáo viên, cần có quy định rõ ràng và cụ thể hơn.
Trong thực tế triển khai tại các xã vùng sâu, vùng xa, đặc biệt là khu vực biên giới, công tác tuyển dụng giáo viên vẫn gặp nhiều khó khăn. Nguồn nhân lực tại chỗ còn hạn chế, số học sinh theo học ngành sư phạm khá ít, thậm chí có năm không có. Vì vậy, nếu giao hoàn toàn cho cấp xã tự tổ chức tuyển dụng sẽ khó bảo đảm đủ chỉ tiêu, do nguồn tuyển chủ yếu chỉ là con em trong địa bàn hoặc khu vực lân cận.
Bên cạnh đó, Thông tư 12 nêu rõ, hệ thống cơ sở vật chất của trường phổ thông nội trú được đầu tư tập trung, đồng bộ, hiện đại, đạt tiêu chuẩn cơ sở vật chất mức độ 2 theo quy định về tiêu chuẩn cơ sở vật chất trường phổ thông do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành; bảo đảm đầy đủ công năng với các khu chức năng chính, gồm: khu học tập và hỗ trợ học tập; khu hành chính quản trị và phụ trợ; khu nội trú, nhà ở công vụ; khu rèn luyện thể chất; khu hoạt động văn hóa, nghệ thuật;...
Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Pa Tần cho rằng, mô hình trường phổ thông nội trú được đầu tư theo mẫu chuẩn (kiến trúc bản địa kết hợp hiện đại), bao gồm nhà bán trú, nhà ăn, khu vệ sinh, sân chơi thể thao, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cho số lượng lớn học sinh ở xa. Học sinh trường nội trú sẽ được nuôi dưỡng toàn diện, học sinh ăn, ở tại trường, sinh hoạt chung cùng thầy cô nên sẽ tạo môi trường gần gũi, thân thiện hơn so với mô hình trường khác.
Đặc biệt, mô hình trường phổ thông nội trú chuyên biệt dành cho con em các dân tộc thiểu số nên quy trình và tiêu chí tuyển sinh khác với các loại trường khác, nhằm đảm bảo phù hợp với đặc thù và nhu cầu của học sinh vùng khó khăn.
"Tôi hy vọng trường phổ thông nội trú liên cấp được xây dựng quy mô, khang trang với trang thiết bị hiện đại sẽ khắc phục những khó khăn về cơ sở vật chất và tạo điều kiện thuận lợi cho việc dạy và học. Việc chuẩn hóa mô hình trường nội trú sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh dân tộc thiểu số và học sinh vùng biên giới, mang đến cơ hội phát triển tương đương với học sinh ở các vùng thuận lợi, đồng thời góp phần nâng cao dân trí và đào tạo nguồn nhân lực bền vững cho các xã biên giới", thầy Thành bày tỏ.
Để chính sách sớm đi vào thực tiễn, thầy Thành đề xuất thêm cần có hướng dẫn cụ thể hơn về quy trình và tiêu chí tuyển sinh học sinh khi vào học ở các trường nội trú. Đồng thời, cần hoàn thiện hành lang pháp lý, đổi mới mô hình, nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên và kỹ năng quản lý đặc thù, bao gồm nuôi dưỡng và giáo dục kỹ năng sống, nhằm nâng cao tỷ lệ chuyên cần và chất lượng giáo dục.
