Thực tiễn triển khai chương trình liên kết quốc tế tại nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp hiện nay đang đặt ra không ít băn khoăn đối với người học và phụ huynh, đặc biệt khi có sự chênh lệch giữa thông tin quảng bá và quá trình đào tạo thực tế như trong một số bài viết mà Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đã phản ánh như: có trường quảng bá "nhận bằng quốc tế" nhưng lại không phải chương trình liên kết, có trường giảng dạy chương trình liên kết chủ yếu bằng tiếng Việt....
Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia và đại biểu Quốc hội cho rằng cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý với các quy định chặt chẽ hơn nhằm tăng cường công tác quản lý, giám sát, đồng thời có chế tài đủ mạnh để xử lý các trường hợp vi phạm hoặc triển khai đào tạo thiếu minh bạch.
Người học cần thận trọng để tránh "bẫy" liên kết quốc tế
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Lê Đông Phương – nguyên cán bộ nghiên cứu của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Bộ Giáo dục và Đào tạo) đồng thời là chuyên gia về giáo dục nghề nghiệp cho biết, trên thực tế, khối trường cao đẳng trước đây do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (cũ) quản lý nên cũng có phần “thoáng” hơn trong việc cho phép các cơ sở đào tạo triển khai liên kết quốc tế. Do đó, có tình trạng một số trường triển khai chương trình liên kết quốc tế nhưng lại giảng dạy bằng tiếng Việt.
Không những vậy, trước đây chúng ta còn có mô hình “nhập khẩu” chương trình đào tạo thông qua một tập đoàn của Đức, dẫn đến việc nhiều cơ sở quảng bá chương trình liên kết quốc tế cấp hai bằng (một bằng Việt Nam và một bằng quốc tế). Tuy nhiên, do phát sinh trục trặc từ phía đối tác, đơn vị này không tổ chức thi và đánh giá.
Tiến sĩ Lê Đông Phương cũng lưu ý, nếu có cơ sở đào tạo quảng cáo chương trình liên kết quốc tế cấp bằng cao đẳng của Đức thì người học và phụ huynh cần hết sức cảnh giác. Bởi, trên thực tế, Đức không có hệ đào tạo cao đẳng và thông tin này chưa được nhiều người biết đến. Trong hệ thống giáo dục của Đức, không tồn tại bậc đào tạo cao đẳng; thay vào đó, sau khi hoàn thành chương trình trung cấp và có thời gian làm việc, người lao động có thể được công nhận và nhận bằng trình độ “thợ cả” – vị trí có thể quản lý một nhóm công nhân, chứ không phải là một chương trình đào tạo trình độ chính quy.
Về cơ chế quản lý, theo Tiến sĩ Lê Đông Phương, cơ sở giáo dục nghề nghiệp khi công bố chương trình liên kết quốc tế cần minh bạch đầy đủ thông tin về thỏa thuận hợp tác giữa hai bên. Trong đó, phải xác định rõ đối tác nước ngoài là đơn vị nào, có uy tín và có được cơ quan có thẩm quyền tại nước sở tại công nhận hay không. Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm của mỗi bên trong quá trình đào tạo, nội dung phân công giảng dạy cũng như quy định về văn bằng cấp cho người học.
Còn theo thầy Trần Anh Tuấn – Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, nhìn nhận một cách khách quan, thực tế thời gian qua cho thấy trong đào tạo giáo dục nghề nghiệp vẫn tồn tại tình trạng “quảng bá một kiểu, đào tạo một kiểu” ở một số chương trình liên kết quốc tế. Đây là vấn đề có thật và đáng lo ngại.
Cụ thể, nhiều trường cao đẳng đã đăng tải các thông tin, quảng bá chương trình chuẩn quốc tế nhưng lại thiếu thông tin chi tiết về đối tác nước ngoài, nội dung đào tạo cũng như giá trị văn bằng được công nhận. Điều này khiến người học gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa chương trình liên kết thực chất và chương trình tự gắn “mác” quốc tế. Không ít trường hợp liên kết chỉ mang tính hình thức, không có sự tham gia thực chất của giảng viên nước ngoài hoặc chương trình không đạt chuẩn như cam kết, dẫn đến việc đào tạo chưa sát với nhu cầu của thị trường lao động.
Thực tế cho thấy, nhiều người học đã bỏ ra chi phí cao để theo học các chương trình này nhưng lại nhận về văn bằng không có giá trị tương đương quốc tế, thậm chí không thể chuyển tiếp du học như thông tin tuyển sinh ban đầu. Bên cạnh đó, công tác kiểm định, giám sát đối với các chương trình liên kết quốc tế vẫn còn những khoảng trống, đặc biệt ở khâu triển khai thực tế. Việc thiếu minh bạch thông tin khiến phụ huynh và học sinh khó nhận diện đâu là chương trình liên kết “thực”, đâu chỉ là hình thức “gắn nhãn quốc tế”.
Theo thầy Tuấn, hệ quả của tình trạng này không chỉ dừng lại ở việc người học lựa chọn sai chương trình, không đảm bảo chất lượng đào tạo, mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến niềm tin xã hội, tác động tiêu cực đến uy tín chung của toàn hệ thống giáo dục nghề nghiệp.
Nhấn mạnh vai trò của việc minh bạch thông tin, thầy Tuấn cho rằng, công khai minh bạch thông tin về chương trình đào tạo chính là “hợp đồng niềm tin” giữa nhà trường và người học. Việc công bố đầy đủ thông tin tuyển sinh và đào tạo, đặc biệt đối với các chương trình liên kết quốc tế, không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là cam kết trách nhiệm của cơ sở đào tạo. Khi các thông tin về đối tác, văn bằng, ngôn ngữ giảng dạy, học phí và điều kiện học tập được công khai rõ ràng, người học mới có cơ sở lựa chọn đúng đắn, đồng thời góp phần tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh giữa các cơ sở giáo dục.
Bên cạnh đó, việc minh bạch thông tin còn giúp người học và phụ huynh có điều kiện so sánh, đánh giá chất lượng chương trình, từ đó lựa chọn phù hợp với năng lực và định hướng nghề nghiệp. Đồng thời, đây cũng là yếu tố quan trọng giúp các cơ sở giáo dục xây dựng uy tín, thu hút người học và nâng cao vị thế của giáo dục nghề nghiệp trong bối cảnh các chương trình liên kết quốc tế chưa có nhiều đánh giá chính thống.
“Việc quy định rõ trách nhiệm công khai thông tin, cam kết chất lượng và nghĩa vụ giải trình của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp sẽ là cơ sở để cơ quan quản lý và xã hội cùng tham gia giám sát”, thầy Tuấn nhấn mạnh.
Cần tăng cường kiểm tra, giám sát đối với chất lượng đào tạo của chương trình liên kết quốc tế
Cùng bàn về nội dung này, Đại biểu Quốc hội, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Dung – Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Thái Bình cho rằng, việc công khai đầy đủ thông tin về chương trình đào tạo liên kết quốc tế đối với hệ thống cơ sở giáo dục nghề nghiệp là yêu cầu cần thiết. Theo đó, cần có quy định và tiêu chuẩn riêng nhằm bảo đảm tính minh bạch để người học có cơ sở lựa chọn; đồng thời giúp người học nắm rõ quyền lợi cũng như các nghĩa vụ khi tham gia chương trình. Vì vậy, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần chủ động công khai đầy đủ những nội dung liên quan.
Theo cô Dung, việc minh bạch thông tin không chỉ bảo đảm quyền lợi cho người học (thực tế học phí các chương trình liên kết quốc tế thường cao hơn so với chương trình đại trà), mà còn thể hiện trách nhiệm giải trình và cam kết về chất lượng đào tạo của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát thực tế đối với chất lượng đào tạo của các chương trình liên kết quốc tế. Trước đây, số lượng chương trình liên kết chưa nhiều, song hiện nay, trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp, đặc biệt ở các trường cao đẳng đào tạo theo tiêu chuẩn quốc tế, xu hướng hợp tác quốc tế ngày càng gia tăng.
Từ thực tiễn này, Đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung cho rằng, việc có quy định riêng đối với các chương trình liên kết quốc tế trong giáo dục nghề nghiệp là hết sức cần thiết. Trong đó, cần làm rõ yêu cầu về công khai thông tin, điều kiện bảo đảm chất lượng tại từng cơ sở đào tạo, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình cụ thể. Những đơn vị không tuân thủ quy định cần bị xử lý nghiêm.
Đề xuất đình chỉ tuyển sinh đối với các chương trình vi phạm và công khai sai phạm trên cổng thông tin
Đáng chú ý, trong dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tuyển sinh trong giáo dục nghề nghiệp mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến trong đó yêu cầu các cơ sở đào tạo phải công khai đầy đủ thông tin tuyển sinh trên cổng thông tin điện tử và chịu trách nhiệm giải trình với người học cũng như cơ quan quản lý.
Cụ thể, các cơ sở cần công bố thông tin trên cổng thông tin điện tử và các phương tiện truyền thông về: giới thiệu cơ sở đào tạo, chương trình đào tạo, thời gian khóa học, địa điểm học tập, kết quả kiểm định chất lượng (nếu có); mức học phí theo từng ngành, nghề và các khoản thu khác cho từng năm học và toàn khóa; chính sách học bổng, miễn giảm, hỗ trợ học phí; điều kiện học tập, ký túc xá và các hỗ trợ khác dành cho người học; kế hoạch tuyển sinh, phạm vi, các đợt tuyển sinh trong năm; đối tượng, điều kiện, chuẩn đầu vào và phương thức tuyển sinh theo từng ngành, nghề và trình độ đào tạo.
Theo cô Dung, giống như chương trình đào tạo khác, chương trình liên kết quốc tế cũng phải tuân thủ quy định chung trong công tác tuyển sinh nhằm bảo đảm nguyên tắc công khai, minh bạch. Do đó, những thông tin liên quan đến đối tác quốc tế, nội dung chương trình đào tạo… đều phải được cơ sở giáo dục nghề nghiệp công bố rõ ràng trên cổng thông tin điện tử, đồng thời cơ sở đào tạo phải chịu trách nhiệm giải trình trước người học và cơ quan quản lý.
Tuy nhiên, Đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung cũng nhấn mạnh cần có quy định riêng đối với chương trình liên kết quốc tế như quy định các đối tác quốc tế tham gia liên kết, bảo đảm đây là những cơ sở đào tạo chính thống, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng nhằm bảo vệ quyền lợi người học và giá trị văn bằng, … Cùng với đó, cần có chế tài xử lý vi phạm theo các mức độ khác nhau, từ nhắc nhở đến đình chỉ tuyển sinh đối với các trường hợp vi phạm nghiêm trọng.
Thầy Trần Anh Tuấn cho rằng, để khắc phục tình trạng quảng cáo sai lệch trong tuyển sinh, Thông tư ban hành Quy chế tuyển sinh trong giáo dục nghề nghiệp cần quy định rõ các nội dung bắt buộc phải công khai theo một chuẩn thống nhất, đồng thời tăng cường công tác hậu kiểm.
Theo đó, cần áp dụng các chế tài đủ mạnh như xử phạt hành chính ở mức cao, buộc hoàn trả học phí đối với người học bị ảnh hưởng, đình chỉ tuyển sinh đối với các chương trình vi phạm và công khai sai phạm trên cổng thông tin. Quan trọng hơn, cơ chế quản lý cần chuyển từ nhắc nhở sang xử lý nghiêm minh.
Cũng theo thầy Tuấn, Thông tư nên quy định cụ thể các biện pháp giám sát đi kèm chế tài chặt chẽ, trong đó yêu cầu công khai bắt buộc theo chuẩn thống nhất các nội dung như: đối tác nước ngoài (tên, tư cách pháp lý); loại văn bằng được cấp (một hay hai bằng); ngôn ngữ giảng dạy; tỷ lệ giảng viên nước ngoài; địa điểm học tập, học phí và lộ trình chuyển tiếp.
Bên cạnh đó, cần quy định cơ chế kiểm tra, hậu kiểm định kỳ, kết hợp thanh tra đột xuất trên cơ sở phản ánh của người học; đồng thời gắn với hoạt động kiểm định chất lượng và xếp hạng cơ sở đào tạo. Cùng với đó là hệ thống chế tài và cơ chế bảo vệ quyền lợi người học một cách rõ ràng, hiệu quả.
Đặc biệt, cần nghiêm cấm các hình thức quảng cáo nội dung chưa được kiểm chứng hoặc sử dụng hình ảnh không đúng thực tế để thu hút người học. Những đơn vị vi phạm phải bị đình chỉ tuyển sinh và công khai danh sách trên cổng thông tin theo quy định.
