Lĩnh vực giới và phát triển tại Việt Nam trong những năm gần đây có xu hướng gia tăng mạnh mẽ nhu cầu nhân lực có chất lượng cao, đặc biệt trong bối cảnh các tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước đều phải lồng ghép yếu tố giới vào phát triển.
Khoa Giới và Phát triển của Học viện Phụ nữ Việt Nam là đơn vị tiên phong và duy nhất đào tạo cử nhân ngành Giới và Phát triển tại Việt Nam. Hiện đã có 07 khóa sinh viên ngành Giới và Phát triển tốt nghiệp và tham gia thị trường lao động.
“Khát” nhân lực ngành Giới và Phát triển được đào tạo bài bản
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Trương Thúy Hằng, Phó trưởng khoa, Khoa Giới và Phát triển, Học viện phụ nữ Việt Nam chia sẻ, cung và cầu trong lĩnh vực giới và phát triển vẫn còn khoảng cách. Thực tế, nhân lực lĩnh vực giới và phát triển chưa đáp ứng về số lượng và mong đợi về chất lượng.
Sinh viên của một số ngành gần cũng có thể tham gia vào nhân lực trong lĩnh vực giới và phát triển. Tuy nhiên, còn thiếu các kiến thức chuyên sâu hay kỹ năng thực chiến về ngành (đánh giá tác động giới, lập kế hoạch ngân sách có nhạy cảm giới, xử lý dữ liệu về giới…), thiếu khả năng thích ứng với môi trường quốc tế năng động.
Hơn nữa, nhận thức của xã hội và doanh nghiệp chưa rõ ràng. Xã hội vẫn còn nhiều định kiến và chưa nắm rõ các khía cạnh liên quan đến nghề này. Nhiều doanh nghiệp muốn tuyển người làm về đa dạng và hòa nhập, nhưng chính họ cũng chưa định nghĩa và mô tả rõ công việc, dẫn đến người học ngành Giới và Phát triển cảm thấy lúng túng khi ứng tuyển vào khối kinh tế.
“Thị trường đang “khát” nhân lực được đào tạo bài bản về giới, trong khi nguồn cung hiện nay còn rất hạn chế”, Tiến sĩ Trương Thúy Hằng chia sẻ.
Ngành Giới và Phát triển vẫn là ngành học khá mới với nhiều thí sinh, phụ huynh tại Việt Nam hiện nay. Hiểu một cách đơn giản, chúng ta có thể hình dung một hình ảnh so sánh đơn giản: Nếu xã hội là một cỗ máy đang chạy, thì ngành Giới và Phát triển không nhìn vào việc cỗ máy đó đang chạy nhanh hay chậm, mà nhìn vào việc ai đang được ngồi trên xe và ai đang phải chạy bộ đuổi theo.
Hoặc, có thể hiểu đây là ngành học giúp chúng ta trả lời câu hỏi vì sao trong cùng một xã hội, cơ hội của mỗi người lại khác nhau, và làm thế nào để thay đổi điều đó; một ngành học dành cho những sinh viên muốn hiểu xã hội sâu sắc và tạo ra những thay đổi tích cực.
“Nếu người học muốn hiểu xã hội vận hành như thế nào và góp phần thay đổi nó, ngành Giới và Phát triển là một lựa chọn rất đáng cân nhắc. Ngành Giới và Phát triển là một ngành học, là một cách nhìn thế giới”, cô Hằng chia sẻ.
Tấm vé “ưu tiên” trên thị trường lao động
Tính đến thời điểm hiện tại, Học viện Phụ nữ Việt Nam là cơ sở duy nhất đào tạo ngành Giới và Phát triển. Cô Hằng đánh giá yếu tố “duy nhất” này mang lại cho sinh viên học viện những lợi thế như:
Thứ nhất, các em có tấm vé “ưu tiên” trên thị trường lao động. Là nơi đào tạo chính quy duy nhất ngành học này, sinh viên nghiễm nhiên trở thành lựa chọn hàng đầu của các cơ quan, tổ chức khi cần tìm nhân sự đúng chuyên môn. Sinh viên có lợi thế cạnh tranh rõ rệt vì được đào tạo đúng lĩnh vực mà thị trường đang thiếu.
Thứ hai, mạng lưới kết nối mạnh. Học viện Phụ nữ Việt Nam trực thuộc Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, một tổ chức có mạng lưới sâu rộng từ Trung ương đến các thôn, bản. Bên cạnh đó, Học viện Phụ nữ Việt Nam cũng ký kết MOU, trao đổi hợp tác với nhiều tổ chức uy tín lớn quốc tế và trong nước. Nhờ đó, sinh viên dễ dàng tiếp cận các địa bàn thực tế, thực tế “xịn”, được học trực tiếp với những chuyên gia, nhà hoạch định chính sách đầu ngành đang trực tiếp giải quyết các vấn đề về giới tại Việt Nam.
Thứ ba, chương trình đào tạo được “đo ni đóng giày”. Là đơn vị đầu tiên và duy nhất đào tạo ngành Giới và Phát triển, chương trình học được tập trung đầu tư sâu và không bị dàn trải. Sinh viên được tiếp cận với các kiến thức và kỹ năng chuyên sâu, thực tiễn bài bản nhất về giới và phát triển mà các trường đại học khác không có được. Từ đó, giúp sinh viên vừa có kiến thức, vừa “định danh nghề nghiệp” rõ ràng ngay từ khi ra trường.
Thứ tư, cơ hội học bổng và dự án quốc tế. Các tổ chức quốc tế muốn thúc đẩy bình đẳng giới tại Việt Nam thường chọn Học viện Phụ nữ Việt Nam làm “đối tác chiến lược”. Sinh viên ngành Giới và Phát triển thường xuyên có cơ hội tham gia các dự án nghiên cứu, hội thảo quốc tế và nhận các suất học bổng dành riêng cho lĩnh vực giới và phát triển mà sinh viên các ngành khác khó lòng tiếp cận.
“Những lợi thế kể trên có thể được coi là cơ hội quý và hiếm cho các sinh viên có tinh thần “dấn thân””, cô Hằng nhấn mạnh.
Chương trình đào tạo ngành Giới và Phát triển được thiết kế theo định hướng tư duy tích cực và khả năng ứng dụng cao, cơ bản dựa trên ba trụ cột chính.
Trước hết, định hướng đào tạo liên ngành và ứng dụng. Chương trình kết hợp chặt chẽ kiến thức về giới với phát triển. Giới và Phát triển là khoa học mang tính liên ngành nên sinh viên sẽ được tiếp cận và chọn lọc thêm các kiến thức, phương pháp nghiên cứu ưu việt và phù hợp của một số ngành khoa học khác như Xã hội học, Nhân học, Kinh tế học, Luật Pháp, Tâm lý học… Đích đạt đến là sinh viên biết cách lồng ghép giới với mọi lĩnh vực của cuộc sống (xây dựng chính sách, quản lý dự án kinh tế, truyền thông xã hội…).
Cơ hội thực hành và trải nghiệm thực tế. Đây là điểm mạnh nhất của ngành học này. Sinh viên được thực hành tại cộng đồng thông qua các môn học, dự án thực tế, nghiên cứu khoa học; được thực tập tại các tổ chức lớn như các cơ quan Nhà nước từ Trung ương tới địa phương, các tổ chức trong nước và quốc tế uy tín như UN Women, UNDP, Save the Children, Oxfam, Care International, Plan International, GIZ, JICA, KOICA, MSD, CISDOMA… Sinh viên được trải nghiệm thực tế tại phòng thực hành giới qua tham gia vào các nhóm nghiên cứu, các dự án phát triển và truyền thông về giới ngay tại học viện. Ngoài ra, sinh viên cũng được tham gia các câu lạc bộ, với rất nhiều hoạt động và dự án liên quan đến ngành học như: CLB Thanh niên hành động vì Bình đẳng giới và Phát triển bền vững, CLB Dân tộc thiểu số.
Chương trình có các “Bộ công cụ phân tích giới”, là kỹ năng độc quyền giúp sinh viên được đào tạo bài bản về cách sử dụng các bộ công cụ như Khung phân tích Harvard, Moser, Longwe, GEM…., phân tích xem một chính sách hay dự án có thực sự công bằng cho các nhóm khác nhau hay không. Đây cũng chính là quá trình nâng cao tư duy phản biện, giúp sinh viên có một “lăng kính giới” nhạy bén, thiết thực.
“Học ngành Giới và Phát triển giúp sinh viên “làm dự án”, đánh giá vấn đề giới chuyên nghiệp với một “trái tim nhân văn””, cô Hằng chia sẻ.
Sinh viên tốt nghiệp ngành Giới và Phát triển có nhiều cơ hội việc làm trong các lĩnh vực gắn với chính sách xã hội, phát triển cộng đồng và quản trị nguồn nhân lực theo hướng bền vững.
Cụ thể, ở nhóm điều phối và quản lý dự án, người học có thể làm cán bộ dự án tại các cơ quan nghiên cứu, tổ chức phát triển trong và ngoài nước, trực tiếp tham gia thiết kế và triển khai các hoạt động hỗ trợ cộng đồng.
Ở nhóm tư vấn và phân tích chính sách, người học có thể đảm nhiệm vai trò chuyên viên về bình đẳng giới tại các cơ quan nhà nước như Ủy ban của Quốc hội, các bộ, ngành, tổ chức chính trị - xã hội, hoặc tham gia tư vấn độc lập, thực hiện đánh giá tác động giới đối với các chương trình, dự án trong nước và quốc tế.
Trong khu vực doanh nghiệp, đây là lĩnh vực đang nổi lên mạnh mẽ, người học có thể làm chuyên viên về đa dạng và hòa nhập tại các tập đoàn lớn, góp phần xây dựng môi trường làm việc bình đẳng, không phân biệt đối xử, đồng thời hỗ trợ chiến lược phát triển bền vững của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, các em còn có thể tham gia công tác truyền thông thay đổi hành vi, xây dựng các chiến dịch xóa bỏ định kiến giới, phòng chống bạo lực trên cơ sở giới, hoặc theo đuổi con đường nghiên cứu chuyên sâu.
Cú hích để phát triển ngành Giới và Phát triển
Trước một số ý kiến cho rằng, ngành Giới và Phát triển khó định hình nghề nghiệp rõ ràng, cô Hằng cho đây là cách nhìn khá ngộ nhận và thiên kiến, xuất phát từ thói quen nhìn các ngành nghề có tên gọi gắn liền với một công cụ cụ thể.
Thực tế, Giới và Phát triển là một ngành với “Công cụ” và “Tư duy”. Nó cung cấp cho người học một lăng kính chuyên sâu để giải quyết các vấn đề kinh tế-xã hội, đặc biệt là vấn đề giới. Các lý thuyết về giới luôn gắn với thực tiễn và giúp soi chiếu thực tiễn. Nếu không có lý thuyết về giới, các dự án tiền tỷ có thể thất bại vì không chạm đúng nhu cầu của đối tượng hưởng lợi.
“Giới và Phát triển là một trong những ngành có tính ứng dụng rất cao, vì hầu hết các dự án phát triển hiện nay đều cần phân tích yếu tố giới. Ví dụ, một dự án hỗ trợ sinh kế nếu không tính đến vai trò giới có thể thất bại dù đầu tư rất lớn”, cô Hằng chia sẻ.
Sinh viên năm thứ nhất Lớp K13 ngành Giới và Phát triển, Học viện Phụ nữ Việt Nam Đinh Quang Huy chia sẻ, trong quá trình học, nội dung em hứng thú nhất là những kiến thức nền tảng về giới, đặc biệt là cách phân biệt giữa giới và giới tính, phân tích quan hệ giới.
“Trước đây, em thường nghĩ nhiều điều là hiển nhiên, nhưng khi học rồi em mới nhận ra định kiến giới xuất hiện rất nhiều trong đời sống hằng ngày. Điều em tâm đắc nhất là được rèn luyện sự nhạy cảm giới, để nhìn nhận vấn đề công bằng và đa chiều hơn, đồng thời hiểu rõ hơn gốc rễ của bất bình đẳng giới. Từ đó, giúp em thay đổi nhận thức, hành động trong cuộc sống hằng ngày”, Huy chia sẻ.
Sinh viên được tạo nhiều cơ hội để sinh viên được thực hành qua các hoạt động chuyên môn như tham gia các cuộc tọa đàm. Gần đây nhất, Huy được tham gia Tọa đàm “Nam giới và Nam tính trong một Việt Nam hội nhập”; tham gia các cuộc thi như “Cuộc thi Tuyên truyền viên giỏi về giới”, các sự kiện lớn như “Vaccine số 2025” hay các chương trình dành cho sinh viên nhân dịp 8/3, 26/3.
“Những trải nghiệm giúp em củng cố kiến thức, rèn tư duy phản biện, kỹ năng truyền thông và khả năng phân tích vấn đề dưới lăng kính giới. Em nghĩ đây là nền tảng rất quan trọng để em tự tin hơn trong học tập và các hoạt động sắp tới. Em cảm thấy mình đang học một ngành học có ý nghĩa và có thể tạo ra tác động thực sự”, Huy tâm sự.
Ngành Giới và Phát triển cũng được cựu sinh viên đánh giá cao. Chị Nguyễn Thị Huế - cựu sinh viên Khóa 8, ngành Giới và Phát triển, Học viện Phụ nữ Việt Nam cho biết, sau 2 năm tốt nghiệp, hiện chị đang công tác tại Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP) với vị trí Trợ lý dự án. Chị Huế tập trung vào lĩnh vực sức khỏe sinh sản, tình dục và phòng chống bạo lực.
Những kiến thức và kỹ năng được học tại giảng đường, đặc biệt là kỹ năng phân tích giới đã giúp chị Huế tiếp cận và triển khai các hoạt động một cách có nhạy cảm giới để phù hợp tiếp cận đối tượng đích, thiết kế hoạt động phù hợp hơn với từng nhóm đối tượng trong dự án.
“Ngành Giới và Phát triển mang lại cho em kiến thức chuyên môn, giúp em thắp lên niềm đam mê trong việc hỗ trợ các nhóm cộng đồng, đặc biệt là những nhóm dễ bị tổn thương. Quá trình học tập và trải nghiệm đã giúp em nhận thức rõ hơn về các bất bình đẳng trong xã hội, từ đó thôi thúc em tham gia và đóng góp vào các hoạt động cộng đồng. Ngành học này giúp em tự tin bước vào môi trường làm việc quốc tế ngay từ những năm đầu sau khi tốt nghiệp. Đây cũng chính là động lực để em theo đuổi công việc hiện tại”, chị Huế chia sẻ.
Bên cạnh những thuận lợi, ngành Giới và Phát triển cũng gặp những áp lực và trách nhiệm lớn cho Học viện Phụ nữ Việt Nam.
Trước hết, đó là sức ép về đội ngũ chuyên gia. Vì là cơ sở duy nhất đào tạo ngành Giới và Phát triển ở Việt Nam nên học viện gặp khó khăn trong việc tìm kiếm giảng viên có trình độ cao (Tiến sĩ, Phó Giáo sư, Giáo sư) được đào tạo bài bản đúng chuyên ngành.
Môi trường học thuật trong nước chưa đa dạng vì chưa có các cơ sở giáo dục đại học khác cùng đào tạo ngành Giới và Phát triển.
Thiếu hụt giáo trình nội địa. Cô Hằng cho biết, tài liệu chuyên sâu về giới tại Việt Nam còn hạn chế, đa số phải dịch và thích nghi từ các học thuyết phương Tây, đôi khi còn chưa hoàn toàn tương thích với bối cảnh văn hóa đặc thù của Việt Nam.
Bên cạnh đó, còn là gánh nặng từ định kiến xã hội. Học viện phải đơn độc trong “cuộc chiến truyền thông” để thay đổi nhận thức của phụ huynh và thí sinh vốn vẫn coi đây là ngành học “lạ”, hay chỉ dành cho nữ.
PGS.TS Trần Quang Tiến: Kiến tạo Học viện Phụ nữ Việt Nam hiện đại, bình đẳng và phát triển bền vững
Trong bối cảnh phát triển bền vững, Giới và Phát triển là một yêu cầu tất yếu trong hoạch định chính sách và quản trị xã hội. Để ngành này phát triển trong thời gian tới, cô Hằng cho rằng cần có giải pháp đồng bộ.
Ở tầm vĩ mô, Nhà nước và Bộ Giáo dục và Đào tạo cần xác định Giới và Phát triển là một cấu phần trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực; đồng thời có chính sách học bổng, đặt hàng nghiên cứu để thu hút người học và chuyên gia.
Về phía Học viện Phụ nữ Việt Nam, cần mở rộng hợp tác với các trường đại học quốc tế nhằm cập nhật tri thức và công cụ phân tích hiện đại, song song với tăng cường liên kết doanh nghiệp để tạo cơ hội thực tập, việc làm cho sinh viên.
Ở góc độ xã hội, truyền thông cần tham gia thay đổi nhận thức cộng đồng, nhìn nhận bình đẳng giới như một lĩnh vực khoa học gắn với các chỉ số phát triển. Đầu tư cho ngành này cũng là đầu tư cho sự phát triển bao trùm và bền vững của quốc gia.
