Theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, ở cấp trung học cơ sở có hai môn tích hợp là Lịch sử và Địa lý (tích hợp môn Lịch sử, Địa lý) và môn Khoa học tự nhiên (tích hợp môn Vật lý, Hóa học, Sinh học). Sau thời gian triển khai, công tác dạy và học hai môn này đã bộc lộ nhiều khó khăn, vướng mắc.
Đại diện một số cơ sở giáo dục cho rằng để tổ chức dạy các môn tích hợp thực sự phát huy hiệu quả, cần giải quyết đồng bộ ba vấn đề gồm đội ngũ giáo viên, cách tổ chức dạy học, nội dung và thời lượng chương trình.
Nhà trường gặp khó khăn trong việc phân công giáo viên, sắp xếp thời khóa biểu
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Nguyễn Văn Minh - Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Pa Tần (xã Pa Tần, tỉnh Lai Châu) nhận định, khó khăn lớn nhất trong việc bố trí giáo viên dạy môn Khoa học tự nhiên hay Lịch sử và Địa lý hiện nay là sự chưa tương đồng giữa yêu cầu của môn học tích hợp với chuyên môn được đào tạo của đội ngũ giáo viên.
Theo thầy Minh, thực tế, giáo viên chủ yếu được đào tạo chuyên sâu theo từng ngành. Giáo viên Lịch sử thường có thế mạnh về kiến thức lịch sử, nhưng khi được phân công dạy thêm phần Địa lý phải tự nghiên cứu, bổ sung kiến thức về bản đồ, biểu đồ, số liệu cũng như các vấn đề tự nhiên, kinh tế, xã hội.
Ngược lại, giáo viên Địa lý cũng gặp khó khăn tương tự khi phải đảm nhiệm các nội dung Lịch sử. Theo thầy Minh, đây là khó khăn khá rõ trong thực tế phân công chuyên môn của nhà trường và môn Khoa học tự nhiên cũng tương tự như vậy.
“Nếu phân công một giáo viên đảm nhiệm cả hai phân môn thì có thuận lợi trong việc thống nhất kế hoạch, quản lý lớp và tổ chức dạy học, nhưng lại đặt ra yêu cầu rất cao về năng lực chuyên môn của giáo viên.
Trong khi đó, nếu phân công hai giáo viên, một người phụ trách Lịch sử và một người phụ trách Địa lý, thì hai giáo viên có điều kiện phát huy chuyên môn sâu hơn nhưng nhà trường phải tổ chức phối hợp rất chặt chẽ về kế hoạch giáo dục, tiến độ chương trình, kiểm tra và đánh giá học sinh nên mất nhiều thời gian hơn.
Ngoài ra, một khó khăn khác là nhà trường phải cân đối đồng thời nhiều yếu tố như: chuyên môn được đào tạo của giáo viên, năng lực thực tế, số lượng giáo viên hiện có, số tiết và thời khóa biểu. Vì vậy, trong một số trường hợp, nhà trường buộc phải bố trí giáo viên dạy những nội dung ngoài chuyên môn đào tạo ban đầu. Điều này không có nghĩa là giáo viên không thể đảm nhiệm, nhưng họ cần có thời gian để tự học, nghiên cứu và được bồi dưỡng một cách bài bản”, Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Pa Tần bày tỏ.
Theo thầy Minh, vấn đề này không thể giải quyết chỉ bằng một vài đợt tập huấn ngắn ngày mà cần có lộ trình bồi dưỡng lâu dài, thiết thực. Trong đó, giáo viên cần được bổ sung kiến thức ở phân môn còn thiếu, có tài liệu chuyên môn thống nhất, đồng thời có thời gian nghiên cứu, thực hành và trao đổi với đồng nghiệp. Cùng với đó, khi phân công chuyên môn, nhà trường cũng cần căn cứ vào năng lực và thế mạnh thực tế của từng giáo viên để bố trí phù hợp nhất.
Từ góc độ quản lý, thầy Minh cho rằng để tổ chức dạy các môn tích hợp thực sự phát huy hiệu quả, cần giải quyết đồng bộ ba vấn đề gồm đội ngũ giáo viên, cách tổ chức dạy học và thời lượng chương trình.
Trong đó, chuẩn bị và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên là vấn đề cần được quan tâm trước, bởi chương trình có thiết kế tốt đến đâu nhưng nếu giáo viên chưa đủ điều kiện về kiến thức và kỹ năng thì khi triển khai ở cơ sở vẫn sẽ gặp khó khăn.
Ở góc độ thực tiễn giảng dạy, cô Nguyễn Yến Nhi - giáo viên môn Khoa học tự nhiên, Trường Trung học cơ sở Khương Đình (phường Khương Đình, thành phố Hà Nội) cho rằng, khó khăn lớn nhất trong quá trình giảng dạy môn tích hợp hiện nay nằm ở việc cân đối giữa nội dung chương trình, thời lượng được phân bổ và yêu cầu tổ chức dạy học theo hướng tích hợp.
Theo cô Nhi, môn Khoa học tự nhiên có phạm vi kiến thức khá rộng, bao gồm các mạch nội dung Vật lý, Hóa học và Sinh học. Trong quá trình giảng dạy, giáo viên không chỉ phải bảo đảm học sinh tiếp nhận đầy đủ kiến thức ở từng mạch mà còn phải tổ chức các hoạt động thực hành, thí nghiệm, đồng thời hướng tới phát triển năng lực cho học sinh theo yêu cầu của chương trình.
Trong khi đó, với học sinh trung học cơ sở, việc chuyển đổi và kết nối giữa các mạch kiến thức thuộc những lĩnh vực khác nhau không phải lúc nào cũng dễ dàng. Giáo viên vì vậy cần dành thêm thời gian để liên kết các nội dung, giúp học sinh hiểu được bản chất vấn đề thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức một cách rời rạc.
Dù vậy, thời lượng dành cho môn học trên lớp có giới hạn, khiến giáo viên phải cân đối khá nhiều giữa yêu cầu bảo đảm tiến độ chương trình và việc tổ chức các hoạt động hỗ trợ học sinh hiểu sâu kiến thức. Nếu quá chú trọng việc bảo đảm tiến độ, giáo viên đôi khi sẽ khó có đủ thời gian để tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm, thực hành, thí nghiệm như mong muốn.
Cũng theo giáo viên môn Khoa học tự nhiên, Trường Trung học cơ sở Khương Đình, một trong những vấn đề cần được quan tâm khi triển khai môn Khoa học tự nhiên là sự chênh lệch giữa chuyên môn đào tạo của giáo viên và yêu cầu kiến thức liên ngành của môn học.
Phần lớn giáo viên hiện được đào tạo chuyên sâu ở một lĩnh vực như Vật lý, Hóa học hoặc Sinh học, trong khi Khoa học tự nhiên lại yêu cầu giáo viên có khả năng đảm nhiệm kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau.
Nữ giáo viên cho rằng, khi phải giảng dạy những nội dung nằm ngoài chuyên môn được đào tạo, giáo viên cần chủ động tự học, nghiên cứu và chuẩn bị bài kỹ lưỡng hơn để bảo đảm kiến thức truyền đạt chính xác, đồng thời phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh trung học cơ sở.
Điều này cũng đặt ra yêu cầu đối với nhà trường trong quá trình phân công chuyên môn. Việc bố trí giáo viên không chỉ cần căn cứ vào chuyên môn được đào tạo mà còn phải tính toán để bảo đảm thời khóa biểu và sự liên tục trong quá trình dạy học môn Khoa học tự nhiên.
Từ thực tế này, cô Nguyễn Yến Nhi mong muốn, giáo viên đang trực tiếp giảng dạy cần được tạo điều kiện tham gia các chương trình bồi dưỡng chuyên môn thực chất, giúp họ bổ sung kiến thức ở những lĩnh vực còn hạn chế và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của môn học tích hợp.
Chương trình tích hợp và kiểm tra, đánh giá cần tăng trải nghiệm và phát triển năng lực học sinh
Để việc triển khai các môn học tích hợp trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đạt hiệu quả, thầy Phan Văn Sơn - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Tam Dương (xã Tam Dương, tỉnh Phú Thọ) khẳng định nhà trường phải có sự thống nhất kỹ lưỡng giữa giáo viên các phân môn trước khi xây dựng kế hoạch và phân công chuyên môn.
“Tại Trường Trung học cơ sở Tam Dương, vào đầu mỗi năm học, giáo viên các phân môn Khoa học tự nhiên cũng như Lịch sử và Địa lý được nhà trường tổ chức trao đổi, thống nhất những nội dung có thể tích hợp và những nội dung mang tính đặc thù cần tách riêng để giảng dạy.
Với các nội dung có thể tích hợp, nhà trường sẽ phân công một giáo viên đảm nhiệm; trong khi những nội dung đặc thù vẫn phải được bố trí giáo viên phù hợp với chuyên môn. Đây là yêu cầu cần thiết để việc dạy học vừa bảo đảm tính tích hợp của chương trình, vừa đáp ứng yêu cầu về kiến thức của từng lĩnh vực”, thầy Sơn bày tỏ.
Từ thực tế triển khai, thầy Sơn cho rằng việc rà soát chương trình trong thời gian tới nên theo hướng giảm tải một số kiến thức mang tính hàn lâm, đồng thời tăng cường tính hoạt động và trải nghiệm trong từng môn học. Cùng với đó, cần đẩy mạnh việc tích hợp giáo dục STEM vào các môn học, không chỉ riêng môn Khoa học tự nhiên.
Ngoài ra, khi cách tiếp cận chương trình thay đổi theo hướng tăng hoạt động, trải nghiệm và phát triển năng lực học sinh thì phương thức kiểm tra, đánh giá cũng cần được điều chỉnh tương ứng.
“Về đội ngũ giáo viên, đây vẫn là một vấn đề cần được quan tâm trong quá trình triển khai dạy học tích hợp. Giáo viên hiện nay phần lớn được đào tạo chuyên sâu ở một môn học, trong khi yêu cầu của chương trình tích hợp đòi hỏi giáo viên phải có khả năng đảm nhiệm nội dung thuộc nhiều lĩnh vực.
Bên cạnh năng lực đội ngũ, cơ sở vật chất và thiết bị dạy học cũng là một trong những điều kiện ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả triển khai chương trình. Nếu mục tiêu của chương trình là chuyển mạnh sang dạy học phát triển phẩm chất, năng lực học sinh thì các trường cần được bảo đảm tốt hơn về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và không gian tổ chức các hoạt động trải nghiệm”, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Tam Dương cho hay.
Trong khi đó, hiệu trưởng một trường trung học cơ sở tại tỉnh Nghệ An cho rằng chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đã chuyển trọng tâm theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh thông qua các hoạt động. Vì vậy, vấn đề đáng quan tâm không hẳn nằm ở khối lượng kiến thức mà còn ở cách tổ chức dạy học, việc phân công chuyên môn và công tác quản lý trong quá trình thực hiện.
Vị hiệu trưởng này đề xuất phương án tiếp tục duy trì các phân môn Vật lý, Hóa học và Sinh học theo cách tổ chức như trước đây. Theo phương án này, thời lượng của các phân môn và số lượng giáo viên cơ bản không thay đổi.
