Một nhiệm vụ, giải pháp được đưa ra trong Quyết định số 129/QĐ-TTg ngày 19/01/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chương trình phát triển Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh là: từ năm 2026, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh được quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, trên nguyên tắc không thấp hơn tiêu chuẩn chung của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Quy định này đang thu hút nhiều sự quan tâm của giới chuyên gia, nhà khoa học. Theo đó, việc trao quyền cho cơ sở giáo dục đại học trong xây dựng và thực hiện các tiêu chuẩn, quy trình bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư là bước đi phù hợp với thông lệ quốc tế và bối cảnh Việt Nam, qua đó tạo điều kiện thu hút, trọng dụng nhân tài trong và ngoài nước, đặc biệt là đội ngũ giáo sư, phó giáo sư người Việt Nam ở nước ngoài.
Thu hút đội ngũ “tinh hoa” phù hợp với đặc thù cơ sở giáo dục
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo nhân dân Đinh Văn Đức – chuyên gia Ngôn ngữ học, nguyên Chủ tịch Hội Cựu Giáo chức, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ, việc cho phép Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh được quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư trên nguyên tắc không thấp hơn tiêu chuẩn chung là tín hiệu tích cực, thể hiện việc trao quyền tự chủ học thuật cho nhà trường, gắn với công tác quản trị đại học.
“Các tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm giáo sư, phó giáo sư mà cơ sở giáo dục đại học quy định tất nhiên không được thấp hơn quy định chung.
Khi quyền tự chủ của cơ sở giáo dục đại học trong quy định tiêu chuẩn, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư được tăng cường sẽ mở cơ hội để chúng ta thu hút đội ngũ “tinh hoa”, chính là các giáo sư, phó giáo sư ở nước ngoài về nước làm việc. Đồng thời cũng đòi hỏi nâng cao trách nhiệm giải trình của nhà trường", Giáo sư Đức cho biết.
Cùng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Lương Đình Hải - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người (nay là Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới) cho rằng, việc trao quyền cho cơ sở giáo dục đại học quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư thực chất là xu thế chung của thế giới và phù hợp với tinh thần tự chủ đại học.
“Việc lần đầu tiên một cơ sở giáo dục đại học được quy định tiêu chuẩn, quy trình bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư cũng là một cách thí điểm, thận trọng thử nghiệm, từ đó rút kinh nghiệm và hoàn thiện quá trình triển khai.
Bên cạnh đó, việc quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư cần thiết phải bảo đảm không thấp hơn chuẩn chung. Và để làm được điều này, cần ban hành các tiêu chuẩn mang tính nguyên tắc, để cơ sở giáo dục đại học căn cứ vào đó nhằm cụ thể hóa, áp dụng phù hợp với thực tiễn, thậm chí phù hợp với từng khối ngành đào tạo", thầy Hải chia sẻ.
Từ thực tiễn cơ sở giáo dục, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hải Đăng – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội cho biết, trên thực tế vẫn nảy sinh những vướng mắc trong việc thu hút giảng viên là các giáo sư, phó giáo sư người Việt Nam ở nước ngoài về nước.
“Không ít trường đại học mong muốn mời và bổ nhiệm ngay các giảng viên người Việt Nam đang giữ vị trí giáo sư tại trường đại học nước ngoài về công tác lâu dài tại Việt Nam. Thế nhưng, do quy trình hiện hành, các trường thường phải chờ thời gian dài mới có kết quả công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư.
Đã có trường hợp giáo sư của một trường đại học ở nước ngoài là người Việt Nam được mời về nước từ tháng 2, nhưng đến tháng 11 mới biết họ có được công nhận chức danh hay không, nên lỡ cơ hội hợp tác, khiến họ không còn động lực quay về Việt Nam để cống hiến”, Phó Giáo sư Đăng cho biết.
Chính vì thế, việc cơ sở giáo dục đại học có đủ uy tín thực hiện quy định tiêu chuẩn, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư sẽ góp phần tận dụng hiệu quả nguồn nhân lực. Điều này cũng phù hợp với tinh thần chỉ đạo của Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo khi đề ra mục tiêu đến năm 2023 là “xây dựng, đào tạo nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao”, và đến năm 2045 là “nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân tài khoa học, công nghệ trở thành động lực và lợi thế cạnh tranh cốt lõi của đất nước, góp phần đưa Việt Nam thành nước phát triển, có thu nhập cao”, đặc biệt là “phấn đấu ít nhất 5 cơ sở giáo dục đại học thuộc nhóm 100 đại học hàng đầu thế giới trong một số lĩnh vực theo các bảng xếp hạng quốc tế uy tín”.
Bảo đảm các quy định chung và tăng trách nhiệm giải trình
Cùng với được trao quyền quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, cơ sở giáo dục đại học cũng cần xác định rõ trách nhiệm, bảo đảm công bằng, minh bạch, từ đó đẩy mạnh xây dựng đội ngũ nhân lực giảng dạy, nghiên cứu phù hợp với đặc thù, định hướng phát triển của trường.
Theo đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lương Đình Hải cho rằng, cơ sở giáo dục đại học đào tạo cần xác định rõ tiêu chuẩn lựa chọn thành viên hội đồng. Việc này phải bảo đảm khách quan và không trái với quy định tiêu chuẩn chung về thành viên hội đồng.
“Việc phong học hàm phải bảo đảm công bằng, minh bạch, tạo được sự tâm phục, khẩu phục. Muốn đạt được như vậy, cần thiết phải có quy định chung mang tính nguyên tắc liên quan đến tiêu chuẩn hội đồng xét duyệt, bao gồm thành phần hội đồng trong và ngoài đơn vị, bảo đảm tỷ lệ thành viên phản biện ngoài trường”, thầy Hải chia sẻ.
Cũng theo thầy Hải, bối cảnh hiện nay, chất lượng đào tạo giữa các cơ sở giáo dục đại học còn chưa đồng đều, số lượng giảng viên đủ tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư cũng chênh lệch giữa các đơn vị. Do đó, trước mắt Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh thí điểm quy định tiêu chuẩn, quy trình bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, sau đó mới mở rộng dần cho một đến hai cơ sở khác tiến hành tương tự (có thể là Đại học Quốc gia Hà Nội), vừa làm vừa rút kinh nghiệm, học tập kinh nghiệm quốc tế. Bởi đây là lần đầu tiên cách làm này được áp dụng tại Việt Nam.
Hoặc, cũng có thể giao đồng thời cho hai cơ sở giáo dục đại học hàng đầu này cùng thực hiện tự chủ quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư để có cơ sở so sánh, đánh giá.
Về lâu dài, cần có quy định tiêu chí rõ ràng về việc trường nào đủ điều kiện được tự chủ trong xét duyệt, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Chẳng hạn như dựa trên số lượng giáo sư, phó giáo sư của nhà trường (tính cả những giáo sư, phó giáo sư đã nghỉ hưu, vẫn tham gia đào tạo, nghiên cứu, có thể tham gia hội đồng), hoặc dựa trên lịch sử, số năm đào tạo của cơ sở giáo dục đại học.
Trong khi đó, Phó Giáo sư Nguyễn Hải Đăng nhấn mạnh rằng, việc trao quyền cho cơ sở giáo dục đại học trong việc quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư sẽ mở ra cơ hội thu hút nhân tài trong và ngoài nước về làm việc, đồng thời vẫn bảo đảm chất lượng theo các quy định chung. Tuy nhiên, cần tránh tình trạng “trăm hoa đua nở”.
Tiêu chuẩn chung sẽ là nền tảng, còn cơ sở giáo dục đại học có thể xây dựng quy định riêng trong quy định tiêu chuẩn, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Và có thể trên thực tế các tiêu chuẩn này sẽ phải cao hơn tiêu chuẩn chung để nhằm khẳng định uy tín của cơ sở. Để khi đó, các giáo sư, phó giáo sư được bổ nhiệm sẽ gắn với danh tiếng và thương hiệu của chính cơ sở giáo dục đại học.
