Kể từ đợt công nhận chức danh giáo sư đặc cách đầu tiên cho 29 nhà giáo theo Quyết định số 162-CP, đến nay, công tác xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư tại Việt Nam đã trải qua nửa thế kỷ (1976-2026). Trong suốt giai đoạn này, nguyên tắc xuyên suốt là tổ chức xét duyệt tập trung ở cấp quốc gia, nhằm bảo đảm sự thống nhất về tiêu chuẩn và quy trình trong toàn hệ thống giáo dục đại học.
Tuy nhiên, từ năm 2026, bên cạnh cơ chế xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư thống nhất ở cấp quốc gia, Nhà nước lần đầu tiên cho phép một cơ sở giáo dục đại học được thực hiện cơ chế tự chủ đặc thù trong việc quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình công nhận và bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư trong phạm vi hệ thống của mình, đó là Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Từng bước trao quyền xét giáo sư, phó giáo sư cho cơ sở giáo dục đại học có năng lực: Giai đoạn quá độ cần thiết
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Võ Văn Sen - Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư liên ngành Sử học - Khảo cổ học - Dân tộc học/Nhân học năm 2025, cho rằng việc thí điểm trao quyền tự công nhận, bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cho Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh là tiến bộ và phù hợp trong bối cảnh hiện nay. Đây là cơ sở giáo dục đại học lớn, có vị thế, tiềm lực khoa học và đội ngũ đủ mạnh để đảm đương trách nhiệm này.
Giáo sư Sen nhấn mạnh, việc trao quyền cho cơ sở giáo dục đại học tự bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư là phù hợp với thông lệ quốc tế và là xu hướng tất yếu của giáo dục đại học hiện đại.
Tại nhiều quốc gia có nền giáo dục đại học phát triển, giáo sư trước hết được xem là một vị trí việc làm trong trường đại học, do chính cơ sở đào tạo quyết định trên cơ sở nhu cầu học thuật, năng lực đội ngũ và chiến lược phát triển.
Tuy nhiên, theo vị giáo sư, trong bối cảnh Việt Nam, việc duy trì mô hình hội đồng xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư ở cấp quốc gia trong thời gian qua là có cơ sở thực tiễn, xuất phát từ thực tế năng lực giữa các cơ sở giáo dục đại học còn chênh lệch lớn, nhiều trường còn hạn chế về đội ngũ, tiềm lực học thuật và quản trị.
“Với những trường chưa đủ năng lực, việc có một hội đồng cấp quốc gia để xét chuẩn, sau đó các trường căn cứ vào kết quả đó để bổ nhiệm là cần thiết. Nhưng với những cơ sở đã phát triển, có năng lực học thuật và quản trị vững vàng, thì nên mạnh dạn giao quyền, để họ làm giống như thông lệ quốc tế”, Giáo sư Sen phân tích.
Giáo sư Võ Văn Sen nhìn nhận, trong điều kiện Việt Nam hiện nay, chưa thể áp dụng ngay mô hình trao quyền đại trà cho tất cả các trường đại học như ở các nước phát triển, mà cần coi đây là một giai đoạn quá độ. Khi mặt bằng chung của các cơ sở giáo dục đại học được nâng lên, đủ chuẩn và đủ năng lực, thì việc giao toàn bộ quyền bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cho các trường là điều tất yếu.
Giáo sư Phạm Tất Dong - nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam cũng cho rằng, việc cho phép Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh thí điểm tự công nhận giáo sư, phó giáo sư là cần thiết, qua đó có cơ sở đánh giá, rút kinh nghiệm trước khi xem xét mở rộng.
Tuy nhiên, Giáo sư Phạm Tất Dong cho rằng việc triển khai cần được thiết kế khác với quy trình hiện hành, tránh lặp lại những bất cập cũ. Dù trao quyền tự chủ cho cơ sở giáo dục đại học, tiêu chuẩn xét giáo sư, phó giáo sư theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo vẫn phải được coi là “ngưỡng sàn”, tuyệt đối không được thấp hơn, nhằm tránh tình trạng “tự đánh giá, tự khen”.
Quan trọng hơn, việc công nhận và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của cơ sở đào tạo. Theo Giáo sư Dong, “đã có chức danh thì phải có phận”, tức là phải gắn chặt với trách nhiệm cụ thể trong đào tạo, nghiên cứu khoa học và dẫn dắt học thuật.
Giáo sư Phạm Tất Dong kỳ vọng quá trình xét công nhận giáo sư, phó giáo sư trong mô hình mới phải dựa trên nhu cầu thật, lựa chọn được những nhà giáo thực sự xứng đáng, có năng lực chuyên môn, uy tín học thuật và khả năng dẫn dắt đội ngũ nghiên cứu - đào tạo, qua đó góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đại học một cách thực chất.
Tạo cú hích đột phá quan trọng cho công tác phát triển đội ngũ giảng viên
Cùng bàn về vấn đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Phú Trần Tình - Viện trưởng Viện Phát triển chính sách Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cũng cho rằng đây là chủ trương kịp thời và phù hợp trong bối cảnh cả nước đang triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
Nghị quyết 71-NQ/TW đặc biệt nhấn mạnh tự chủ đại học như một đột phá chiến lược, nhằm phát triển các trường đại học trở thành trung tâm đào tạo nhân lực trình độ cao, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ phục vụ phát triển đất nước.
Theo Phó Giáo sư Tình, việc xét công nhận đạt tiêu chuẩn và bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư theo quy định hiện hành vẫn còn một số bất cập, các tiêu chuẩn khá cứng nhắc, cảm tính, thiếu nhất quán, khiến quá trình xét duyệt tiềm ẩn yếu tố chủ quan, làm giảm tính minh bạch và niềm tin trong giới học thuật.
Bên cạnh đó, việc quá coi trọng số lượng công bố quốc tế cũng góp phần làm gia tăng tình trạng thương mại hóa học thuật và sự bùng phát của các tạp chí săn mồi, gây tổn hại đến uy tín và chất lượng nghiên cứu của đội ngũ giảng viên, nhà khoa học trong nước. Điều này khiến nhiều nhà khoa học ngại tham gia xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư, dẫn đến việc chưa phát huy hết tiềm năng và nguồn lực của đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên chất lượng cao trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam.
Chính vì vậy, Viện trưởng Đỗ Phú Trần Tình cho rằng, việc trao quyền tự chủ cho cơ sở giáo dục đại học trong công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư sẽ tạo ra những đột phá quan trọng, trước mắt là tại Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Dẫn thực tế tại Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, thầy Tình cho biết, tính đến hết năm 2025, toàn đại học đang có 350 phó giáo sư và trên 1.300 tiến sĩ, trong đó có nhiều người đủ điều kiện xét công nhận giáo sư, phó giáo sư.
Cùng với đó, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đang triển khai Chương trình VNU350 nhằm thu hút các nhà khoa học trẻ xuất sắc về làm việc, với nhiều chính sách hỗ trợ, trong đó có việc tư vấn, hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh phó giáo sư theo quy định hiện hành. Tuy nhiên, qua khảo sát cho thấy, không ít giảng viên, đặc biệt là các giảng viên trẻ và những người được đào tạo ở nước ngoài, vẫn còn e ngại, thiếu động lực khi tham gia làm hồ sơ xét giáo sư, phó giáo sư.
“Chính vì vậy, việc phân quyền thực chất cho Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh trong xét và công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư không chỉ góp phần tháo gỡ những rào cản tâm lý này, mà còn lan tỏa động lực phấn đấu, cống hiến cho nghiên cứu khoa học của đội ngũ giảng viên, qua đó trực tiếp đóng góp vào việc hiện thực hóa các mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị”, thầy Tình nhìn nhận.
Kỳ vọng vào quy định xét giáo sư, phó giáo sư vừa mang tính khoa học vừa mang tính kiến tạo
Trước lo ngại có thể xảy ra tình trạng “lạm phát” giáo sư, phó giáo sư, Giáo sư Võ Văn Sen cho rằng, việc trao quyền tự chủ cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát hiệu quả. Theo đó, người đứng đầu các cơ sở giáo dục đại học được giao quyền phải chịu trách nhiệm trực tiếp về chất lượng đội ngũ giáo sư, phó giáo sư của đơn vị; việc bổ nhiệm phải dựa trên các tiêu chuẩn không thấp hơn khung tiêu chuẩn chung do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, đồng thời bảo đảm công khai, minh bạch.
“Nếu để xảy ra sai phạm, tiêu cực thì phải xử lý nghiêm. Tự chủ không có nghĩa là buông lỏng quản lý, mà là trao quyền đi kèm với trách nhiệm và giám sát”, Giáo sư Võ Văn Sen nhấn mạnh.
Theo Giáo sư Võ Văn Sen, lộ trình từng bước trao quyền như hiện nay chính là cách tiếp cận phù hợp để chuẩn hóa hệ thống giáo dục đại học, đồng thời thúc đẩy hội nhập và quốc tế hóa, tiệm cận với mô hình quản trị đại học mà nhiều quốc gia tiên tiến đang áp dụng.
Trong khi đó, Viện trưởng Đỗ Phú Trần Tình khẳng định, không cần quá lo ngại về nguy cơ “lạm phát” giáo sư, phó giáo sư tại Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Theo thầy Tình, Quyết định số 129/QĐ-TTg ngày 19/1/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh thuộc nhóm cơ sở giáo dục đại học hàng đầu châu Á đã quy định rõ: tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư do Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh ban hành phải bảo đảm không thấp hơn tiêu chuẩn chung theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
“Vì vậy, các giáo sư, phó giáo sư được Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh xét và bổ nhiệm sẽ không thấp hơn chuẩn chung của cả nước. Hơn nữa, với uy tín và vị thế của một cơ sở giáo dục đại học hàng đầu, tôi tin rằng Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh sẽ không có sự dễ dãi trong xét, bổ nhiệm hay miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư”, Viện trưởng Đỗ Phú Trần Tình nhấn mạnh.
Theo thầy Tình, để đảm bảo sự khách quan, minh bạch, thực chất, và tránh tình trạng lạm dụng học hàm, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh sẽ xây dựng một Quy định về xét, bổ nhiệm và miễn nhiệm giáo sư, phó giáo sư vừa mang tính khoa học và mang tính kiến tạo để các phó giáo sư, tiến sĩ có thêm động lực làm giáo sư, phó giáo sư.
Cụ thể, Quy định này sẽ bao gồm bộ tiêu chí và cơ chế tính điểm được thiết kế trên cơ sở khoa học, bảo đảm tính khách quan; đồng thời thực hiện số hóa toàn diện hồ sơ ứng viên, công khai, minh bạch trên các kênh thông tin chính thống để cộng đồng khoa học tham gia giám sát.
Khi hồ sơ ứng viên đáp ứng đầy đủ các yêu cầu theo quy định, sẽ được Hội đồng Giáo sư Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh xem xét, đánh giá và công nhận, hạn chế tối đa việc bỏ phiếu mang tính cá nhân, cảm tính như một số bất cập từng tồn tại trước đây.
Theo Viện trưởng Đỗ Phú Trần Tình, sau khi Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh thí điểm, việc xem xét mở rộng cơ chế này cần được đặt trên những tiêu chí chặt chẽ.
Theo đó, cơ chế chỉ nên áp dụng trước hết tại các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm, đa ngành, có uy tín và tiềm lực khoa học mạnh, quy tụ đội ngũ đông đảo các nhà khoa học đầu ngành. Đồng thời, các cơ sở giáo dục đại học tham gia cần thành lập hội đồng liêm chính học thuật nhằm bảo đảm uy tín khoa học đối với các giáo sư, phó giáo sư được công nhận.
Viện trưởng Đỗ Phú Trần Tình cho rằng, khi triển khai hiệu quả, mô hình của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh sẽ tạo cơ sở thực tiễn để từng bước mở rộng, tiến tới trao quyền tự chủ cao hơn, thậm chí tự chủ hoàn toàn, cho các cơ sở giáo dục đại học uy tín trên phạm vi cả nước, phù hợp với xu thế quốc tế và phát huy tối đa vai trò của đội ngũ trí thức trong sự nghiệp phát triển bền vững của đất nước.
