Tại buổi gặp mặt học sinh đạt thành tích xuất sắc tại các đấu trường quốc tế, đoạt giải tại các kỳ thi quốc tế năm 2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với các Bộ, cơ quan liên quan khẩn trương xây dựng Đề án phát hiện và bồi dưỡng nhân tài trẻ Việt Nam. Trong đó lưu ý xây dựng cơ chế, chính sách đột phá, ưu đãi, hỗ trợ học phí, cấp học bổng cho các học sinh tài năng; thí điểm học vượt cấp, vượt lớp cùng cơ chế đào tạo song bằng…phù hợp thực tiễn.
Theo các cơ sở giáo dục và chuyên gia, khi có tiêu chí tuyển chọn rõ ràng cùng chính sách phù hợp để sớm triển khai, đây sẽ là hướng đi quan trọng nhằm phát hiện, bồi dưỡng nhân tài từ sớm, qua đó góp phần phát triển giáo dục đất nước.
Hướng đi phù hợp trong bối cảnh phát triển lĩnh vực giáo dục mũi nhọn
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Đặng Minh Tuấn - giảng viên Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) chia sẻ, việc học vượt lớp, vượt cấp khi thực hiện đúng cách sẽ mang lại nhiều lợi ích quan trọng cho cả cá nhân người học và hệ thống giáo dục cũng như đất nước.
Trước hết, học sinh tài năng được học đúng nhịp độ phát triển, qua đó thúc đẩy mạnh mẽ tư duy bậc cao và năng lực học thuật. Đồng thời, việc này giúp các em hình thành sớm năng lực tự chủ cùng các kỹ năng học tập ở trình độ cao như nghiên cứu, học theo dự án và tư duy phản biện.
Về lâu dài, môi trường học tập phù hợp còn tạo điều kiện để học sinh phát huy tối đa tiềm năng cá nhân, tránh tình trạng chán nản do bị “kìm” ở nhịp độ chung, từ đó nuôi dưỡng động lực học tập bền vững và khát vọng vươn lên trong nghiên cứu, sáng tạo.
Quan trọng hơn, việc học vượt lớp, vượt cấp khi được triển khai bài bản, phù hợp với thực tiễn sẽ tạo ra “đường băng” để học sinh phát huy thế mạnh cũng như cơ hội để các em sớm tiếp cận môi trường học thuật chuyên sâu, tham gia nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và đóng góp cho các lĩnh vực mũi nhọn. Từ đó, chính những em học sinh tài năng này sẽ góp phần lan tỏa tinh thần học thuật tích cực trong nhà trường, gia đình, địa phương và toàn xã hội.
Đồng thời, các em sẽ trở thành các tấm gương điển hình tiêu biểu về năng lực, ý chí và khát vọng học tập, tạo hiệu ứng lan tỏa cũng như thúc đẩy sự tiếp nối bền vững của tinh thần học hỏi, sáng tạo.
Là người từng học tại Trường Trung học cơ sở Năng Khiếu Hải Hậu (nay là trường Trung học cơ sở Hải Hậu, tỉnh Ninh Bình) và Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong (tỉnh Ninh Bình), thầy Tuấn cho rằng: "Nhân tài không chỉ cần những lời khen hay bằng khen, mà quan trọng hơn là cần một con đường phát triển thực sự, rõ ràng và bền vững để đi. Trên con đường ấy, các em được khuyến khích đúng lúc, được tôn trọng năng lực và lựa chọn của mình, từ đó đủ niềm tin và động lực để dám theo đuổi những mục tiêu lớn, lâu dài, gắn với sự phát triển của bản thân và đóng góp cho xã hội".
Đồng quan điểm, theo thầy Bùi Văn Đường - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Hoàng Văn Thụ (tỉnh Phú Thọ), trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển nhanh, cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, yêu cầu về một nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ cho sự nghiệp phát triển đất nước càng trở nên cấp thiết.
Việc xây dựng và triển khai các cơ chế, chính sách mang tính đột phá như ưu đãi, hỗ trợ học phí, cấp học bổng cho học sinh tài năng; thí điểm mô hình học vượt cấp, vượt lớp không chỉ tạo điều kiện để người học phát huy tối đa năng lực, rút ngắn thời gian đào tạo mà còn góp phần sử dụng hiệu quả nguồn lực trí tuệ của quốc gia. Những chính sách này giúp hình thành môi trường giáo dục mở, linh hoạt, lấy năng lực người học làm trung tâm, phù hợp với xu thế phát triển của giáo dục hiện đại và yêu cầu thực tiễn của thị trường lao động.
Đồng thời, việc đầu tư có trọng tâm, trọng điểm cho đối tượng học sinh này không chỉ giúp các em được học tập, rèn luyện trong môi trường tốt nhất, phát huy tối đa tiềm năng cá nhân mà còn tạo nền tảng vững chắc cho chiến lược xây dựng đội ngũ nhân lực tinh hoa. Từ đó, đội ngũ này sẽ góp phần phục vụ hiệu quả cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong dài hạn.
Cũng theo thầy Đường, để triển khai hiệu quả việc xây dựng các chính sách mang tính đột phá cũng như thí điểm học vượt cấp, vượt lớp, rất cần một cơ chế thống nhất, cụ thể về mức học bổng và chế độ đãi ngộ đủ mạnh đối với học sinh tài năng cũng như đội ngũ giáo viên để giữ chân nhân tài, hạn chế tình trạng “chảy máu chất xám”.
Đặc biệt, Nhà nước cần ưu tiên đầu tư cho hệ thống các trường trung học phổ thông chuyên, các trường đại học top cũng như xây dựng các chính sách hỗ trợ, khuyến khích đối với học sinh, sinh viên giỏi, xuất sắc.
Bên cạnh đó, cần tạo dựng môi trường học tập và nghiên cứu thuận lợi để học sinh, sinh viên phát huy tối đa năng lực; từng bước hình thành và vận hành hiệu quả quỹ khuyến học quốc gia. Về lâu dài, việc xây dựng cơ chế, chính sách thu hút và trọng dụng người tài, người giỏi phục vụ cho đất nước cần gắn với chế độ tiền lương, đãi ngộ tương xứng với năng lực, đồng thời bảo đảm môi trường làm việc tốt, thu nhập cao và ổn định nhằm tạo động lực cống hiến lâu dài.
Cần có lộ trình phát triển ổn định, bền vững và minh bạch cho học sinh tài năng
Từng là sinh viên hệ đào tạo cử nhân Khoa học tài năng khóa 2 - Trường Đại học Khoa học Tự Nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) cũng như có thời gian dạy học tại một số trường trung học phổ thông chuyên, theo Tiến sĩ Đặng Minh Tuấn, việc triển khai học vượt cấp, vượt lớp không phải là vấn đề mới. Tuy nhiên, đến nay chúng ta vẫn chưa được triển khai hiệu quả do thiếu các hướng dẫn cụ thể và thống nhất.
Vì vậy, để triển khai việc này được hiệu quả, điều quan trọng nhất là cần một chính sách “đúng và đủ”, cũng như tạo dựng được niềm tin dài hạn cho học sinh tài năng và gia đình. Trong đó, các em được Nhà nước và hệ thống giáo dục cam kết đồng hành trong quá trình học tập và phát triển.
Khi các cơ chế về học bổng, hỗ trợ học phí, môi trường học tập và lộ trình phát triển được thiết kế ổn định, minh bạch, chúng ta có thể đồng thời đạt được ba mục tiêu: phát hiện sớm hơn, bồi dưỡng bài bản hơn và giữ được người giỏi ở lại đóng góp trong bối cảnh cạnh tranh nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng gay gắt.
Cũng theo thầy Tuấn, để phát hiện học sinh tài năng một cách chính xác, cần xây dựng cách thức, tiêu chí nhận diện rõ ràng và phương pháp đánh giá bài bản, đa chiều. Việc đánh giá không chỉ dựa vào giải thưởng hay thành tích, mà cần kết hợp đa chiều như kết quả các bài kiểm tra do trường tổ chức tại từng thời điểm, kết quả học tập, cũng như có ý kiến đánh giá của hội đồng chuyên gia về năng lực.
Cách tiếp cận này đảm bảo việc đánh giá được toàn diện, khách quan và phù hợp với năng lực thực tế của từng học sinh. Khi lộ trình này được triển khai, học sinh tài năng sẽ được song hành và đồng hành bởi các nhà giáo, cố vấn và phụ huynh, tạo nền tảng vững chắc để các em phát triển tối đa năng lực và theo đuổi các mục tiêu dài hạn.
Việc khuyến khích đào tạo song bằng, thí điểm học vượt cấp, vượt lớp cũng cần phân bổ và thiết kế phù hợp với thực tiễn. Theo thầy Tuấn, để việc này có thể phát huy tối đa năng lực phát triển của học sinh tài năng cũng như thuận lợi hơn trong công tác bồi dưỡng nhân tài, cần thiết kế cơ chế thực hiện theo ba nguyên tắc “đúng chỗ - đúng lúc - đúng cách”.
Thứ nhất, đúng chỗ là đầu tư không chỉ vào học phí hay học bổng, mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng trải nghiệm học tập, hệ thống phòng thí nghiệm, câu lạc bộ học thuật, thư viện và tài nguyên số, cơ hội tham gia các dự án nghiên cứu - đổi mới sáng tạo. Đồng thời, chương trình phải có mạng lưới cố vấn là đội ngũ giảng viên, nhà khoa học có trình độ cao để truyền cảm hứng và dẫn dắt các em.
Thứ hai, đúng lúc là đảm bảo sự hỗ trợ được triển khai sớm và kịp thời, đặc biệt ở những giai đoạn dễ “hụt hơi” như chuyển cấp, ôn luyện đội tuyển hay thực hiện các dự án nghiên cứu. Sự hỗ trợ này cần phù hợp với nhu cầu và khả năng của từng học sinh, đồng thời tạo điều kiện để các em tăng tốc học tập và phát triển năng lực, giúp không bỏ lỡ những thời điểm then chốt trên con đường phát triển tài năng.
Thứ ba, đúng cách là việc cấp nguồn lực phải đi kèm cơ chế trách nhiệm và theo dõi phù hợp. Việc theo dõi không nhằm kiểm soát học sinh mà là để bảo vệ và đồng hành cùng các em, thông qua việc theo dõi tiến bộ học thuật, sức khỏe tinh thần, mức độ hòa nhập và năng lực tự chủ trong học tập. Khi thực hiện đầy đủ ba nguyên tắc này, môi trường học tập sẽ đủ điều kiện để học sinh tài năng được học sâu và phát triển bền vững.
Đồng thời, việc khuyến khích học sinh song bằng và thí điểm vượt lớp, vượt cấp cần được thiết kế chương trìnnh theo “bậc thang tăng tốc”. Các hình thức tăng tốc học tập được xếp theo từng bậc, từ mức độ an toàn đến mức độ rủi ro cao.
Ở mức cơ bản, học sinh có thể học nhanh hơn ở những môn thế mạnh, chẳng hạn học vượt môn. Bước tiếp theo là các chương trình tăng tốc có cấu trúc rõ ràng như học tín chỉ sớm, tham gia chương trình song bằng hoặc liên thông. Ở mức cao hơn, học sinh có thể hoàn thành chương trình học trong thời gian ngắn hơn bình thường, nhưng hình thức này đòi hỏi kỷ luật cao, sự theo dõi và hỗ trợ chặt chẽ từ giáo viên, cố vấn học tập. Mức cao nhất là nhảy lớp hoặc vượt cấp - chỉ áp dụng cho số ít học sinh xuất sắc, đã được đánh giá kỹ lưỡng.
Song song với đó, để đảm bảo được cả sức khoẻ tinh thần lẫn thể lực cho học sinh, cần thiết lập bốn “phanh” an toàn để tránh áp lực quá mức và hệ lụy tiêu cực với học sinh.
Trước hết, cần đánh giá đa chiều trước khi học vượt cấp, vượt lớp, không chỉ dựa vào điểm số hay giải thưởng mà còn xem xét năng lực tự học, khả năng chịu áp lực, kỹ năng hòa nhập và sức khỏe tinh thần.
Bên cạnh đó, cần xây dựng kế hoạch “bắc cầu” kiến thức, đảm bảo học sinh nhảy lớp không bỏ qua những nền tảng quan trọng. Ngoài ra, cần áp dụng hệ thống cố vấn kép, bao gồm một cố vấn học thuật và một cố vấn hỗ trợ tâm lý. Cuối cùng, cần theo dõi trong ít nhất 12–24 tháng, nếu học sinh xuất hiện dấu hiệu hụt hơi, học sinh cần có quyền “giảm tốc” mà không bị gán nhãn thất bại.
“Nếu triển khai đúng cách, không vội vàng, không chạy theo phong trào, không biến thành thành tích hóa thì chính sách ưu tiên nguồn lực cho học sinh tài năng sẽ trở thành một thông điệp mạnh mẽ và đẹp đẽ. Đất nước không chỉ biết trân trọng những người giỏi, mà còn trân trọng họ theo cách nhân văn, bền vững và có trách nhiệm”, thầy Tuấn chia sẻ.
Còn theo chuyên gia giáo dục, Thạc sĩ Bùi Khánh Nguyên, việc xây dựng và triển khai các cơ chế, chính sách ưu đãi đối với học sinh tài năng cần được thiết kế trên cơ sở kết quả đầu ra và được chứng minh bằng các minh chứng cụ thể, có thể đo lường.
Chẳng hạn, những cơ sở giáo dục có tỷ lệ học sinh đạt thành tích cao trong các kỳ thi quốc gia, quốc tế, hoặc có nhiều sản phẩm, thành tựu sáng tạo được ghi nhận, cần được phân bổ các nguồn lực hỗ trợ tương xứng. Các hình thức hỗ trợ có thể bao gồm học bổng, điều kiện học tập dành cho học sinh, cũng như các chính sách đào tạo, đãi ngộ về tiền lương, tiền thưởng đối với đội ngũ giáo viên. Cách tiếp cận này góp phần bảo đảm nguyên tắc công bằng, minh bạch, đồng thời tạo động lực cho giáo viên và học sinh không ngừng nâng cao chất lượng dạy và học.
Bên cạnh đó, việc thí điểm các mô hình học vượt cấp, vượt lớp phù hợp với thực tiễn cần được triển khai trên cơ sở khoa học chặt chẽ. Các công cụ và tiêu chí đo lường phải được xây dựng thống nhất, bảo đảm độ tin cậy. Quan trọng hơn là phải có một lộ trình đào tạo phù hợp với năng lực, tâm lý và đặc thù của từng học sinh, từng môn học.
Ngoài ra, để công tác phát hiện và bồi dưỡng học sinh tài năng được triển khai hiệu quả và bền vững, theo thầy Nguyên, sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Theo đó, các cơ sở giáo dục cần chủ động xây dựng các sáng kiến và kế hoạch phát triển nhân tài nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và tạo dựng thành tích lâu dài.
Song song với đó, gia đình là môi trường đầu tiên và gần gũi nhất trong việc phát hiện, nuôi dưỡng năng lực của học sinh, vì vậy cần đồng hành, phối hợp thường xuyên với nhà trường để tạo điều kiện cho người học phát triển toàn diện. Khi đó, những cơ chế, chính sách mới có thể phát huy hiệu quả vai trò, mang lại giá trị thực tiễn cao, góp phần quan trọng vào việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
