Có một quy luật đáng suy ngẫm trong lịch sử phát triển của nhân loại: những quốc gia biết coi trọng tri thức, chăm lo giáo dục, trọng dụng nhân tài và tạo cơ hội học tập cho người dân thường có nền tảng vững chắc hơn để phát triển và thích ứng trước những biến động của thời đại.
Nhà giáo Chu Văn An từng tâu với vua Trần Minh Tông: “Thần đọc sách, chưa thấy nước nào không coi trọng sự học mà có thể tiến lên được”.
Sự hưng thịnh của một quốc gia không chỉ được tạo nên bởi lãnh thổ, tài nguyên hay sức mạnh vật chất, mà còn bởi dân trí, trí tuệ, văn hóa và năng lực sáng tạo của con người. Lịch sử Việt Nam và thế giới đã để lại nhiều minh chứng về mối quan hệ sâu sắc ấy. Nhìn lại những bài học này trong dịp kỉ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11/2026, khi Đảng và Nhà nước đang đặt nhiều kì vọng vào sự nghiệp đổi mới giáo dục, chúng ta càng có cơ sở để tin rằng: đầu tư cho giáo dục chính là đầu tư cho tương lai và vị thế của dân tộc.
Từ Quốc Tử Giám đến những thời kì hưng thịnh của Đại Việt
Trong lịch sử Việt Nam, giáo dục luôn là một giá trị được các thế hệ cha ông vun đắp. Năm 1070, Văn Miếu được xây dựng dưới triều Lý Thánh Tông; năm 1075, khoa thi Nho học đầu tiên được tổ chức; năm 1076, Quốc Tử Giám ra đời dưới triều Lý Nhân Tông.
Những dấu mốc ấy thể hiện tầm nhìn của một quốc gia độc lập: muốn xây dựng nền tự chủ bền vững phải chăm lo học thuật, đào tạo nhân tài và phát triển đội ngũ trí thức.
Đặc biệt dưới triều vua Lê Thánh Tông, giáo dục và khoa cử phát triển nổi bật. Nhà vua chú trọng hoàn thiện thể chế, mở rộng Quốc Tử Giám, tổ chức khoa cử và năm 1484 cho dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu để tôn vinh hiền tài, khuyến khích việc học. Cùng với những cải cách về hành chính, pháp luật và văn hóa, giáo dục góp phần tạo nên diện mạo rực rỡ của Đại Việt thời Hồng Đức.
Điều đáng suy ngẫm không chỉ là số lượng người đỗ đạt, mà còn là cách triều đại ấy xác lập vị trí của người có học trong đời sống quốc gia. Người tài được phát hiện, tuyển chọn, tôn vinh và giao trọng trách; việc học gắn với trách nhiệm trị quốc, an dân và phụng sự đất nước.
Đó là bài học có giá trị lâu dài: một quốc gia muốn hưng thịnh phải biết trọng dụng nhân tài, tạo cơ chế để trí tuệ được phát hiện và phát huy.
Năm 2026 đánh dấu 950 năm thành lập Quốc Tử Giám. Đây không chỉ là dịp nhắc nhớ một di sản giáo dục lâu đời, mà còn là cơ hội để chúng ta suy ngẫm về truyền thống trọng học, trọng hiền tài của dân tộc và trách nhiệm tiếp nối truyền thống ấy trong thời đại mới.
Khi giáo dục trở thành sự nghiệp của toàn dân tộc
Một dấu mốc đặc biệt khác là năm 1945. Ngay sau Cách mạng tháng Tám, đất nước vừa giành được độc lập đã phải đối mặt với nạn đói, nạn mù chữ và muôn vàn khó khăn. Trong hoàn cảnh ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn xác định chống nạn mù chữ là một trong những nhiệm vụ cấp bách của quốc gia.
Phong trào Bình dân học vụ được phát động, huy động đông đảo nhân dân tham gia xóa mù chữ. Người biết chữ dạy người chưa biết chữ; cán bộ, trí thức, thanh niên cùng tham gia nâng cao dân trí. Trong điều kiện đất nước còn vô cùng thiếu thốn, giáo dục vẫn được đặt ở vị trí ưu tiên.
Tư tưởng ấy xuất phát từ một nhận thức sâu sắc: độc lập dân tộc chỉ thực sự có ý nghĩa trọn vẹn khi người dân có tri thức, có hiểu biết và có năng lực làm chủ cuộc sống.
Trong thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi gắm niềm tin vào thế hệ trẻ và tương lai đất nước.
Bài học từ năm 1945 vẫn còn nguyên giá trị: giáo dục không phải là thành quả chỉ đến sau khi đất nước phát triển, mà chính là một trong những điều kiện để đất nước phát triển.
Muốn thay đổi vị thế quốc gia, phải bắt đầu từ con người
Nhật Bản thời Minh Trị là một minh chứng tiêu biểu. Sau năm 1868, Nhật Bản đứng trước yêu cầu hiện đại hóa đất nước và sức ép từ các cường quốc phương Tây. Năm 1872, Chính phủ Nhật Bản ban hành Học chế, đặt nền móng cho hệ thống giáo dục hiện đại, mở rộng cơ hội học tập và phát triển nguồn nhân lực phục vụ công cuộc canh tân.
Nhật Bản không chỉ tiếp nhận kĩ thuật, công nghệ từ bên ngoài mà còn chú trọng xây dựng năng lực học tập, nghiên cứu, quản lí và sáng tạo của chính người dân. Cải cách giáo dục, cùng với đổi mới thể chế và kinh tế, góp phần tạo nền tảng cho sự chuyển đổi mạnh mẽ của quốc gia này.
Hàn Quốc sau chiến tranh cũng là một trường hợp đáng suy ngẫm. Từ một quốc gia nghèo, bị tàn phá nặng nề, Hàn Quốc kiên trì mở rộng giáo dục phổ thông và đại học, đồng thời gắn đào tạo nhân lực với từng giai đoạn phát triển kinh tế, từ công nghiệp hóa đến công nghệ cao và kinh tế tri thức.
Những kinh nghiệm ấy cho thấy giáo dục không thể tách rời chiến lược phát triển quốc gia. Một nền giáo dục tốt không chỉ cung cấp nhân lực cho nền kinh tế hiện tại, mà còn chuẩn bị những con người có khả năng tạo ra công nghệ, ngành nghề và mô hình phát triển của tương lai.
Khi đất nước đặt niềm tin vào giáo dục, giáo dục phải đổi mới thực chất
Việt Nam hôm nay đang đứng trước một thời điểm có ý nghĩa đặc biệt. Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng trở thành những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.
Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo thể hiện tầm nhìn và quyết tâm chính trị mạnh mẽ. Giáo dục và đào tạo được xác định là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc; giáo dục đại học giữ vai trò nòng cốt trong phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Đây không chỉ là định hướng phát triển của ngành giáo dục, mà còn là lời hiệu triệu đối với toàn xã hội.
Khi Đảng và Nhà nước đặt niềm tin vào giáo dục, xã hội gửi gắm niềm tin vào nhà giáo. Khi đất nước kỳ vọng vào nguồn nhân lực chất lượng cao, các cơ sở giáo dục phải chủ động đổi mới để đào tạo nên nguồn nhân lực ấy. Và khi giáo dục được trao cơ hội phát triển, ngành giáo dục phải đáp lại bằng chất lượng, hiệu quả và những đóng góp thực chất cho đất nước.
Niềm tin không thể chỉ được duy trì bằng những khẩu hiệu hay mục tiêu lớn. Niềm tin phải được bồi đắp từ những thay đổi trong từng lớp học, từng nhà trường và từng cơ sở đào tạo: coi trọng chất lượng hơn thành tích; lấy sự tiến bộ và trưởng thành của người học làm thước đo; lấy năng lực thực chất làm nền tảng, đổi mới sáng tạo làm động lực và đóng góp cho xã hội làm giá trị cuối cùng.
Đặc biệt, trong thời đại trí tuệ nhân tạo, giáo dục càng cần đổi mới mạnh mẽ. AI đang làm thay đổi cách con người tiếp cận tri thức, học tập, nghiên cứu và lao động. Nhưng câu hỏi quan trọng không phải là máy móc có thể làm thay con người bao nhiêu việc, mà là giáo dục cần chuẩn bị cho con người những năng lực gì để làm chủ tương lai.
Đó là tư duy phản biện, năng lực sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề, đạo đức, trách nhiệm, lòng nhân ái và khả năng hợp tác. AI có thể hỗ trợ truyền tải tri thức, nhưng không thể thay thế hoàn toàn tình yêu thương, sự thấu hiểu và trách nhiệm của người thầy.
Một nền giáo dục tiên tiến không phải là nền giáo dục sử dụng nhiều công nghệ nhất, mà là nền giáo dục biết sử dụng công nghệ để phát triển con người tốt hơn.
Trọng giáo dục là đầu tư cho con người
Một quốc gia thực sự coi trọng giáo dục không chỉ thể hiện ở những chủ trương hay lời khẳng định về vị trí của giáo dục, mà trước hết phải được chứng minh bằng những lựa chọn và hành động cụ thể: đầu tư thỏa đáng cho giáo dục; bảo đảm cơ hội học tập bình đẳng; xây dựng đội ngũ nhà giáo có phẩm chất, năng lực và tâm huyết; tôn trọng tự chủ học thuật; phát triển nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo; đồng thời có cơ chế phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài. Bởi suy cho cùng, đầu tư cho giáo dục chính là đầu tư cho chất lượng con người và năng lực phát triển lâu dài của quốc gia.
Trong tiến trình ấy, giáo dục đại học giữ vai trò đặc biệt quan trọng và cần được đổi mới mạnh mẽ. Trường đại học không chỉ là nơi cấp bằng hay đào tạo nhân lực đáp ứng nhu cầu trước mắt của thị trường lao động, mà còn phải là nơi sáng tạo tri thức mới, phát triển khoa học cơ bản, nuôi dưỡng tư duy độc lập, khơi mở năng lực sáng tạo và góp phần giải quyết những vấn đề lớn của đất nước và xã hội.
Một nền giáo dục đại học mạnh cần có những nhà khoa học xuất sắc, những nhóm nghiên cứu có năng lực, những chương trình đào tạo chất lượng và một hệ sinh thái kết nối hiệu quả với doanh nghiệp, địa phương, các tổ chức khoa học và cộng đồng quốc tế.
Tuy nhiên, mọi chính sách, nguồn lực và khoản đầu tư cho giáo dục, dù lớn đến đâu, cũng phải hướng đến mục tiêu cuối cùng là sự phát triển của con người. Không thể xây dựng một quốc gia hùng cường bằng nền giáo dục chỉ chạy theo thành tích; cũng không thể kì vọng có nguồn nhân lực sáng tạo nếu môi trường giáo dục thiếu động lực đổi mới, thiếu sự tôn trọng khác biệt và không khuyến khích tư duy độc lập.
Giáo dục phải mở ra cơ hội để mỗi người khám phá và phát triển tiềm năng, làm chủ tri thức, hình thành nhân cách, được cống hiến và khẳng định giá trị của mình. Một nền giáo dục thành công không chỉ tạo ra những người giỏi nghề, mà còn góp phần hình thành những con người có trách nhiệm với bản thân, gia đình, cộng đồng và đất nước.
Niềm tin vào giáo dục là niềm tin vào tương lai dân tộc
Mỗi dịp 20/11, chúng ta dành những lời tri ân sâu sắc cho người thầy. Nhưng món quà lớn nhất dành cho nghề giáo không chỉ là những lời chúc mừng, mà còn là một xã hội thực sự tôn trọng tri thức, một nền giáo dục được đầu tư đúng mức và một môi trường để người thầy toàn tâm toàn ý với sứ mệnh của mình.
Lịch sử cho thấy những quốc gia biết quan tâm đến giáo dục, trọng dụng nhân tài và mở rộng cơ hội học tập thường tạo dựng được nền tảng quan trọng cho sự phát triển lâu dài. Nhưng lịch sử không tự lặp lại. Mỗi thế hệ phải tự lựa chọn con đường và chịu trách nhiệm về tương lai của mình.
Việt Nam có những điều kiện quan trọng để tạo nên bước chuyển mới về giáo dục: truyền thống hiếu học lâu đời, đội ngũ nhà giáo tâm huyết, thế hệ trẻ giàu khát vọng và quyết tâm chính trị mạnh mẽ đang được thể hiện qua những chủ trương, chính sách mới.
Điều chúng ta cần lúc này là sự đồng lòng, niềm tin, trách nhiệm và hành động. Hãy để mỗi lớp học trở thành không gian khơi mở tư duy; mỗi người thầy là tấm gương về nhân cách và học tập suốt đời; mỗi nhà trường là môi trường nuôi dưỡng tài năng; mỗi trường đại học là trung tâm sáng tạo và phụng sự xã hội.
Tương lai của một quốc gia không chỉ được quyết định bởi những gì quốc gia ấy đang có, mà còn bởi những gì đang được gieo trồng trong tâm trí và nhân cách của thế hệ trẻ.
Một hạt giống giáo dục hôm nay có thể trở thành công trình khoa học ngày mai; một bài học về lòng nhân ái có thể tạo nên một con người có trách nhiệm; một người thầy tận tâm có thể làm thay đổi cuộc đời của nhiều thế hệ học trò.
Khi một quốc gia thực sự trọng giáo dục, quốc gia ấy không chỉ chuẩn bị cho một thế hệ tốt hơn, mà đang chuẩn bị cho một tương lai lớn hơn.
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, xin tri ân những người đang ngày đêm tận tụy với sự nghiệp trồng người; tri ân những thế hệ đã đặt nền móng cho nền giáo dục nước nhà và gửi gắm niềm tin vào thế hệ nhà giáo hôm nay.
Bởi đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho con người; đầu tư cho con người là đầu tư cho tương lai; và niềm tin vào giáo dục chính là niềm tin vào tương lai của dân tộc Việt Nam.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn của tác giả.