Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 238/2025/NĐ-CP ngày 3/9/2025 của Chính phủ về chính sách học phí, miễn, giảm, hỗ trợ học phí, hỗ trợ chi phí học tập và giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo đang đề xuất mở rộng đối tượng được miễn học phí, trong đó có người học các ngành, nghề thuộc lĩnh vực nông - lâm - thủy sản.
Góp ý cho dự thảo, một số ý kiến cho rằng, đề xuất chính sách miễn học phí cho sinh viên học ngành thuộc lĩnh vực nông - lâm - thủy sản có thể tạo thêm động lực để người học lựa chọn những ngành đang có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách cần được xem xét trên cả quá trình, từ tuyển sinh, đào tạo đến việc làm sau khi tốt nghiệp.
Việc Nhà nước dành nguồn lực hỗ trợ người học cần gắn với những cơ chế xác định nhu cầu nhân lực, gắn đào tạo với vị trí việc làm và nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan. Bên cạnh đó, chính sách miễn học phí nên được xây dựng theo hướng hỗ trợ đại trà hay gắn với nhu cầu nhân lực cụ thể của từng ngành, từng địa phương và từng giai đoạn phát triển?
Có thể tạo cú hích, nhưng cần hướng đến nguồn nhân lực chất lượng cao
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Tiến - Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam cho rằng, miễn 100% học phí cho sinh viên ngành nông - lâm - thủy sản là chính sách có thể xem xét trong bối cảnh nhóm ngành này đang khó tuyển sinh và nhu cầu bổ sung nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn lớn.
Hỗ trợ học phí, học bổng có thể góp phần thu hút sinh viên có năng lực theo học, qua đó duy trì nguồn nhân lực thực hiện các nhiệm vụ của ngành trong những năm tới.
"Khoảng trống nhân lực được đào tạo hiện nay có thể kéo theo sự thiếu hụt đội ngũ trong thời gian dài. Tuy nhiên, chúng tôi mong muốn chính sách hỗ trợ học phí, học bổng có thể thu hút được nguồn sinh viên chất lượng cao cho ngành”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Tiến nhấn mạnh.
Còn Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Thuật - nguyên Phó Viện trưởng Viện Công nghiệp thực phẩm (Bộ Công thương), hiện là Phó Chủ nhiệm Chương trình KC.07/21-30 về công nghệ chế biến nông - lâm - thủy sản (Theo Quyết định số 1252/QĐ-BKHCN về việc phê duyệt Chương trình khoa học và công nghệ cấp quốc gia giai đoạn đến năm 2030) đánh giá đây là lĩnh vực quan trọng nhưng lâu nay chưa nhận được sự quan tâm tương xứng. Trong điều kiện đời sống xã hội ngày càng phát triển, yêu cầu đối với lĩnh vực này cũng cao hơn, đòi hỏi nguồn nhân lực và công nghệ phải được chú trọng.
Cũng theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Thuật, hiện khâu chế biến sâu nông sản của Việt Nam còn hạn chế, nhiều sản phẩm phải đưa ra nước ngoài để tiếp tục chế biến sâu, sau đó nhập trở lại. Điều này làm giá trị gia tăng thấp, ảnh hưởng đến lợi ích của người nông dân. Do đó, miễn học phí phải tạo được động lực thu hút người học để phục vụ phát triển công nghệ nông nghiệp và nâng cao giá trị sản phẩm.
"Chính sách hỗ trợ cần góp phần thu hút người học có năng lực tốt để có khả năng làm việc trong lĩnh vực công nghệ nông nghiệp, chế biến, qua đó nâng cao năng lực tự chủ của ngành", Phó Giáo sư Thuật bày tỏ.
Cùng chia sẻ, Tiến sĩ Bùi Duy Ngọc - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng cho rằng, chính sách hỗ trợ người học có cơ sở để xem xét, bởi những năm gần đây, lĩnh vực nông - lâm - thủy sản có đóng góp khoảng 12-14% vào GDP của Việt Nam [1], trong khi công tác tuyển sinh các ngành đào tạo liên quan đang gặp nhiều khó khăn. Song, Tiến sĩ Bùi Duy Ngọc cho rằng, chính sách cần gắn với yêu cầu cụ thể đối với người thụ hưởng.
Được biết, đơn vị mà Tiến sĩ Bùi Duy Ngọc công tác hiện rất khó tuyển nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực này, do một số nguyên nhân liên quan đến cơ chế và mức lương.
“Mức lương công tác tại viện nghiên cứu cũng là hạn chế lớn để thu hút người học tốt nghiệp tham gia làm việc tại khu vực công”, Tiến sĩ Bùi Duy Ngọc chia sẻ.
Miễn học phí có thể mở rộng nguồn tuyển và tạo thêm cơ hội để người học tiếp cận các ngành đang cần nhân lực. Tuy nhiên, chính sách hỗ trợ đại trà chưa đồng nghĩa với việc thu hút được nguồn nhân lực chất lượng cao. Chất lượng đầu vào, yêu cầu đầu ra, điều kiện làm việc và sức hút của thị trường lao động vẫn cần được tính đến trong quá trình xây dựng chính sách.
Có nên đặt hàng đào tạo, gắn hỗ trợ với cam kết việc làm?
Trách nhiệm của người học sau khi nhận hỗ trợ từ ngân sách Nhà nước, nhất là trong trường hợp áp dụng cơ chế cam kết làm việc sau tốt nghiệp cũng là vấn đề nhận được sự quan tâm của chuyên gia trước đề xuất miễn học phí đối với sinh viên học ngành liên quan đến nông - lâm - thủy sản.
Bàn về nội dung này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Tiến cho rằng, bên cạnh việc yêu cầu sinh viên cam kết làm việc trong khu vực công sau tốt nghiệp, cần nghiên cứu đầy đủ hơn về nhu cầu nhân lực của toàn ngành hiện nay.
Trong khi đó, Tiến sĩ Bùi Duy Ngọc đưa ra quan điểm rõ hơn về yêu cầu cam kết. Cụ thể, nếu người học được Nhà nước hỗ trợ miễn học phí thì cần có trách nhiệm tương ứng sau khi tốt nghiệp, trong đó có thể cam kết làm việc tại khu vực công với thời gian tối thiểu.
“Chắc chắn khi Nhà nước hỗ trợ miễn học phí thì người học ra trường phải cam kết phục vụ trong khu vực công, có thể tối thiểu là 3 năm”, Tiến sĩ Bùi Duy Ngọc chia sẻ.
Cùng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Thuật cho rằng, cần có cơ chế cam kết đối với người học được hưởng chính sách, nhằm hạn chế trường hợp nhận hỗ trợ từ ngân sách rồi sau tốt nghiệp chuyển sang làm việc ngoài khu vực công.
"Một câu hỏi cũng cần được giải quyết trong xây dựng chính sách đó là trường hợp người học nhận hỗ trợ nhưng sau tốt nghiệp không có ngay vị trí phù hợp trong khu vực công thì sẽ được xử lý như thế nào?", Phó Giáo sư Thuật chia sẻ.
Trước yêu cầu xác định đúng đối tượng và nhu cầu nhân lực, Phó Giáo sư Tiến cho rằng, có thể tiến hành khảo sát trước khi quyết định quy mô hỗ trợ. Tuy nhiên, việc khảo sát không dễ thực hiện. Bởi, tại nhiều cơ quan nhà nước trong lĩnh vực nông - lâm - thủy sản hiện nay, số lượng vị trí việc làm có thể đã được xác định, nhưng công việc đang được thực hiện theo hình thức kiêm nhiệm hoặc do người tốt nghiệp ngành khác đảm nhiệm. Tình trạng này càng phức tạp trong bối cảnh các cơ quan, đơn vị đang được sắp xếp, tổ chức lại.
Đối với trường hợp khu vực công không thiếu nhân lực về số lượng nhưng doanh nghiệp lại có nhu cầu cao, Phó Giáo sư Tiến cho rằng mục tiêu cần hướng tới vẫn là nguồn nhân lực chất lượng cao. Người học được hưởng chính sách ưu tiên hoặc miễn học phí cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng, từ chuẩn đầu vào, chuẩn đầu ra cho đến khả năng đáp ứng việc làm.
“Cần nhấn mạnh, không nên áp dụng hỗ trợ học phí một cách tràn lan. Chính sách có thể tập trung vào những người học tốt, có năng lực nhưng gặp hạn chế về điều kiện kinh phí cho học tập và nghiên cứu", Phó Giáo sư Tiến đề xuất.
Nhấn mạnh đến nhu cầu nhân lực thực tế, Phó Giáo sư Thuật chia sẻ, khu vực công thực tế vẫn có nhu cầu tuyển dụng nhân lực, nhưng là nhân lực chất lượng cao. Song, khả năng tuyển dụng còn phụ thuộc vào chủ trương, chỉ tiêu được giao. So với trước đây, quy mô đội ngũ trong khu vực công đã có nhiều thay đổi.
Còn theo Tiến sĩ Ngọc, cơ chế Nhà nước đặt hàng đào tạo có thể được xem xét, nhất là trong bối cảnh các đơn vị nghiên cứu đang cần nhân lực chất lượng cao. Trong đó, Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng sẵn sàng tiếp nhận những người có đủ năng lực, đam mê nghiên cứu và trách nhiệm nghề nghiệp.
Tài liệu tham khảo:
[1] https://nongnghiephuuco.vn/dong-gop-cua-nong-nghiep-vao-gdp-vi-tri-va-tiem-nang-5159.html
