Trong dòng chảy tự chủ đại học, việc trao quyền tự thiết kế và tổ chức kiểm tra, đánh giá cho các cơ sở giáo dục là xu thế tất yếu để bảo đảm tính linh hoạt và đặc thù chuyên môn. Tuy nhiên, khi "sân chơi" thiếu vắng một khung chuẩn quốc gia minh bạch về nguyên tắc, cơ chế đối sánh và trách nhiệm giải trình, tự chủ rất dễ tạo ra hiện tượng lạm phát điểm số. Theo tôi, bài toán đặt ra cho Bộ Giáo dục và Đào tạo không phải là quay lại cách quản lý áp đặt hay đi vào chi tiết từng con điểm, mà là thiết lập những "hàng rào chất lượng" vững chắc ở tầm vĩ mô.
Nhận diện rủi ro: Khi điểm số không phản ánh năng lực thực
Nếu lạm phát tỷ lệ tốt nghiệp loại Giỏi, Xuất sắc thì đó là một chỉ báo của hệ thống giáo dục:
Xói mòn lòng tin xã hội: Khi tấm bằng cử nhân mất đi sự phân hóa rõ ràng về năng lực thực tế, nhà tuyển dụng buộc phải tự tổ chức lại các kỳ sát hạch đầu vào, làm lãng phí nguồn lực xã hội.
Động lực ảo cho người học: Sinh viên dễ rơi vào trạng thái thỏa mãn sớm, thiếu động lực phấn đấu chuyên sâu khi điểm số dễ dàng đạt được mà không đòi hỏi nỗ lực tương xứng.
Áp lực cạnh tranh không lành mạnh: Cơ sở đào tạo vì mục tiêu tuyển sinh hoặc hình ảnh truyền thông có thể vô tình hoặc cố ý nới lỏng chuẩn đầu ra, tạo ra một cuộc đua hạ chuẩn ngầm.
Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở việc nhà trường tự chủ, mà nằm ở chỗ chúng ta trao quyền quyết định đầu ra nhưng lại thiếu đi công cụ đối chiếu xem “thước đo” đó vận hành như thế nào.
Cần có "hàng rào chất lượng"
Vai trò của cơ quan quản lý nhà nước trong giai đoạn tự chủ là chuyển hóa từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” và “kiến tạo hệ thống”.
Bộ Giáo dục và Đào tạo không can thiệp vào cách một giảng viên ra đề thi hay việc một cơ sở giáo dục công nhận điểm số học phần, công nhận tốt nghiệp mà Bộ cần tập trung xây dựng hành lang pháp lý và kỹ thuật để kiểm chứng độ tin cậy của toàn bộ quá trình đó. Hàng rào chất lượng này hoạt động dựa trên nguyên tắc: Tôn trọng quyền tự chủ của trường đại học, nhưng kiên quyết bảo vệ sự minh bạch và công bằng của chuẩn đầu ra quốc gia, bảo vệ giá trị học thuật và giá trị bằng cấp.
Để hiện thực hóa hàng rào chất lượng này, tôi cho rằng cần triển khai đồng bộ 4 nhóm giải pháp như sau:
Thứ nhất, ban hành Khung quốc gia về nguyên tắc và phương pháp đánh giá kết quả học tập của người học đại học.
Chuẩn hóa quy trình thiết kế khảo thí: Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành bộ hướng dẫn khung về việc xây dựng ma trận đề thi, phương pháp đánh giá năng lực người học (lấy chuẩn đầu ra làm trọng tâm thay vì học thuộc lòng, sao chép từ giáo trình,…).
Định hình tỷ lệ phân phối thống kê tham chiếu: Thay vì đưa ra một tỷ lệ cứng nhắc (nếu có), Bộ nên đưa ra các đường cong phân phối xác suất tham chiếu dựa trên dữ liệu lớn (big data) qua nhiều năm của các ngành học tương đương. Nếu một cơ sở đào tạo có sự lệch pha quá lớn về phổ điểm so với mặt bằng chung quốc gia mà không có lý do khoa học giải thích, đó sẽ là dấu hiệu cảnh báo để kiểm tra.
Thứ hai, thiết lập cơ chế đối sánh kết quả và kiểm định độc lập.
Khảo sát năng lực độc lập: Định kỳ, Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc tổ chức kiểm định độc lập tổ chức các bài khảo sát năng lực chung đối với một tỷ lệ ngẫu nhiên sinh viên chuẩn bị tốt nghiệp ở các ngành then chốt của nhà trường, hoặc đánh giá ngẫu nhiên bất kỳ cơ sở giáo dục nào. Kết quả này dùng để đối chiếu với điểm số do chính cơ sở đào tạo cấp.
Mạng lưới đối sánh ngang hàng: Khuyến khích các nhóm trường đại học cùng khối ngành ký kết thỏa thuận đối sánh chéo bộ đề thi, bài thi giữa các trường với nhau để tự điều chỉnh độ khó và chuẩn mực học thuật.
Thứ ba, số hóa dữ liệu và minh bạch hóa cơ sở dữ liệu điểm số quốc gia.
Xây dựng hệ thống dữ liệu học tập quốc gia: Mọi dữ liệu về phổ điểm, tỷ lệ qua môn, tỷ lệ tốt nghiệp phân theo loại của từng cơ sở đào tạo phải được đưa lên hệ thống dữ liệu công khai, kết nối trực tiếp với Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Ứng dụng AI và phân tích dữ liệu: Sử dụng thuật toán để phát hiện các bất thường trong biểu đồ điểm số của các cơ sở giáo dục (ví dụ: điểm quá cao đột biến ở một số học phần hoặc lớp học mà không có sự thay đổi tương ứng về chất lượng đầu vào hay phương pháp giảng dạy).
Thứ tư, siết chặt cơ chế trách nhiệm giải trình.
Giải trình công khai: Cơ sở giáo dục đại học có tỷ lệ sinh viên đạt loại Giỏi, Xuất sắc vượt trội hoặc có biến động bất thường cần có báo cáo giải trình chi tiết trước cơ quan quản lý nhà nước và xã hội,… dựa trên các minh chứng về cải tiến chất lượng giảng dạy, đổi mới sáng tạo trong học tập.
Gắn kết với phân bổ nguồn lực và chỉ tiêu: Kết quả đối sánh chất lượng đánh giá là một trong những tiêu chí quan trọng để xem xét phân bổ chỉ tiêu tuyển sinh, đặt hàng đào tạo, hoặc xét cấp phép mở ngành mới, hoặc thậm chí là phân bổ ngân sách cho hoạt động của trường (đối với các trường chưa tự chủ), thay vì chỉ dựa vào báo cáo tự nhận xét của trường.
Tự chủ đại học là con đường không thể đảo ngược nếu muốn nâng tầm giáo dục Việt Nam. Tuy nhiên, tự chủ không đồng nghĩa với buông lỏng hay tự do vô điều kiện trong việc xác định giá trị học thuật. Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng thành công “hàng rào chất lượng” đối với công tác kiểm tra, đánh giá chính là chiếc mỏ neo giữ cho con thuyền tự chủ đi đúng hướng. Khi điểm số trả lại đúng giá trị thực của nó, uy tín của nhà trường được nâng cao, và quan trọng nhất, người học nhận về tấm bằng phản ánh đúng thực chất năng lực để tự tin bước vào thị trường lao động toàn cầu.
