Thời điểm này, các trường học đang chuẩn bị tổng kết năm học 2025 – 2026 và tiến hành đánh giá, xếp loại viên chức cuối năm học; xét chuẩn nghề nghiệp giáo viên và xét thi đua cho cán bộ, giáo viên, nhân viên trong nhà trường.
Đối với đánh giá chuẩn nghề nghiệp giáo viên khá đơn giản vì nó không liên quan nhiều đến quyền lợi giáo viên; xét thi đua thì theo tiêu chí cụ thể. Chỉ có đánh giá, xếp loại viên chức là phức tạp và khó khăn nhất.
Cái khó khăn là xét loại viên chức loại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bị khống chế ở mức 20% viên chức hoàn thành tốt nhiệm vụ mà trong trường có nhiều người có nhiều tiêu chí vượt mức, thậm chí chưa vượt mức cũng được đề nghị.
Vì thế, những cuộc họp dù là ở tổ chuyên môn; nhóm công việc; hoặc hội đồng sư phạm thì luôn có những tranh luận gay gắt để nâng mức giáo viên này lên, hạ giáo viên kia xuống. Và, người đau đầu nhất trong trường sẽ là hiệu trưởng bởi hiệu trưởng là người cao nhất, cuối cùng quyết định viên chức nào hoàn thành xuất sắc; tốt; hoàn thành; chưa hoàn thành nhiệm vụ.
Viên chức hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chỉ được xét không quá 20%
Theo hướng dẫn tại Nghị định số 48/2023/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 90/2020/NĐ-CP đánh giá, xếp loại chất lượng cán bộ, công chức, viên chức và Văn bản hợp nhất số 03/VBHN-BNV hợp nhất Nghị định 90/2020/NĐ-CP và Nghị định 48/2023/NĐ-CP về đánh giá, xếp loại chất lượng cán bộ, công chức, viên chức thì loại hoàn thành xuất sắc không quá 20%.
Chính vì hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bị khống chế tỉ lệ mà trong trường có nhiều người đủ 50% chỉ tiêu vượt mức, thậm chí cao hơn. Bên cạnh đó, cũng có những giáo viên chưa đủ 50% chỉ tiêu vượt mức nhưng họ vẫn tự xếp ở mức hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ- những người này thường là một số tổ trưởng chuyên môn.
Vì thế, trước khi họp hội đồng sư phạm, hoặc họp nhóm đối tượng cùng công việc thì cho dù hiệu trưởng yêu cầu xếp không quá 20% xuất sắc nhưng các tổ chuyên môn vẫn đưa lên với số lượng nhiều hơn. Một số giáo viên, tổ chuyên môn luôn trong quan niệm rằng cứ đưa lên cho hiệu trưởng quyết định.
Vì vậy, ở nhiều trường học hiện nay, việc đánh giá, xếp loại viên chức cuối năm học thực sự là một trong những công việc khiến hiệu trưởng áp lực và “đau đầu” nhất. Không chỉ vì tính chất nhạy cảm, mà còn bởi đây là khâu liên quan trực tiếp đến quyền lợi, danh dự và tâm lý của đội ngũ giáo viên, nhân viên.
Có người dạy giỏi nhưng ít tham gia phong trào; có người năng nổ hoạt động nhưng chuyên môn chưa nổi bật. Đánh giá sao cho hài hòa là điều rất khó.
Một áp lực khác là bệnh thành tích và tâm lý “cào bằng”. Nếu đánh giá quá chặt sẽ dễ phát sinh ý kiến, khiếu nại; nhưng nếu dễ dãi thì việc xếp loại mất ý nghĩa, người làm tốt thật sự cũng cảm thấy thiệt thòi.
Ở nhiều nơi, hiệu trưởng còn chịu áp lực tình cảm, như: giáo viên lớn tuổi; người sắp nghỉ hưu; giáo viên có hoàn cảnh khó khăn; tổ trưởng chuyên môn; giáo viên chủ nhiệm lớp khó…
Những yếu tố ấy đôi khi khiến việc đánh giá không còn đơn thuần là căn cứ vào văn bản hay minh chứng.
Ngoài ra, quy định hiện nay vẫn còn có điểm khó lượng hóa. Một số tiêu chí về tư tưởng; đạo đức, lối sống; kỷ luật mang tính định tính như: “uy tín nghề nghiệp”; “tinh thần phối hợp”; “mức độ hoàn thành nổi bật”… nên rất dễ dẫn đến cảm nhận chủ quan giữa người đánh giá và người được đánh giá.
Điều khiến hiệu trưởng khó nhất không phải là ký vào tờ phiếu xếp loại, mà là giữ được sự công bằng để tập thể “tâm phục khẩu phục”. Chỉ cần một vài trường hợp bị cho là thiếu khách quan, không khí nội bộ cả trường có thể bị ảnh hưởng suốt thời gian dài.
Và thực tế, ở một số đơn vị năm nào sau khi công bố kết quả xếp loại viên chức cũng dẫn đến nhiều thắc mắc, thị phi và phần nhiều đều hướng về hiệu trưởng nhà trường.
Viên chức hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ đi liền với quyền lợi cá nhân
Chính vì mức hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ hiện nay gắn liền quyền lợi với cá nhân bởi theo hướng dẫn hiện hành thì viên chức hoàn thành xuất sắc là đủ tiêu chí đề nghị danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở. Việc đạt danh hiệu chiến sĩ thi đua cơ sở trở lên là đủ điều kiện để xét nâng lương trước hạn.
Bên cạnh đó, họ có cơ hội để cuối năm xét danh hiệu đảng viên hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ (nếu là đảng viên). Ngoài ra, theo hướng dẫn hiện hành, những viên chức hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ sẽ được chi thu nhập tăng thêm vào dịp cuối năm cao hơn hoàn thành tốt, hoàn thành.
Vì vậy, dẫn đến những khó khăn trong việc đánh giá, xếp loại viên chức ở nhiều trường học. Dù cố gắng đến đâu, hiệu trưởng vẫn luôn bị cấp dưới cho rằng thiên vị người này, người kia…
Chính vì thế, muốn hạn chế được những thị phi sau khi công bố kết quả xét loại viên chức ở nhà trường, các đơn vị trường học cần phải xây dựng được các tiêu chí thi đua cụ thể.
Theo đó, những hoạt động, phong trào, hội thi nào có thể được quy tính thành các chỉ tiêu vượt mức phải được bàn luận thấu đáo từ ngay đầu năm học với tiêu chí cụ thể, định lượng được.
Bên cạnh đó, cần tăng vai trò đánh giá của tổ chuyên môn và tổ trưởng chuyên môn phải là người đầu tàu trong tổ. Tránh tình trạng đưa lên cấp trên quá nhiều viên chức đề nghị xếp loại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.
Đặc biệt, nếu tổ trưởng chuyên môn thực sự xứng đáng, có nhiều chỉ tiêu vượt mức hãy đề nghị mức hoàn thành xuất sắc, nếu bằng với giáo viên cần ưu tiên giáo viên bộ môn trước.
Một khi các tiêu chí đánh giá, các bước đánh giá minh bạch và thực chất hơn, hiệu trưởng sẽ bớt “đau đầu”, còn giáo viên cũng cảm thấy được tôn trọng và cảm thấy công bằng hơn.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
