Giữa nhịp sống hiện đại khi công nghệ số và mạng xã hội ngày càng tác động mạnh mẽ đến học đường, việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đang là yêu cầu mới đối với ngành giáo dục. Tuy nhiên, đưa Tết cổ truyền vào không gian trường học không phải là hoạt động mang tính phong trào, mà cần trở thành một nội dung quan trọng trong giáo dục toàn diện học sinh.
Điều cốt lõi không nằm ở quy mô hoành tráng, kinh phí lớn
Chia sẻ về ý nghĩa của giáo dục truyền thống Tết Nguyên đán đối với học sinh trong bối cảnh hiện nay, cô Trương Hoài Giang - giáo viên môn Ngữ văn, Trường Trung học cơ sở Tam Hiệp (xã Đại Thanh, Hà Nội) nhấn mạnh giáo dục truyền thống Tết cổ truyền trong nhà trường không nên chỉ dừng lại ở những hoạt động ngoại khóa mang tính "thời vụ". Xét trên bình diện sư phạm, đây là một hành trình giáo dục quan trọng nhằm nuôi dưỡng tâm hồn, bồi đắp bản sắc văn hóa và hình thành ý thức cội nguồn cho thế hệ trẻ trước những biến đổi không ngừng của đời sống hiện đại.
Tết Nguyên đán là kết tinh của nhiều lớp trầm tích văn hóa dân tộc, từ tín ngưỡng, phong tục, nghi lễ cho tới hệ giá trị về gia đình, cộng đồng và đạo lý làm người. Vì vậy, việc đưa nội dung giáo dục truyền thống Tết vào trường học chính là cách giúp học sinh hiểu sâu hơn về căn tính văn hóa Việt Nam, từ đó hình thành niềm tự hào, ý thức gìn giữ và trách nhiệm kế thừa.
Tuy nhiên, từ thực tiễn tổ chức, tại một số cơ sở giáo dục có những hoạt động như Hội chợ Xuân, Ngày hội Tết cổ truyền mặc dù được đầu tư công phu với không gian rực rỡ, đa dạng gian hàng, các cuộc thi gói bánh chưng, bày mâm ngũ quả, viết thư pháp,… nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ rơi vào tính hình thức nếu thiếu định hướng giáo dục rõ ràng cho các em học sinh. Những hoạt động này thường tạo được bầu không khí sôi nổi, hào hứng, thu hút đông đảo học sinh tham gia.
Song, trong không ít trường hợp, mục tiêu giáo dục ban đầu lại bị chú trọng sang việc tạo ra các sản phẩm “đẹp mắt” để trưng bày, chụp ảnh, hoặc phục vụ thi đua giữa các lớp. Khi đó, trọng tâm dễ chuyển từ quá trình trải nghiệm - tìm hiểu - suy ngẫm sang kết quả trình diễn bề nổi. Các gian hàng được đầu tư công phu về hình thức, nhưng phần lý giải ý nghĩa văn hóa - lịch sử của từng phong tục, tập quán lại chưa được chú trọng đúng mức.
Ví dụ, nếu học sinh chỉ dừng lại ở việc biết gói bánh chưng mà không hiểu vì sao bánh chưng có hình vuông, gắn với truyền thuyết Lang Liêu và triết lý “trời tròn - đất vuông”; nếu các em treo câu đối đỏ nhưng không được giải thích về ý nghĩa cầu chúc may mắn, tri ân tổ tiên; hay bày mâm ngũ quả mà không hiểu biểu trưng của từng loại quả theo quan niệm vùng miền;... thì hoạt động giáo dục mới chỉ chạm đến phần “lễ” mà chưa đi vào phần “nghĩa”.
Việc thiếu những trao đổi, dẫn giải cặn kẽ từ giáo viên, thiếu sự lồng ghép nội dung vào bài học hoặc thảo luận chuyên đề đã vô tình khiến những hoạt động vốn giàu giá trị giáo dục trở thành một “lễ hội” mang tính phong trào. Khi đó, phần trình diễn bên ngoài có nguy cơ lấn át giá trị cốt lõi – đó là sự thấu hiểu, cảm nhận và nội tâm hóa các giá trị văn hóa truyền thống.
Theo đó, hoạt động có thể bị chi phối bởi áp lực thi đua, báo cáo thành tích, chú trọng khâu trưng bày, truyền thông, trong khi phần định hướng nhận thức cho học sinh còn khá mờ nhạt. Học sinh tham gia đầy đủ các công đoạn, song chưa được trả lời một cách thấu đáo câu hỏi phong tục này mang ý nghĩa gì trong đời sống tinh thần của người Việt. Khi thiếu đi sự khai mở về mặt nhận thức, trải nghiệm dễ trở thành hoạt động bề nổi, thiếu chiều sâu.
Từ thực tế này, giáo dục truyền thống văn hoá Tết cổ truyền muốn đạt hiệu quả bền vững cần được tổ chức trên tinh thần thực chất, lấy giá trị nhận thức và cảm xúc của học sinh làm trung tâm. Điều cốt lõi không nằm ở quy mô hoành tráng, kinh phí lớn hay hình thức trang trí cầu kỳ, mà ở sự chân thành trong cách tổ chức, sự sáng tạo trong phương pháp và tính liên tục trong triển khai, để các em hiểu được Tết không chỉ là kỳ nghỉ mà còn là dịp sum họp gia đình, tưởng nhớ tổ tiên, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.
Các nhà trường có thể tích hợp nội dung tìm hiểu phong tục Tết vào các môn học trên lớp thông qua việc tổ chức các buổi tọa đàm, kể chuyện dân gian, giao lưu với nghệ nhân; hoặc khuyến khích học sinh tự tìm hiểu và thuyết trình về phong tục Tết tại địa phương mình. Khi học sinh được tham gia vào quá trình khám phá, đối thoại và lý giải, các em không chỉ “biết” mà còn “hiểu” và “trân trọng”. "Giáo dục truyền thống Tết thực chất là giáo dục về cội nguồn và bản sắc. Khi học sinh hiểu được chiều sâu văn hóa của mỗi phong tục, các em sẽ không chỉ tham gia vì phong trào, mà vì sự tự giác và niềm tự hào. Đó mới là giá trị lâu dài mà nhà trường hướng tới”, cô Hoài Giang bày tỏ.
Hướng đến hoạt động trải nghiệm thiết thực, phù hợp với lứa tuổi và gắn với bài học cụ thể
Không chỉ dừng lại ở những thông điệp định hướng, thực tế triển khai tại các nhà trường cho thấy nhiều mô hình giáo dục truyền thống Tết được tổ chức theo hướng thiết thực, gắn với đặc điểm lứa tuổi và điều kiện địa phương, trở thành một "tiết học di sản" sinh động, ý nghĩa và hiệu quả. Cô Bùi Thị Ngọc Lương – Hiệu trưởng Trường Tiểu học Tây Tựu A (phường Tây Tựu, Hà Nội) cho biết, ngày hội bánh chưng là hoạt động trải nghiệm giúp học sinh tìm hiểu nguồn gốc bánh chưng, các nguyên liệu cần chuẩn bị để gói bánh, đồng thời trực tiếp quan sát, thực hành các công đoạn gói bánh dưới sự hướng dẫn của thầy cô và phụ huynh.
Trước đó, nhà trường đã lấy ý kiến và được học sinh, phụ huynh ủng hộ hoạt động. Việc tổ chức ngày hội bánh chưng không hướng tới quy mô hoành tráng hay hình thức cầu kỳ, mà chú trọng vào chiều sâu trải nghiệm. Thông qua việc “chạm tay” vào nguyên liệu, lắng nghe câu chuyện về phong tục Tết, học sinh được kết nối trực tiếp với các giá trị truyền thống thay vì chỉ tiếp nhận qua sách vở. Từ đó, những khái niệm về văn hoá truyền thống, lòng hiếu thảo, sự sum họp gia đình trong ngày Tết trở nên gần gũi và sinh động hơn.
Bên cạnh đó nhà trường còn tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm khác xoay quanh chủ đề Tết cổ truyền, nhằm giúp học sinh hiểu và trân trọng hơn những nét đẹp văn hóa dân tộc. Dù quy mô không lớn, song các hoạt động đều được thiết kế phù hợp với lứa tuổi tiểu học, bảo đảm tính giáo dục rõ nét. Mục tiêu của nhà trường là để các em hiểu phong tục Tết Việt Nam một cách tự nhiên, từ đó hình thành ý thức quan tâm, tri ân ông bà, cha mẹ và người thân. Giáo dục truyền thống không phải là điều gì quá xa vời, mà bắt đầu từ những hành vi ứng xử, lời chúc, sự sẻ chia trong gia đình.
Nhà trường còn hướng tới những hoạt động gắn với đặc trưng làng nghề trồng hoa Tây Tựu. Đây không chỉ là sân chơi trải nghiệm, mà còn là cách nhà trường lồng ghép giáo dục địa phương vào chương trình ngoại khoá. Thông qua việc tìm hiểu quy trình trồng, chăm sóc hoa, vai trò của thương hiệu làng nghề trồng hoa đối với đời sống kinh tế – văn hóa địa phương, học sinh được bồi đắp tình yêu quê hương, niềm tự hào về truyền thống lao động của cộng đồng nơi mình sinh sống. Việc đưa hình ảnh làng nghề vào không gian giáo dục cũng góp phần tăng cường sự gắn kết giữa nhà trường, gia đình và xã hội.
Phụ huynh khi tham gia đồng hành cùng con trong các hoạt động sẽ hiểu rõ hơn giá trị giáo dục mà trường học hướng tới, thay vì chỉ nhìn nhận đây là những sự kiện mang tính phong trào. Không chỉ chú trọng gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống, nhà trường còn lồng ghép yếu tố giáo dục lòng nhân ái, sẻ chia trong các hoạt động dịp Tết. Nhà trường tổ chức các gian hàng trưng bày sản phẩm do học sinh tự tay làm ra. Qua đó, các em có thêm cơ hội trải nghiệm, rèn luyện kỹ năng thiết thực trong giao tiếp, trao đổi, mua bán. Đặc biệt, một phần kinh phí thu được từ hoạt động được trích để hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn, góp phần giáo dục học sinh về tinh thần tương thân tương ái của văn hóa Việt Nam.
Là cơ sở giáo dục có đông học sinh người Nùng, Lào, Thái, Mông và nhiều dân tộc thiểu số khác, Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú Trung học phổ thông tỉnh Điện Biên xác định việc giáo dục truyền thống văn hóa không chỉ nhằm giúp học sinh hiểu về Tết Nguyên đán nói chung, mà còn tạo điều kiện để các em hiểu sâu hơn phong tục đón Tết, lễ hội, sinh hoạt văn hóa của chính dân tộc mình và của các dân tộc anh em. Theo thầy Vũ Trung Hoàn - Hiệu trưởng nhà trường, tại ngày hội Văn hóa các dân tộc với chủ đề “Sắc Xuân vùng cao", học sinh được chủ động lựa chọn và tái hiện cả phần tín ngưỡng và phần hội của một số lễ hội tiêu biểu của các dân tộc, cùng với đó là các tiết mục biểu diễn và những hình thức sinh hoạt văn hóa đặc trưng khác.
Tại ngày hội được tổ chức ở trường, học sinh trực tiếp tham gia xây dựng và trưng bày không gian Tết đặc trưng của từng dân tộc. Mỗi không gian là một lát cắt văn hóa, tái hiện phong tục, trang phục, vật dụng sinh hoạt, các yếu tố trang trí gắn với đời sống tinh thần ngày xuân. Hoạt động thi trang phục dân tộc tạo cơ hội để các em giới thiệu vẻ đẹp trang phục truyền thống, qua đó thể hiện niềm tự hào về bản sắc văn hóa của cộng đồng mình.
Bên cạnh đó, nhiều trò chơi dân gian được tổ chức như ném còn, kéo co, đẩy gậy. Những hoạt động này không chỉ mang tính vui chơi, giải trí, mà còn góp phần tái hiện sinh động không khí lễ hội truyền thống của đồng bào vùng cao, giúp học sinh hiểu rõ hơn ý nghĩa văn hóa và giá trị cộng đồng, tinh thần tập thể ẩn chứa trong từng trò chơi.
Việc tái hiện không dừng lại ở biểu diễn bề nổi, mà được xây dựng trên cơ sở tìm hiểu, nghiên cứu và có sự hướng dẫn, cố vấn của các nghệ nhân dân tộc thiểu số. Sự tham gia phối hợp của giáo viên, phụ huynh và nghệ nhân giúp hoạt động bảo đảm tính xác thực, đồng thời tạo cầu nối giữa nhà trường và xã hội. Qua đó, môi trường học đường trở nên thân thiện hơn, giàu bản sắc văn hóa và tôn trọng sự đa dạng.
Song song với đó, nhà trường còn tổ chức các hoạt động trải nghiệm Tết như gói bánh chưng, giã bánh giầy, thi mâm cỗ Tết theo khối liên kết. Thông qua quá trình chuẩn bị và thực hành, học sinh có cơ hội nâng cao hiểu biết về phong tục ngày Tết, đồng thời rèn luyện tinh thần hợp tác, ý thức trách nhiệm tập thể.
Các hoạt động này góp phần bồi đắp niềm tự hào dân tộc, nâng cao ý thức gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tăng cường tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc và giữa các khối lớp trong trường. Trong môi trường nội trú, nơi học sinh đến từ nhiều cộng đồng khác nhau cùng sinh hoạt và học tập, việc hiểu và tôn trọng bản sắc của nhau càng có ý nghĩa quan trọng.
Có thể thấy, khi được tổ chức bài bản, xuất phát từ mục tiêu giáo dục rõ ràng và gắn với đặc trưng địa phương, các hoạt động hướng về Tết cổ truyền không chỉ tạo không khí vui tươi, mà còn trở thành phương thức giáo dục toàn diện, góp phần hình thành nhân cách, bồi đắp bản sắc và nuôi dưỡng tinh thần trách nhiệm cộng đồng cho học sinh.
