Một trong những điểm mới đáng chú ý nêu trong công văn về việc tăng cường tổ chức phong trào rèn luyện thể chất và thực hành nghệ thuật trong các cơ sở giáo dục phổ thông năm học 2026-2027 là các cơ sở giáo dục phổ thông sẽ công khai nội dung, hình thức và điều kiện tham gia; tổ chức cho học sinh tự nguyện đăng ký tham gia ít nhất 1 môn thể thao và 1 nhạc cụ hoặc 1 loại hình nghệ thuật theo điều kiện của cơ sở giáo dục, địa phương; phù hợp với sở thích, năng lực và điều kiện sức khỏe của bản thân.
Thay vì tổ chức như một môn học riêng, các hoạt động được triển khai linh hoạt thông qua buổi học thứ hai đối với các trường dạy học 2 buổi/ngày; hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, sinh hoạt tập thể và các câu lạc bộ theo sở thích; hoạt động giao lưu, biểu diễn, triển lãm, thi đấu, ngày hội và các hình thức giáo dục phù hợp khác.
Theo ghi nhận từ một số lãnh đạo cơ sở giáo dục, chủ trương mới được đánh giá là bước đi tích cực nhằm tạo thêm cơ hội để học sinh phát triển hài hòa cả về thể chất, năng lực và năng khiếu nghệ thuật, phù hợp với định hướng của chương trình giáo dục phổ thông 2018. Tuy nhiên, để định hướng này đi vào thực tiễn một cách hiệu quả, vẫn còn những vướng mắc cần được tháo gỡ, đặc biệt là bài toán về kinh phí tổ chức và nguồn lực triển khai.
Kết hợp hoạt động câu lạc bộ để mở rộng không gian học tập cho học sinh
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Lê Minh Nguyệt - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Lê Lợi (phường Hà Đông, thành phố Hà Nội) cho biết, việc tăng cường các hoạt động rèn luyện thể chất và thực hành nghệ thuật không chỉ bổ sung thêm các hoạt động ngoại khóa, mà còn tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục hiện thực hóa mục tiêu cốt lõi của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học.
“Một trong những điểm đáng chú ý là định hướng tạo thêm không gian để học sinh được khám phá, trải nghiệm và phát huy năng lực cá nhân thay vì chỉ tập trung vào kiến thức học thuật. Mỗi học sinh đều có những thế mạnh, sở trường và năng khiếu khác nhau; nếu được nhà trường tạo môi trường phù hợp để rèn luyện, các em sẽ có thêm cơ hội khẳng định bản thân, hình thành sự tự tin, khả năng hợp tác và những kỹ năng cần thiết cho cuộc sống.
Đồng thời, khi năng khiếu được phát hiện và nuôi dưỡng từ sớm, học sinh không chỉ phát triển tốt hơn về thể chất, thẩm mỹ mà còn được bồi dưỡng các phẩm chất như tính kỷ luật, sự kiên trì, tinh thần trách nhiệm và khả năng thích ứng”, cô Lê Minh Nguyệt cho hay.
Đối với các hình thức tổ chức được nêu trong văn bản, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Lê Lợi cho biết, nhiều nội dung về nghệ thuật, thể thao và sinh hoạt các câu lạc bộ đã được đơn vị áp dụng từ nhiều năm nay với mô hình giáo dục trường chất lượng cao. Vì vậy, nhà trường sẽ tiếp tục hoàn thiện, mở rộng và chuẩn hóa những hoạt động vốn đang được triển khai hiệu quả, đặc biệt là mô hình sinh hoạt các câu lạc bộ.
Theo cô Nguyệt, bên cạnh chương trình chính khóa, hệ thống câu lạc bộ năng khiếu tại trường được xây dựng như một không gian để học sinh khám phá, nuôi dưỡng và phát triển sở trường cá nhân. Mỗi năm học, nhà trường đều khảo sát nhu cầu của học sinh và phụ huynh để xây dựng danh mục câu lạc bộ phù hợp, từ đó bố trí lớp học, thời gian và đội ngũ giảng dạy. Cách làm này giúp học sinh được lựa chọn lĩnh vực yêu thích, đồng thời tạo điều kiện để phụ huynh đồng hành cùng nhà trường trong việc định hướng phát triển năng lực cho học sinh.
Về nội dung rèn luyện thể chất và thực hành nghệ thuật, nhà trường hiện đã đáp ứng tương đối đầy đủ cả về cơ sở vật chất lẫn nguồn nhân lực để tổ chức đa dạng các hoạt động. Ngoài bể bơi phục vụ chương trình giáo dục thể chất, trường còn duy trì nhiều câu lạc bộ như đàn, mỹ thuật, nhảy, cờ vua, bóng rổ, bóng bàn, cầu lông... Đây đều là những hoạt động được duy trì thường xuyên và trở thành một phần của chương trình giáo dục mở rộng trong nhiều năm qua, góp phần giúp học sinh phát triển hài hòa về thể chất, thẩm mỹ cũng như các kỹ năng mềm.
Đặc biệt, các câu lạc bộ tại trường không chỉ dành cho một nhóm học sinh có năng khiếu nổi trội mà được thiết kế theo hướng mở để tất cả học sinh đều có cơ hội tham gia theo nguyện vọng. Sau khi khảo sát nhu cầu, nhà trường sẽ sắp xếp lớp học phù hợp, đồng thời huy động đội ngũ giáo viên chuyên môn của trường hoặc phối hợp với các đơn vị có huấn luyện viên, giảng viên chuyên nghiệp đối với những bộ môn cần chuyên sâu.
Với các môn học như Âm nhạc, Mỹ thuật và Giáo dục thể chất, giáo viên của trường trực tiếp đảm nhận việc giảng dạy, bảo đảm tính liên thông giữa chương trình chính khóa và các hoạt động phát triển năng khiếu.
“Việc duy trì mô hình này trong khoảng 5-6 năm qua đã giúp học sinh, giáo viên và phụ huynh hình thành thói quen coi các hoạt động thể chất, nghệ thuật là một phần của quá trình giáo dục toàn diện, không chỉ đơn thuần là hoạt động ngoại khóa. Chính vì vậy, nhà trường tin rằng sẽ không gặp nhiều trở ngại trong triển khai.
Ngược lại, đây sẽ là cơ sở để các hoạt động vốn đã được thực hiện hiệu quả có thêm hành lang pháp lý, được tổ chức bài bản hơn và tạo điều kiện để nhiều học sinh được tiếp cận, phát huy năng lực, sở trường của mình”, cô Lê Minh Nguyệt cho hay.
Đồng quan điểm, thầy Nguyễn Thanh Bình - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Cẩm Lý (xã Cẩm Lý, tỉnh Bắc Ninh) cho biết, việc tăng cường các hoạt động rèn luyện thể chất và thực hành nghệ thuật trong trường học là định hướng đúng đắn và cần thiết trong bối cảnh giáo dục hiện nay.
Nếu được tổ chức bài bản, các hoạt động thể thao và nghệ thuật sẽ giúp học sinh phát triển những năng lực mà việc học chính khóa trên lớp khó có thể bồi dưỡng đầy đủ. Thông qua quá trình luyện tập, thi đấu, biểu diễn và tham gia các hoạt động tập thể, học sinh không chỉ nâng cao thể lực, hình thành lối sống lành mạnh mà còn rèn luyện tính kỷ luật, tinh thần trách nhiệm, khả năng hợp tác, kỹ năng giao tiếp và sự tự tin. Đây đều là những năng lực thiết yếu để các em thích ứng với môi trường học tập và làm việc trong tương lai.
Tuy nhiên, để chủ trương này thực sự phát huy hiệu quả, điều quan trọng là phải bảo đảm sự đồng bộ giữa chính sách và điều kiện triển khai. “Thực tế hiện nay điều kiện triển khai giữa các cơ sở giáo dục vẫn còn sự chênh lệch khá lớn. Trong khi nhiều trường, đặc biệt ở khu vực đô thị đã được đầu tư bài bản, có đủ quỹ đất, sân bãi và phòng chức năng để tổ chức đa dạng các hoạt động thể thao, nghệ thuật thì không ít trường vẫn gặp khó khăn về cơ sở vật chất, nhất là tại những địa phương có diện tích trường học hạn chế hoặc nguồn lực đầu tư còn khiêm tốn. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng triển khai đồng đều các nội dung mà dự thảo đề ra.
Ngoài ra, đặc thù của các hoạt động rèn luyện thể chất và thực hành nghệ thuật đòi hỏi những điều kiện về không gian, trang thiết bị và đội ngũ hướng dẫn. Nếu thiếu những điều kiện đó thì rất khó để các hoạt động được duy trì thường xuyên và đạt chất lượng”, thầy Bình chia sẻ.
Không chỉ dừng ở hạ tầng, việc tổ chức hiệu quả các hoạt động rèn luyện thể chất, nghệ thuật còn phụ thuộc vào nguồn nhân lực và kinh phí duy trì. Bởi lẽ, nhiều bộ môn cần giáo viên có chuyên môn hoặc huấn luyện viên được đào tạo bài bản; trong khi việc đầu tư, bảo dưỡng trang thiết bị, tổ chức thi đấu, biểu diễn hay các hoạt động giao lưu cũng đòi hỏi nguồn lực tài chính ổn định. Do đó, cần có thêm cơ chế hỗ trợ phù hợp để các địa phương, trường học từng bước hoàn thiện cơ sở vật chất và bảo đảm điều kiện triển khai.
Việc ưu tiên đầu tư cơ sở vật chất, hoàn thiện hệ thống sân bãi, nhà tập, phòng chức năng và trang thiết bị phục vụ các hoạt động thể thao, nghệ thuật cần được đặt lên hàng đầu nhằm tạo cơ hội để học sinh ở mọi vùng miền được tiếp cận bình đẳng với các hoạt động rèn luyện thể chất và thực hành nghệ thuật, thay vì chỉ tập trung ở những trường có điều kiện thuận lợi.
Nhà trường đang duy trì nhiều câu lạc bộ thể thao như bóng chuyền, bóng rổ, cầu lông cùng nhiều hoạt động phong trào khác, chủ yếu được tổ chức vào các buổi chiều trong tuần dưới sự hướng dẫn của giáo viên giáo dục thể chất, Đoàn Thanh niên và các giáo viên chuyên môn khác.
Theo thầy Bình, các câu lạc bộ không chỉ tạo thêm sân chơi lành mạnh sau giờ học mà còn góp phần hình thành văn hóa học đường tích cực, khuyến khích học sinh chủ động tham gia các hoạt động tập thể thay vì dành phần lớn thời gian cho các thiết bị điện tử. Việc duy trì thường xuyên các hoạt động này cũng giúp nhà trường phát hiện, bồi dưỡng những học sinh có năng khiếu; đồng thời, tạo cơ hội để mọi học sinh được rèn luyện, phát triển bản thân theo đúng tinh thần giáo dục toàn diện mà chương trình giáo dục phổ thông 2018 hướng tới.
Huy động nghệ sĩ tham gia vào trường học, khó nhất vẫn là nguồn lực tài chính
Bên cạnh đó, đối với nội dung khuyến khích nghệ sĩ, nghệ nhân, huấn luyện viên, vận động viên, giảng viên, chuyên gia và người có chuyên môn phù hợp tham gia hướng dẫn, giao lưu, truyền cảm hứng và hỗ trợ tổ chức hoạt động, cô Lê Minh Nguyệt cho rằng đây là chủ trương có ý nghĩa, góp phần đa dạng hóa nguồn lực giáo dục và tạo thêm cơ hội để học sinh được tiếp cận với những chuyên gia giàu kinh nghiệm thực tiễn. Tuy nhiên, để chủ trương này có thể triển khai rộng rãi, cần tính đến điều kiện thực tế của từng cơ sở giáo dục.
“Sự tham gia của nghệ sĩ, nghệ nhân hay các huấn luyện viên chuyên nghiệp không chỉ giúp nâng cao chất lượng các hoạt động mà còn tạo động lực, truyền cảm hứng và khơi dậy niềm yêu thích của học sinh đối với nghệ thuật, thể thao. Đây cũng là cơ hội để các em được giao lưu, học hỏi từ những người có thành tựu trong lĩnh vực chuyên môn, qua đó mở rộng trải nghiệm và định hướng phát triển năng khiếu.
Dẫu vậy, rào cản lớn nhất hiện nay là vấn đề kinh phí. Việc mời nghệ sĩ, nghệ nhân hay huấn luyện viên có uy tín thường phát sinh chi phí đáng kể, trong khi ngân sách của nhiều trường còn hạn chế và chưa có cơ chế tài chính riêng cho các hoạt động này. Vì vậy, nếu chỉ dừng ở mức khuyến khích mà không có chính sách hỗ trợ hoặc hướng dẫn cụ thể về nguồn lực, nhiều trường sẽ gặp khó khăn trong quá trình triển khai.
Trước đây, trường từng mời Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Bắc và Nghệ sĩ Nhân dân Tự Long tham gia các chương trình giao lưu, tuy nhiên những hoạt động này diễn ra rất ít, có khi vài năm mới tổ chức được một lần. Đối với các ca sĩ, nghệ sĩ khác, chi phí mời tham gia cũng tương đối lớn nên khó có thể triển khai thường xuyên”, cô Lê Minh Nguyệt cho hay.
Bên cạnh kinh phí, việc huy động nghệ sĩ còn phụ thuộc vào lịch trình hoạt động và khả năng sắp xếp thời gian của từng cá nhân, do đó khó có thể trở thành giải pháp mang tính ổn định. Vì vậy, để bảo đảm tính bền vững, các cơ sở giáo dục vẫn cần lấy đội ngũ giáo viên của nhà trường làm lực lượng nòng cốt trong tổ chức các hoạt động rèn luyện thể chất và thực hành nghệ thuật.
Song song với đó, việc tăng cường bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên âm nhạc, mỹ thuật, giáo dục thể chất và mở rộng hợp tác với các đơn vị nghệ thuật, trung tâm văn hóa, cơ sở giáo dục đại học sẽ là hướng đi phù hợp hơn. Hiện nay, nhà trường vẫn duy trì kết nối với một số đơn vị như Đoàn Chèo Hà Nội để tổ chức các chương trình biểu diễn, giao lưu khi điều kiện cho phép.
