Đề án tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính giai đoạn 2026-2036 do Bộ Giáo dục và Đào tạo trình Thủ tướng Chính phủ đang thu hút sự quan tâm của dư luận, đặc biệt trong bối cảnh phương thức tổ chức kỳ thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học tiếp tục là chủ đề được nhiều chuyên gia, cơ sở giáo dục và xã hội quan tâm.
Theo đó, đề án định hướng ứng dụng công nghệ nhằm giảm thiểu sự can thiệp chủ quan của con người, với nguyên tắc tự động hóa tối đa các khâu có thể tự động hóa nhưng vẫn bảo đảm cơ chế kiểm soát, giám sát và chịu trách nhiệm của con người trong toàn bộ quy trình tổ chức thi.
Để bảo đảm tính khả thi, Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến triển khai thi trên máy tính theo lộ trình từng bước, trước mắt thí điểm tại những địa phương đáp ứng điều kiện, thay vì chuyển đổi đồng loạt trên phạm vi cả nước. Kỳ thi cũng sẽ được tính toán để có thể chia nhiều đợt trong năm, thậm chí tổ chức theo các môn thi riêng và một số bài thi tổng hợp.
Cơ hội đi cùng những thách thức về hạ tầng và tổ chức
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo ưu tú Đặng Quốc Thống - Chủ tịch Hội đồng quản trị Trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Đoàn Thị Điểm cho rằng, việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính là xu hướng phù hợp với quá trình chuyển đổi số trong giáo dục nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện triển khai.
Theo thầy, so với hình thức thi trên giấy, thi trên máy tính có nhiều ưu điểm như tinh gọn quy trình tổ chức, tăng mức độ tự động hóa, giảm sự can thiệp chủ quan của con người, qua đó nâng cao tính khách quan và hạn chế nguy cơ gian lận trong kỳ thi.
Bên cạnh đó, hình thức này còn tạo điều kiện nâng cao chất lượng khảo thí thông qua việc mở rộng dạng thức câu hỏi, tăng cường bảo mật, giám sát, đồng thời hỗ trợ phân tích dữ liệu để đánh giá chất lượng đề thi và kết quả làm bài của thí sinh.
"Nếu thực hiện được thì đây là một phương án rất tốt. Tuy nhiên, việc triển khai cần có lộ trình, phải đầu tư đầy đủ về cơ sở vật chất và thực hiện từng bước, không thể nóng vội", thầy Thống nhấn mạnh.
Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Đặng Quốc Thống, bên cạnh những lợi ích, việc chuyển đổi phương thức sang thi trên máy tính cũng đặt ra nhiều thách thức về hạ tầng, tổ chức và năng lực thích ứng của người học.
Bởi hiện nay, phần lớn nhiều trường phổ thông chỉ có một đến hai phòng máy tính, số lượng thiết bị chưa đủ để tổ chức thi đồng thời cho toàn bộ học sinh. Vì vậy, nếu triển khai sẽ phải chia thành nhiều ca hoặc nhiều đợt thi, kéo theo thời gian tổ chức kỳ thi dài hơn, đồng thời làm tăng áp lực đối với công tác coi thi, giám sát và vận hành hệ thống.
Bên cạnh đó, thi trên máy tính cũng đòi hỏi học sinh phải có kỹ năng sử dụng máy tính thành thạo. Trong quá trình làm bài, nếu thí sinh gặp sự cố kỹ thuật hoặc còn lúng túng trong thao tác, việc xử lý sẽ phức tạp hơn so với thi trên giấy. Đây là những tình huống cần được dự liệu và xây dựng phương án ứng phó ngay từ giai đoạn chuẩn bị.
Về điều kiện hạ tầng, thầy Thống cho rằng, trường học tại những thành phố lớn cơ bản có thể đáp ứng yêu cầu về chất lượng thiết bị. Tuy nhiên, ở nhiều địa phương, cả số lượng và chất lượng máy tính vẫn chưa đồng đều. Sự chênh lệch này cần được lưu tâm, đánh giá kỹ lưỡng nếu muốn triển khai trên phạm vi toàn quốc trong tương lai.
Theo thầy Thống, muốn chuyển đổi thành công, ngoài việc đầu tư cơ sở vật chất và hạ tầng công nghệ, các nhà trường cần tổ chức cho học sinh làm quen, tập dượt thường xuyên với hình thức thi mới để tránh tâm lý bỡ ngỡ khi áp dụng chính thức. Tuy nhiên, điều này chỉ có thể thực hiện hiệu quả khi các cơ sở giáo dục được trang bị đầy đủ hệ thống máy tính đáp ứng yêu cầu.
Nhấn mạnh rằng không có hình thức thi nào hoàn toàn không có ưu điểm hoặc hạn chế, Phó giáo sư, Tiến sĩ Đặng Quốc Thống cho rằng, điều quan trọng là phải xây dựng lộ trình chuyển đổi bài bản, có đủ thời gian để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của mô hình, thay vì đẩy nhanh tiến độ khi các điều kiện chưa thực sự chín muồi.
"Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông không chỉ là kỳ thi đánh giá kết quả học tập mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của cả một thế hệ học sinh. Vì vậy, mọi thay đổi về phương thức tổ chức cần được cân nhắc kỹ lưỡng, thử nghiệm nhiều lần để nhận diện những vấn đề có thể phát sinh trong thực tế, từ đó hoàn thiện giải pháp trước khi mở rộng phạm vi triển khai", thầy Thống bày tỏ.
Theo thầy, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến thí điểm tổ chức thi trên máy tính tại những địa phương đáp ứng điều kiện về hạ tầng là hướng đi phù hợp. Qua quá trình thí điểm, cơ quan quản lý sẽ có cơ sở đánh giá mức độ ổn định của hệ thống, khả năng tổ chức, những thuận lợi, khó khăn cũng như các rủi ro có thể phát sinh trước khi xem xét mở rộng phạm vi áp dụng trong các giai đoạn tiếp theo.
Đồng quan điểm, thầy Lê Đình Khương - Phó Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Yên Dũng số 2 (Bắc Ninh) cũng cho rằng, việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính là xu hướng có thể nghiên cứu triển khai trong tương lai, song điều kiện tiên quyết vẫn là hạ tầng kỹ thuật và sự chuẩn bị đồng bộ.
Theo thầy Khương, bài toán lớn nhất hiện nay là hạ tầng công nghệ. Trong khi nhiều trường chỉ được trang bị một đến hai phòng máy với vài chục máy tính, số lượng học sinh dự thi tốt nghiệp mỗi năm lại lên tới vài trăm, thậm chí gần một nghìn em. Sự chênh lệch này khiến việc tổ chức thi trên máy tính khó có thể thực hiện trong cùng một thời điểm, buộc phải chia thành nhiều ca, nhiều đợt hoặc kéo dài qua nhiều ngày, kéo theo áp lực lớn đối với khâu tổ chức và giám sát.
Dẫn chứng từ thực tế tại Trường Trung học phổ thông Yên Dũng số 2 (Bắc Ninh), thầy Khương cho biết mỗi năm nhà trường có khoảng 500 học sinh dự thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Trong khi đó, trường hiện chỉ có hai phòng máy với khoảng 60 máy tính.
"Nếu tổ chức thi trên máy tính thì riêng một môn thi cũng phải chia thành khoảng 8 lượt. Điều đó cho thấy việc tổ chức sẽ không hề đơn giản", thầy Khương cho hay.
Bên cạnh hạ tầng thiết bị, theo vị phó hiệu trưởng, việc xây dựng ngân hàng câu hỏi và bộ đề thi phục vụ thi trên máy tính cũng cần được đầu tư bài bản, có lộ trình đủ dài để bảo đảm chất lượng, độ tin cậy và đáp ứng yêu cầu của một kỳ thi quốc gia.
Thầy Khương cho rằng, trước khi triển khai chính thức, cơ quan quản lý cần có những đánh giá toàn diện về hiệu quả của hình thức thi mới. Theo đó, cần làm rõ những lợi ích mang lại, các hạn chế có thể phát sinh, chi phí đầu tư cũng như giá trị thực tiễn so với phương thức thi truyền thống.
"Điều quan trọng là phải chứng minh được vì sao cần chuyển sang thi trên máy tính, những ưu việt của hình thức này là gì và hiệu quả mang lại có tương xứng với nguồn lực đầu tư hay không. Mục tiêu cuối cùng của mọi sự thay đổi phải là nâng cao chất lượng và bảo đảm tính ổn định của kỳ thi, tránh thay đổi liên tục gây tâm lý lo lắng cho học sinh", thầy Khương nêu quan điểm.
Theo Phó Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Yên Dũng số 2, điều kiện tiếp cận công nghệ giữa các địa phương hiện vẫn còn khoảng cách khá lớn. Học sinh tại các đô thị, nơi được tiếp xúc thường xuyên với máy tính và các thiết bị số, sẽ có nhiều lợi thế hơn về kỹ năng thao tác và xử lý tình huống so với học sinh ở vùng nông thôn, miền núi hoặc khu vực còn khó khăn.
Ngoài ra, việc tổ chức thi trên máy tính cũng đặt ra yêu cầu rất cao đối với công tác vận hành. Mặc dù có thể giảm một số khâu thủ công trong quy trình tổ chức thi, song đội ngũ giám thị và cán bộ kỹ thuật lại phải được tập huấn bài bản để có thể xử lý kịp thời các sự cố phát sinh. Cùng với đó là yêu cầu về hệ thống máy chủ, đường truyền, nguồn điện, thiết bị dự phòng và chất lượng máy tính phải bảo đảm hoạt động ổn định trong suốt quá trình diễn ra kỳ thi.
"Điều đáng lo nhất là những sự cố khách quan ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý thí sinh. Nếu đang làm bài mà máy tính gặp trục trặc thì sẽ xử lý như thế nào? Nếu phải bố trí thi lại ở ca sau thì liệu có bảo đảm quyền lợi và tâm lý cho thí sinh hay không? Đây đều là những kịch bản cần được tính toán rất kỹ trước khi triển khai", thầy Khương bày tỏ.
Phó Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Yên Dũng số 2 (Bắc Ninh) cũng lưu ý, ngay cả phương án dự phòng về nguồn điện cũng cần được cân nhắc. Theo đó, trong trường hợp xảy ra sự cố mất điện trên diện rộng, việc sử dụng máy phát điện hiện có tại nhiều trường chưa chắc đáp ứng được nhu cầu vận hành đồng thời hàng chục máy tính cùng hệ thống máy chủ. Do đó, cùng với hạ tầng phòng máy, các phương án bảo đảm an toàn kỹ thuật và xử lý rủi ro cũng cần được chuẩn bị đầy đủ để hạn chế tối đa ảnh hưởng đến kỳ thi.
Cần đánh giá kỹ từ kết quả các đợt thí điểm
Trên thực tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã bắt đầu thử nghiệm tổ chức thi trên máy tính từ cuối năm 2024. Đến năm 2026, phạm vi thử nghiệm được mở rộng tại 15 tỉnh, thành phố với sự tham gia của hơn 36.000 thí sinh.
Là một trong những cơ sở giáo dục có học sinh tham gia đợt thử nghiệm này, thầy Phạm Long Hổ - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Lê Hữu Trác (Đắk Lắk) cho biết, quá trình triển khai đã cho thấy nhiều khó khăn về hạ tầng kỹ thuật tại nhiều nhà trường.
Theo thầy Hổ, trong đợt đánh giá chính thức vừa qua, nhà trường được lựa chọn 40 học sinh tham gia làm bài trên máy tính. Tuy nhiên, do trường chỉ có 20 máy tính nên phải chia thành hai ca thi.
"Đó là thực tế mà chúng ta cần nhìn nhận. Không chỉ riêng trường tôi, qua quá trình tham gia kiểm tra tại một số cơ sở giáo dục khác, tôi nhận thấy hạ tầng công nghệ thông tin ở nhiều trường vẫn còn khá hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu nếu tổ chức thi trên máy tính", thầy Hổ chia sẻ.
Theo vị hiệu trưởng, thi trên máy tính có nhiều ưu điểm, đặc biệt là tạo điều kiện đa dạng hóa dạng thức câu hỏi, qua đó đánh giá năng lực người học toàn diện hơn. Tuy nhiên, nếu hình thức này được triển khai trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, các nhà trường cũng sẽ phải điều chỉnh phương pháp dạy học, ôn tập và tổ chức thi thử để học sinh có thời gian làm quen với môi trường làm bài trên máy tính.
Bên cạnh đó, theo thầy Hổ, nếu kỳ thi được tổ chức thành nhiều ca hoặc nhiều đợt do hạn chế về số lượng máy tính, cơ quan quản lý cũng cần có giải pháp bảo đảm sự công bằng giữa các đề thi, các ca thi và các đợt thi. Điều này đòi hỏi ngân hàng câu hỏi phải đủ lớn, được chuẩn hóa, có khả năng tạo ra các đề thi tương đương về độ khó và năng lực phân loại, đồng thời cần có quy trình kiểm định chặt chẽ để bảo đảm quyền lợi của tất cả thí sinh, bất kể dự thi ở thời điểm nào.
Trong khi đó, thầy Lê Đình Khương cho rằng, khi chuyển sang hình thức thi trên máy tính, vấn đề cốt lõi không chỉ là hạ tầng kỹ thuật mà còn là cấu trúc đề thi và chất lượng ngân hàng câu hỏi.
Bởi, đề thi trên máy tính có đặc thù khác so với đề thi trên giấy, do đó việc xây dựng ngân hàng câu hỏi cần được đầu tư bài bản, bảo đảm đủ lớn, được chuẩn hóa và có khả năng tạo ra nhiều đề thi tương đương về độ khó cũng như khả năng phân loại thí sinh.
"Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức thí điểm là cần thiết. Kết quả thu được sau mỗi đợt thí điểm sẽ là cơ sở thực tiễn để đánh giá toàn diện những ưu điểm, hạn chế cũng như mức độ phù hợp của hình thức thi trên máy tính trước khi xem xét các bước triển khai tiếp theo", thầy Khương nhận định.
Theo vị phó hiệu trưởng, nếu phải tổ chức nhiều ca thi do số lượng máy tính còn hạn chế, yêu cầu đặt ra là hệ thống ngân hàng câu hỏi phải đủ phong phú và được chuẩn hóa để tạo ra các đề thi có độ tương đương, bảo đảm công bằng giữa các thí sinh dự thi ở những thời điểm khác nhau.
“Nếu ngân hàng câu hỏi chưa đáp ứng yêu cầu cả về số lượng lẫn chất lượng thì rất khó bảo đảm sự công bằng giữa các ca thi. Học sinh thi trước và thi sau có thể sẽ có những thuận lợi hoặc bất lợi nhất định. Đây là bài toán không hề đơn giản”, thầy Khương nhấn mạnh.
