Sáng ngày 11/6, hơn 1,20 triệu thí sinh trên cả nước bước vào buổi thi đầu tiên của Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 với môn Ngữ văn. Giáo viên nhận xét, đề thi Ngữ văn có tính phân hóa tốt với nhiều câu hỏi gắn với chuyển đổi số, khoa học công nghệ.
Đề thi vừa sức nhưng vẫn bảo đảm độ phân hóa
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Nguyễn Trọng Trường - Nhóm trưởng chuyên môn Ngữ văn, Trường Trung học phổ thông Phenikaa chia sẻ: "Đề thi bám sát định dạng đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Ngữ văn, phù hợp với định hướng đánh giá năng lực của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Cấu trúc đề rõ ràng, dung lượng tương đối phù hợp với thời gian làm bài 120 phút.
Phần Đọc hiểu sử dụng ngữ liệu văn bản thông tin, hệ thống câu hỏi được sắp xếp theo mức độ từ nhận biết đến vận dụng. Các câu hỏi cơ bản tạo điều kiện để học sinh trung bình đạt điểm, trong khi câu hỏi lí giải, nhận xét có khả năng phân hóa học sinh khá, giỏi.
Phần nghị luận xã hội đề cập đến vấn đề gần gũi với đời sống, tạo cơ hội để học sinh thể hiện nhận thức và quan điểm cá nhân. Phần nghị luận văn học chú trọng năng lực đọc, cảm thụ và lập luận, hạn chế lối học thuộc văn mẫu. Nhìn chung, đề có tính vừa sức nhưng vẫn bảo đảm độ phân hóa".
Ở phần Đọc hiểu, đề thi sử dụng ngữ liệu là văn bản trích từ “Code và Cát – Những quyền lực công nghệ xoay chuyển thế giới” của tác giả Phan Tuấn. Thầy Trường đánh giá là ngữ liệu phù hợp với học sinh trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ hiện nay. Học sinh có thể tiếp cận được những thông tin cơ bản trong văn bản, đồng thời có cơ hội suy nghĩ sâu hơn về việc đưa các phát minh công nghệ vào đời sống thực tiễn.
Hệ thống 5 câu hỏi đọc hiểu được sắp xếp hợp lý theo các mức độ từ nhận biết, thông hiểu đến vận dụng. Trong đó, câu 1 và câu 2 yêu cầu học sinh xác định thông tin trực tiếp từ văn bản nên thuộc mức độ nhận biết. Câu 3 ở mức độ thông hiểu, đòi hỏi học sinh giải thích ý nghĩa của một cụm từ trong ngữ cảnh cụ thể. Để trả lời tốt câu hỏi này, thí sinh không chỉ cần làm rõ nghĩa của từ ngữ mà còn phải nhận diện được thái độ, quan điểm của tác giả, tránh cách trả lời chung chung, máy móc.
Đáng chú ý, câu 4 yêu cầu học sinh nhận xét mối liên hệ giữa luận đề và các luận điểm trong văn bản. Đây là dạng câu hỏi có tính phân hóa, đòi hỏi học sinh xác định chính xác luận đề, khái quát được hệ thống luận điểm, đồng thời lý giải được mối quan hệ giữa luận đề với các lý lẽ và bằng chứng tiêu biểu được sử dụng để triển khai nội dung.
Trong khi đó, câu 5 là câu hỏi mở, tạo điều kiện cho học sinh trình bày quan điểm cá nhân và liên hệ với thực tiễn. Theo thầy Trường, nội dung câu hỏi gắn với vấn đề sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm và đạo đức, qua đó khuyến khích học sinh suy nghĩ về cách tạo ra sự cộng hưởng trí tuệ giữa con người và công nghệ.
Đối với phần Viết đoạn văn Nghị luận xã hội khoảng 200 chữ, theo nhận định của thầy Trường, đề thi có tính mở, lệnh hỏi rõ ràng và gần gũi với đời sống của người trẻ. Nội dung nghị luận có sự liên kết chặt chẽ với văn bản đọc hiểu, giúp học sinh khai thác sâu hơn những giá trị được đặt ra từ ngữ liệu.
Đề không thiên về kiểm tra vốn dẫn chứng hay khả năng ghi nhớ kiến thức mà chú trọng đánh giá năng lực lý giải, lập luận và đề xuất giải pháp, hành động phù hợp. Điều này tạo cơ hội để học sinh bộc lộ suy nghĩ và chính kiến cá nhân trước những vấn đề của đời sống.
Ở phần Nghị luận văn học, câu hỏi yêu cầu viết bài văn khoảng 600 chữ tiếp tục thể hiện rõ định hướng đánh giá năng lực đọc hiểu và cảm thụ văn học thay vì kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức đã học thuộc.
Thầy Trường cho rằng, lệnh hỏi tương đối rõ ràng, giúp học sinh trung bình có cơ sở để triển khai bài viết, đồng thời mở ra không gian sáng tạo cho học sinh khá, giỏi trong việc lựa chọn luận điểm và cách lập luận.
Để đạt kết quả tốt, học sinh cần nắm vững đặc trưng của thể loại thơ trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật. Ngữ liệu được lựa chọn là bài thơ “Những chiếc lá” của nhà thơ Nguyễn Đình Thi - một tác phẩm giàu chất suy tư về thiên nhiên và tình yêu quê hương.
Bài thơ khắc họa bức tranh mùa đông với những chiếc lá rụng quăn queo trong không gian lạnh giá, từ đó gợi mở suy ngẫm về sức sống bền bỉ của thiên nhiên, về sự tiếp nối không ngừng của sự sống và niềm tin vào mùa xuân phía trước. Nội dung tác phẩm tương đối gần gũi, dễ tiếp nhận nhưng vẫn có chiều sâu cảm xúc, tạo điều kiện để học sinh phát huy năng lực cảm thụ và phân tích văn học.
Câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” gần gũi với giới trẻ
Cùng nhận định về đề thi năm nay, Thạc sĩ Phan Thế Hoài – giáo viên Trường Trung học phổ thông Bình Hưng Hòa (Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Ngữ văn năm 2026 nhìn tổng thể vẫn giữ cấu trúc quen thuộc của đề minh hoạ, đề thi chính thức năm 2025, gồm hai phần Đọc hiểu (4,0 điểm) và Viết (6 điểm).
Trước hết, ngữ liệu phần Đọc hiểu mang tính thời sự và giàu tính tư duy. Văn bản “Code và Cát – Những quyền lực công nghệ xoay chuyển thế giới” của Phan Tuấn bàn về vai trò của máy in Gutenberg đối với sự phát triển tri thức nhân loại, từ đó liên hệ đến vấn đề công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong thời đại hôm nay. Đây là dạng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, có tính liên ngành giữa văn học, lịch sử, công nghệ và xã hội học.
Văn bản không chỉ cung cấp thông tin mà còn đặt ra vấn đề về quyền tiếp cận tri thức, sự phát triển của khoa học công nghệ và nguy cơ tụt hậu nếu con người không biết thích ứng. Việc lựa chọn ngữ liệu như vậy cho thấy đề thi hướng tới đánh giá năng lực đọc hiểu, tư duy phản biện và khả năng liên hệ thực tiễn của thí sinh.
Đặc biệt, câu hỏi liên hệ về việc sử dụng AI để tạo nên “sự cộng hưởng trí tuệ” là câu hỏi mở, có tính thời sự cao, khuyến khích thí sinh bày tỏ quan điểm cá nhân. Ở phần Viết, câu nghị luận xã hội “Làm thế nào để có những ‘Steve Jobs Việt Nam’?” vừa gần gũi với giới trẻ vừa đòi hỏi tư duy về khát vọng sáng tạo, giáo dục và trách nhiệm cá nhân đối với sự phát triển đất nước.
Ngữ liệu ở phần nghị luận văn học cho bài thơ “Những chiếc lá” của Nguyễn Đình Thi. Bài thơ có hình ảnh mang tính biểu tượng, giàu cảm xúc và chiều sâu nhân văn. Từ hình ảnh những chiếc lá rơi, nhà thơ gợi lên vòng đời của thiên nhiên, sự hi sinh âm thầm và vẻ đẹp bình dị của cuộc sống lao động.
Đây là ngữ liệu yêu cầu khả năng phân tích, cảm thụ thơ ca, có tính phân hoá rất cao. Hệ thống câu hỏi trong đề được xây dựng theo hướng phát triển năng lực rõ rệt. Các câu hỏi đọc hiểu không đơn thuần yêu cầu nhận biết mà có sự nâng dần mức độ: từ tìm thông tin, xác định bằng chứng, giải thích ý nghĩa của từ ngữ cho đến nhận xét mối liên hệ giữa luận đề và luận điểm.
"Có thể nói, đây là một đề thi tương đối khó và có độ phân hoá cao. Học sinh trung bình vẫn có thể làm được những yêu cầu cơ bản, không nhiều học sinh đạt điểm giỏi" - Thạc sĩ Phan Thế Hoài cho hay.
