Theo Nghị định 48/2023/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định 90/2020/NĐ-CP, tỷ lệ viên chức được xếp loại “hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ” không được vượt quá tỷ lệ đảng viên được xếp loại “hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ” trong cùng cơ quan, đơn vị và nhóm nhiệm vụ tương đồng theo quy định của Đảng.
Trong thực tế triển khai đánh giá, xếp loại ở các nhà trường, tỷ lệ này được khống chế ở mức không quá 20%, khiến việc lựa chọn viên chức giáo viên xuất sắc cuối năm trở thành vấn đề nhạy cảm.
Trong khi đó, theo phản ánh của nhiều giáo viên, ở không ít trường học, việc đánh giá cuối năm vẫn chưa thật sự sát với công việc thực tế của giáo viên. Có giáo viên gánh việc khó, có đóng góp nổi bật, nhưng chưa được ghi nhận tương xứng; có nơi việc bình xét còn nặng cảm tính, nể nang hoặc chia đều theo tổ, nhóm.
Vì vậy, sau mỗi lần đánh giá, xếp loại cuối năm học, không ít giáo viên vẫn băn khoăn liệu kết quả xếp loại đã phản ánh đúng công sức và đóng góp của mình hay chưa.
Từ thực tế đó, người viết là giáo cho rằng, việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá theo KPI là cần thiết, không phải để tăng áp lực hồ sơ, mà để nhà trường có căn cứ minh bạch khi lựa chọn trong giới hạn tỷ lệ “hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ”.
KPI là viết tắt của cụm từ Key Performance Indicator, có thể hiểu là chỉ số đo lường kết quả thực hiện công việc.
Trong môi trường giáo dục, KPI là hệ thống tiêu chí giúp nhà trường xác định giáo viên đã hoàn thành nhiệm vụ đến mức nào, có đóng góp gì nổi bật, kết quả công việc có minh chứng ra sao và mức độ tác động đến học sinh, tổ chuyên môn, nhà trường như thế nào.
KPI phải bám sát nhiệm vụ của giáo viên
Nguyên tắc đầu tiên là KPI không được tách khỏi vị trí việc làm và nhiệm vụ cụ thể của giáo viên. Giáo viên bộ môn, giáo viên chủ nhiệm, tổ trưởng chuyên môn, giáo viên phụ trách đội tuyển hoặc giáo viên kiêm nhiệm công tác đoàn thể không thể đánh giá bằng một biểu mẫu giống nhau.
Nhà trường cần xác định ngay từ đầu năm học mỗi giáo viên được giao những nhiệm vụ nào. Từ đó, KPI phải phản ánh đúng khối lượng, tính chất và mức độ phức tạp của công việc.
Không thể đánh giá giống nhau giữa giáo viên chỉ giảng dạy bộ môn với giáo viên đồng thời làm chủ nhiệm, bồi dưỡng học sinh giỏi hoặc đảm nhiệm vai trò tổ trưởng chuyên môn.
KPI cũng cần phân biệt giữa nhiệm vụ bắt buộc và nhiệm vụ vượt mức. Hoàn thành hồ sơ, lên lớp đúng giờ, kiểm tra đánh giá đúng quy định là yêu cầu nền.
Những việc này cần được ghi nhận, nhưng không nên trở thành yếu tố quyết định để xếp loại xuất sắc. Xuất sắc phải thể hiện ở kết quả nổi trội, đóng góp rõ ràng và có tác động tích cực đến học sinh, tổ chuyên môn và nhà trường.
Cần lượng hóa tiêu chí bằng thang điểm 100 để dễ áp dụng
Một bộ KPI phù hợp với giáo viên nên được thiết kế theo thang điểm 100, nhưng phải phản ánh đúng đặc thù lao động nghề nghiệp.
Nhiệm vụ chính của giáo viên là giảng dạy, giáo dục học sinh và thực hiện các nhiệm vụ khác do hiệu trưởng phân công. Vì vậy, không nên trộn lẫn nhiệm vụ thường xuyên, nhiệm vụ kiêm nhiệm và thành tích phát sinh vào cùng một nhóm tiêu chí.
Có thể chia KPI thành 6 nhóm nhiệm vụ: 1. Nhóm giảng dạy, giáo dục học sinh (40 điểm). 2. Nhóm thực hiện quy chế chuyên môn và nền nếp (15 điểm). 3. Nhóm đổi mới phương pháp, kiểm tra đánh giá và ứng dụng công nghệ (15 điểm). 4. Nhóm kiêm nhiệm (20 điểm). 5. Nhóm nhiệm vụ phát sinh, đột xuất do hiệu trưởng hoặc cấp trên phân công (5 điểm). 6. Nhóm thành tích, sản phẩm chuyên môn và đóng góp nổi bật (5 điểm).
Cách chia này đặt trọng tâm vào nhiệm vụ cốt lõi của giáo viên là dạy học và giáo dục học sinh, đồng thời vẫn ghi nhận việc kiêm nhiệm và những đóng góp phát sinh trong năm học.
Nhờ đó, giáo viên chỉ giảng dạy bộ môn, giáo viên chủ nhiệm, tổ trưởng chuyên môn, giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi, phụ trách câu lạc bộ, hướng nghiệp hoặc công tác Đảng, Đoàn thanh niên,… đều có cơ sở đánh giá phù hợp với nhiệm vụ thực tế được giao.
Không lấy điểm số học sinh làm thước đo duy nhất
Đánh giá giáo viên bằng KPI không có nghĩa là lấy tỷ lệ học sinh khá giỏi hoặc điểm trung bình môn học làm căn cứ chủ yếu. Nếu làm như vậy, giáo viên dạy lớp thuận lợi sẽ có ưu thế, còn giáo viên dạy lớp khó, lớp có nhiều học sinh yếu hoặc học sinh cần hỗ trợ sẽ chịu thiệt.
KPI về chất lượng giảng dạy cần chú trọng sự tiến bộ của học sinh. Một lớp có điểm đầu vào thấp nhưng cuối năm chuyển biến rõ về thái độ học tập, nền nếp, năng lực tự học và kết quả kiểm tra thì đó là đóng góp cần được ghi nhận. Ngược lại, một lớp có kết quả cao nhưng ít chuyển biến hoặc đánh giá chưa sát thì không nên mặc nhiên xem là thành tích xuất sắc.
Nhà trường có thể sử dụng các căn cứ như mức độ hoàn thành chương trình, kết quả kiểm tra định kỳ, sự tiến bộ của nhóm học sinh yếu, kết quả học sinh giỏi, nhận xét qua dự giờ, phản hồi của tổ chuyên môn và minh chứng về hoạt động hỗ trợ học sinh. Sự kết hợp giữa định lượng và định tính sẽ giúp đánh giá công bằng hơn.
Phải xác định rõ thế nào là nhiệm vụ hoàn thành vượt mức
Nghị định 90/2020/NĐ-CP yêu cầu viên chức không giữ chức vụ quản lý được xếp loại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ khi hoàn thành 100% nhiệm vụ được giao, bảo đảm đúng tiến độ, chất lượng, hiệu quả cao; trong đó ít nhất 50% nhiệm vụ hoàn thành vượt mức. Vì vậy, bộ KPI của nhà trường phải chỉ ra rõ “vượt mức” là gì, tránh tình trạng cuối năm mới diễn giải theo cảm tính.
Vượt mức không nhất thiết là có giải thưởng lớn. Với giáo viên, vượt mức có thể là dạy minh họa được đánh giá tốt, chủ trì chuyên đề có hiệu quả, xây dựng học liệu được tổ chuyên môn sử dụng, giúp nhóm học sinh yếu tiến bộ rõ rệt, có sáng kiến áp dụng trong thực tế, hướng dẫn học sinh tham gia nghiên cứu khoa học hoặc hoàn thành tốt nhiệm vụ kiêm nhiệm có khối lượng lớn.
Đối với tổ trưởng chuyên môn, vượt mức có thể được xác định qua chất lượng sinh hoạt tổ, hiệu quả hỗ trợ đồng nghiệp, số chuyên đề được triển khai, chất lượng hồ sơ chuyên môn của tổ, kết quả kiểm tra nội bộ và mức độ hoàn thành nhiệm vụ chung của tổ. Như vậy, người làm nhiều việc hơn, gánh trách nhiệm lớn hơn sẽ được đánh giá đúng hơn.
Không thể xếp loại xuất sắc nhiệm vụ nếu chưa đạt các yêu cầu bắt buộc
Không phải giáo viên có điểm KPI cao là được xếp loại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, mà nhà trường cần đặt ra các điều kiện nền bắt buộc.
Giáo viên phải hoàn thành 100% nhiệm vụ được giao đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng. Giáo viên không vi phạm đạo đức nhà giáo, quy chế chuyên môn, quy định về kiểm tra đánh giá, kỷ luật lao động. Giáo viên cũng không được có nhóm tiêu chí bắt buộc đạt quá thấp, nhất là những tiêu chí liên quan đến nền nếp chuyên môn và trách nhiệm với học sinh.
Từ đó, mức hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ có thể đặt ở ngưỡng từ 90/100 điểm trở lên, đồng thời phải có ít nhất một nửa nhóm nhiệm vụ đạt mức vượt chỉ tiêu. Cách làm này phù hợp với tinh thần của Nghị định 90/2020/NĐ-CP, đồng thời hạn chế việc “đẹp điểm” ở một vài tiêu chí nhưng thiếu toàn diện.
Giáo viên làm nhiệm vụ khác nhau không nên đánh giá như nhau
Khi số lượng giáo viên được xếp loại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bị giới hạn, vấn đề quan trọng là phải so sánh đúng nhóm. Không nên đặt giáo viên có nhiệm vụ rất khác nhau vào cùng một bảng xếp hạng mà không có hệ số điều chỉnh.
Giáo viên chủ nhiệm nên được so với nhóm giáo viên chủ nhiệm. Giáo viên có nhiệm vụ kiêm nhiệm nặng nên được xem xét trong nhóm có nhiệm vụ tương đồng. Tổ trưởng chuyên môn cần có phần đánh giá riêng về vai trò quản lý, điều hành và dẫn dắt chuyên môn.
Nếu không phân nhóm, người nhận nhiều việc có thể bị bất lợi vì khối lượng công việc lớn, trong khi kết quả lại khó thể hiện bằng vài con số đơn giản.
Trường hợp có nhiều giáo viên cùng đạt ngưỡng xuất sắc nhưng vượt tỷ lệ cho phép, thứ tự ưu tiên nên dựa vào mức độ vượt nhiệm vụ, tác động đến học sinh, đóng góp cho tổ chuyên môn, nhiệm vụ kiêm nhiệm, sản phẩm được áp dụng và thành tích được công nhận. Thâm niên chỉ nên là yếu tố tham khảo, không nên là tiêu chí quyết định.
Minh chứng cần được cập nhật thường xuyên, không dồn vào cuối năm học
Một trong những nguyên nhân khiến đánh giá cuối năm nặng hình thức là minh chứng thường được gom vào cuối năm học. Giáo viên phải tìm lại kế hoạch, biên bản, sản phẩm, giấy chứng nhận, hình ảnh, quyết định phân công.
Nhà trường nên xây dựng hồ sơ minh chứng điện tử theo từng học kỳ. Mỗi giáo viên có một hồ sơ số gồm kế hoạch giáo dục, kết quả dự giờ, biên bản sinh hoạt chuyên môn, sản phẩm chuyên đề, minh chứng dạy minh họa, kết quả bồi dưỡng học sinh, quyết định phân công nhiệm vụ, giấy khen, sáng kiến, học liệu số và phản hồi chuyên môn nếu có.
Việc số hóa minh chứng giúp quá trình đánh giá minh bạch hơn. Hội đồng thi đua khen thưởng có căn cứ kiểm chứng. Giáo viên cũng biết mình đang ở đâu trong quá trình phấn đấu, thay vì chỉ chờ đến cuối năm mới biết được xếp loại.
Thay lời kết
Đánh giá giáo viên hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ theo KPI không nhằm tạo thêm áp lực hồ sơ cho nhà giáo. Mục tiêu đúng phải là đo được công việc thực chất, ghi nhận đúng đóng góp thực chất và lựa chọn công bằng trong giới hạn tỷ lệ cho phép.
Một bộ KPI tốt cần bám nhiệm vụ được giao, có thang điểm rõ, xác định được mức vượt nhiệm vụ, phân nhóm công bằng và có minh chứng kiểm chứng được. Khi đó, danh hiệu hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mới thực sự thuộc về những giáo viên hoàn thành nổi trội, đồng thời tạo ra giá trị nổi bật cho học sinh, tổ chuyên môn và nhà trường.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
