Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) hiện đang được xem xét tại Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI.
Những đề xuất đúng hướng trong Dự thảo Luật
Một trong những điểm mới của Dự thảo là đề xuất áp dụng kiểm soát quản lý thực phẩm theo nhóm nguy cơ nhằm vừa bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng vừa rút ngắn thời gian thông quan hàng hóa.
Cụ thể, Dự thảo đề xuất áp dụng ba hình thức quản lý sản phẩm thực phẩm, gồm: đăng ký bản công bố sản phẩm; công bố tiêu chuẩn sản phẩm; miễn đăng ký bản công bố sản phẩm và miễn công bố tiêu chuẩn sản phẩm.
Đáng chú ý, dự thảo quy định các sản phẩm đã thực hiện đăng ký bản công bố sản phẩm hoặc công bố tiêu chuẩn sản phẩm không phải thực hiện thêm thủ tục thông báo công bố tiêu chuẩn cơ sở theo quy định của pháp luật về tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ, Bác sĩ Đặng Ngọc Hùng - Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Tư vấn Dinh dưỡng (NERCI) đánh giá, đây là hướng đi đúng, vì ba lý do sau:
Thứ nhất, bỏ được một thủ tục trùng lặp. Lâu nay cùng một sản phẩm, doanh nghiệp vừa làm hồ sơ theo pháp luật an toàn thực phẩm, vừa có thể phải thông báo công bố tiêu chuẩn cơ sở theo pháp luật về tiêu chuẩn - quy chuẩn. Hai bộ hồ sơ cho một sản phẩm: doanh nghiệp tốn công, còn cơ quan quản lý cũng không có thêm thông tin gì mới. Gộp lại thì mỗi sản phẩm có một hồ sơ, một mã số, và trách nhiệm gắn với một chủ thể cụ thể.
Thứ hai, quản lý theo mức độ nguy cơ. Sản phẩm rủi ro cao - dùng cho trẻ nhỏ, người bệnh, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, hoặc có dạng bào chế giống thuốc - thì phải đăng ký để cơ quan nhà nước thẩm định trước. Sản phẩm thông thường thì doanh nghiệp tự công bố, tự chịu trách nhiệm. Thực phẩm tươi sống, rau củ quả thì miễn. Nguồn lực vốn có hạn của cơ quan quản lý sẽ dồn vào chỗ cần nhất, thay vì dàn đều cho hàng chục nghìn hồ sơ giấy.
Thứ ba, minh bạch cho người tiêu dùng. Khi số đăng ký hoặc số tiếp nhận được in lên nhãn và tra cứu được trên hệ thống thông tin, mỗi người mua hàng trở thành một “người hậu kiểm”.
“Tuy vậy, tôi muốn nói rõ: miễn thủ tục không có nghĩa là miễn trách nhiệm. Cách làm này chỉ hiệu quả khi hậu kiểm đủ mạnh và hệ thống tra cứu chạy được thật. Bản dự thảo đưa ra lấy ý kiến tháng 7/2026 ghi hệ thống thông tin an toàn thực phẩm được hoàn thiện chậm nhất đến 31/12/2030, trong khi thời gian chuyển tiếp cho doanh nghiệp chỉ 24-36 tháng.
Nếu người dân thấy số trên nhãn mà không tra được, quy định hay đến mấy cũng mất tác dụng. Tôi đề nghị phần tra cứu công khai phải đi trước, ít nhất cho nhóm sản phẩm phải đăng ký” - Tiến sĩ, Bác sĩ Đặng Ngọc Hùng đề cập.
Trong bối cảnh nhiều vụ việc được cơ quan chức năng phát hiện và xử lý liên quan thực phẩm giả, thổi phồng tính năng, công dụng lừa dối khách hàng…, tập trung ở nhóm sản phẩm thực phẩm bổ sung, đại diện Cục An toàn thực phẩm cho biết, nhóm sản phẩm này đưa vào tiền kiểm sẽ khắc phục được tình trạng bất cập trên, bảo đảm tính công bằng trong kinh doanh giữa các doanh nghiệp, góp phần bảo vệ lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng.
Vì vậy, Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) cũng đề xuất quy định quản lý nhóm thực phẩm bổ sung theo hai cơ chế để doanh nghiệp lựa chọn:
Thứ nhất, thực phẩm bổ sung thông thường chưa được nghiên cứu bài bản về sản phẩm bao gồm công dụng, tiêu chuẩn thì không được công bố khuyến cáo sức khỏe và được áp dụng hình thức công bố tiêu chuẩn sản phẩm.
Thứ hai, thực phẩm bổ sung có công bố khuyến cáo sức khỏe phải áp dụng hình thức đăng ký công bố sản phẩm do cần có nghiên cứu bài bản về công dụng, hồ sơ kỹ thuật để chứng minh tiêu chuẩn sản phẩm, độ ổn định để đánh giá hạn sử dụng sản phẩm. [1]
Trao đổi về vấn đề này, Tiến sĩ, Bác sĩ Đặng Ngọc Hùng cho biết: “Tôi ủng hộ nguyên tắc này, vì điều đó đúng với cách thế giới đang làm: muốn nói sản phẩm có lợi cho sức khỏe thì phải chứng minh. Hướng dẫn của Codex về công bố dinh dưỡng và sức khỏe (CAC/GL 23-1997) yêu cầu công bố sức khỏe phải dựa trên bằng chứng khoa học hiện hành, và mức độ bằng chứng phải tương xứng với loại tác dụng được công bố.
Điểm hay của cơ chế “hai lựa chọn” là không cấm doanh nghiệp, mà đặt cái giá tương xứng cho lời hứa. Muốn bán như một thực phẩm thông thường thì tự công bố - nhanh, ít tốn kém - nhưng không được nói về công dụng. Muốn nói về công dụng thì phải có hồ sơ khoa học, có dữ liệu độ ổn định để xác định hạn dùng, và có cơ quan thẩm định.
Doanh nghiệp làm ăn tử tế sẽ không còn phải cạnh tranh với những sản phẩm “nói quá” mà không tốn đồng nào cho nghiên cứu”.
Để cơ chế này không bị “lách”, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Tư vấn Dinh dưỡng có bốn góp ý:
Một là, định nghĩa “khuyến cáo sức khỏe” phải đủ rộng - không chỉ câu chữ trên nhãn mà cả tên sản phẩm, hình ảnh, lời người nổi tiếng nói trên livestream. Codex định nghĩa công bố sức khỏe là bất kỳ cách trình bày nào nêu, gợi ý hoặc ngụ ý mối liên hệ giữa thực phẩm với sức khỏe. Nếu không, doanh nghiệp sẽ đăng ký nhóm “không khuyến cáo” rồi để người có ảnh hưởng nói thay.
Hai là, nên có sẵn một danh mục khuyến cáo sức khỏe được phép cho các chất dinh dưỡng đã có đồng thuận khoa học - ví dụ vai trò của canxi, vitamin D đối với xương - kèm điều kiện hàm lượng tối thiểu. Doanh nghiệp dùng đúng câu trong danh mục thì không phải tự làm lại nghiên cứu. Codex cũng nêu công bố chức năng dinh dưỡng nên dựa trên đồng thuận khoa học được cơ quan có thẩm quyền thừa nhận. Như vậy vừa giảm chi phí cho doanh nghiệp nhỏ, vừa giữ chặt các khuyến cáo mới, chưa được chứng minh.
Ba là, cần tiêu chí rõ thế nào là “nghiên cứu bài bản”: nghiên cứu trên người hay chỉ trên động vật, thiết kế, cỡ mẫu, ai thẩm định. Không có tiêu chí công khai thì dễ thành cơ chế xin - cho.
Bốn là, ranh giới giữa thực phẩm bổ sung và thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải rõ (dạng trình bày, hàm lượng hoạt chất). Chính Bộ Y tế đã ghi nhận tình trạng nhiều thực phẩm bảo vệ sức khỏe tự xếp vào nhóm thực phẩm bổ sung để được tự công bố. “Lỗ hổng” này cần được bịt ngay trong Luật, không chờ nghị định.
Cần các chương trình truyền thông giúp người dân đọc nhãn, tra số và tỉnh táo trước lời quảng cáo
Bên cạnh những chia sẻ trên, Tiến sĩ, Bác sĩ Đặng Ngọc Hùng cũng có thêm một số góp ý: “Hậu kiểm phải lấy mẫu ngẫu nhiên định kỳ để kiểm đúng hàm lượng đã công bố, nhất là với nhóm có khuyến cáo sức khỏe; công khai kết quả và danh sách vi phạm trên chính hệ thống tra cứu.
Thời hạn 5 năm của giấy đăng ký: tôi ủng hộ có thời hạn để sản phẩm được rà soát lại theo bằng chứng mới, nhưng việc gia hạn nên làm trực tuyến, không bắt nộp lại hồ sơ kỹ thuật nếu sản phẩm không thay đổi. Cơ quan thẩm tra của Quốc hội cũng đã đề nghị theo hướng này.
Nếu thu hẹp diện phải đăng ký như ý kiến thẩm tra (chỉ giữ thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, sản phẩm dinh dưỡng công thức chuyên biệt), thì vẫn cần giữ thực phẩm bổ sung có khuyến cáo sức khỏe trong diện đăng ký. Bỏ nhóm này ra thì cơ chế hai lựa chọn mất ý nghĩa.
Quảng cáo: siết việc dùng hình ảnh, danh nghĩa nhân viên y tế và bắt buộc người có ảnh hưởng công khai quan hệ tài trợ. Đây là kênh mà người tiêu dùng đang bị dẫn dắt nhiều nhất.
Từ góc độ dinh dưỡng cộng đồng, Luật nên mở rộng sang môi trường thực phẩm lành mạnh: hạn chế quảng cáo đồ uống có đường, thực phẩm nhiều muối, nhiều chất béo bão hòa nhắm vào trẻ em, và ghi nhãn dinh dưỡng đơn giản, dễ hiểu. An toàn thực phẩm hôm nay không chỉ là không ngộ độc, mà còn là không âm thầm góp phần vào béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường”.
“Cuối cùng, luật tốt đến đâu thì người tiêu dùng vẫn cần hiểu biết. Một sản phẩm có số đăng ký vẫn chỉ là thực phẩm, không thay thuốc, không thay một bữa ăn cân bằng. Tôi mong cùng với Luật là những chương trình truyền thông giúp người dân đọc nhãn, tra số và tỉnh táo trước lời quảng cáo” - vị Viện trưởng nhấn mạnh.
Nếu có vi phạm, doanh nghiệp sẽ phải chịu hoàn toàn trách nhiệm
Cùng góp ý cho Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Duy Thịnh - nguyên giảng viên Viện Công nghệ Sinh học và Thực phẩm (Đại học Bách khoa Hà Nội) cũng đánh giá cao việc số hóa dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong truy xuất nguồn gốc được quy định tại Dự thảo.
“Hiện nay, smartphone đã trở nên phổ biến. Việc quy đổi thông tin chuỗi cung ứng thành mã QR tích hợp nhiều thông số sẽ giúp người tiêu dùng dễ dàng truy xuất nguồn gốc từ gốc đến ngọn. Ví dụ, khi mua một miếng thịt, người dân có thể quét mã để biết chính xác con lợn đó được nuôi tại trang trại nào, giết mổ ra sao...
Điều này tạo ra cơ chế sàng lọc tự nhiên của thị trường. Nếu truy xuất thấy đầu vào của một đơn vị không đảm bảo, người tiêu dùng sẽ từ chối sản phẩm. Quyền lực chọn lựa của khách hàng sẽ tác động trực tiếp vào doanh thu, buộc doanh nghiệp hoặc phải thay đổi quy trình công nghệ để đảm bảo an toàn, hoặc phải đối mặt với nguy cơ phá sản” - ông Thịnh phân tích.
Vấn đề minh bạch thông tin và tính xác thực khi doanh nghiệp tự kê khai chất lượng sản phẩm là một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm. Theo Phó Giáo sư Nguyễn Duy Thịnh, phương thức quản lý an toàn thực phẩm hiện nay đã có sự thay đổi căn bản về mặt tư duy, tăng cường hậu kiểm.
Theo đó, doanh nghiệp phải tự tiến hành kiểm tra theo đúng quy định của pháp luật và tự chịu trách nhiệm công bố các thông số chất lượng. Cơ quan quản lý nhà nước không can thiệp ở khâu đầu mà sẽ thực hiện hậu kiểm khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ hoặc phát hiện sản phẩm có dấu hiệu không đạt chuẩn.
“Nếu kết quả hậu kiểm cho thấy có vi phạm, doanh nghiệp sẽ phải chịu hoàn toàn trách nhiệm, từ trách nhiệm pháp lý đến mọi chi phí phát sinh trong quá trình kiểm tra. Việc đẩy mạnh cơ chế này không chỉ giảm bớt “gánh nặng” cho cơ quan quản lý, mà quan trọng hơn là nâng cao vai trò, buộc doanh nghiệp phải có trách nhiệm tới cùng đối với sự an toàn của sản phẩm trước khi đưa ra thị trường” - vị chuyên gia chỉ rõ.
Tài liệu tham khảo:
[1] https://suckhoedoisong.vn/du-thao-luat-an-toan-thuc-pham-sua-doi-giai-quyet-van-de-nhuc-nhoi-voi-nhom-thuc-pham-bo-sung-169261108141904742.htm
