Bước vào năm 2026, giáo dục Việt Nam đang đứng trước một thế và lực mới, trong đó lợi thế lớn nhất chính là sức mạnh của thể chế. Việc đổi mới toàn diện hệ thống thể chế, chính sách theo hướng thông thoáng, trao quyền nhiều hơn cho cơ sở đào tạo đã mở ra không gian rộng lớn để ngành triển khai những ý tưởng và cách làm mới, sát thực tiễn hơn.
Từ ngày 1/1/2026, đồng loạt 4 luật và nghị quyết về chính sách đặc thù, vượt trội trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo chính thức có hiệu lực, được kỳ vọng tạo ra những thay đổi “chưa từng có”. Trong đó, giáo dục nghề nghiệp được xem là một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp và rõ nét nhất từ các thay đổi thể chế này.
Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi), được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025, không chỉ hoàn thiện hành lang pháp lý mà còn đặt ra yêu cầu các cơ sở phải chủ động nắm bắt vận hội, bắt nhịp ngay từ đầu năm, không để lỡ thời cơ phát triển. Nhìn lại một năm chuyển động của giáo dục nghề nghiệp, có thể thấy đây là giai đoạn chuẩn bị nền tảng quan trọng, cả về thể chế lẫn thực tiễn triển khai ở cơ sở.
Chuyển động hệ thống và yêu cầu phát triển theo chiều sâu
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Nhà giáo ưu tú, Thạc sĩ Lâm Văn Quản - Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, năm 2025 vừa qua có thể xem là giai đoạn hệ thống “lắng lại để xây nền”, tạo đà cho những bước phát triển sâu và thực chất hơn trong thời gian tới.
Theo thầy Lâm Văn Quản, những thay đổi về tổ chức bộ máy cùng quá trình xây dựng, lấy ý kiến và hoàn thiện các đạo luật quan trọng như Luật Nhà giáo, Luật sửa đổi Luật Giáo dục nghề nghiệp, Luật sửa đổi Luật Giáo dục và Luật sửa đổi Luật Giáo dục đại học cho thấy cách tiếp cận ngày càng rõ ràng hơn: “nhìn giáo dục như một chỉnh thể thống nhất, thay vì những mảng rời rạc”. Đây được xem là chuyển động mang tính hệ thống, tạo nền tảng pháp lý cho sự vận hành đồng bộ giữa các bậc học.
Một điểm đáng chú ý khác, theo thầy, là bài toán liên thông giữa các bậc học đang dần được đặt ra một cách có hệ thống hơn. Trong Dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Giáo dục nghề nghiệp sửa đổi, nội dung chuẩn hóa khối lượng kiến thức văn hóa trung học phổ thông trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp được kỳ vọng sẽ tháo gỡ “nút thắt” pháp lý tồn tại nhiều năm.
“Nếu được triển khai phù hợp, giáo dục nghề nghiệp sẽ không còn bị nhìn nhận như một “nhánh rẽ”, mà trở thành một cấu phần hữu cơ của con đường học tập suốt đời”, thầy Quản nhấn mạnh.
Tuy vậy, việc chuẩn hóa kiến thức văn hóa trung học phổ thông trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, theo thầy Lâm Văn Quản, cần được chuẩn bị thận trọng và đồng bộ. Thầy phân tích, dạy văn hóa ở trung học nghề có mục tiêu, đối tượng và phương pháp khác với dạy văn hóa ở trung học phổ thông. Vì vậy, triển khai không thể chỉ dừng ở quy định về nội dung, mà phải song hành với chuẩn bị về đội ngũ nhà giáo, chương trình và phương pháp phù hợp.
“Nếu điều kiện chưa đầy đủ mà đã thực hiện, rất dễ dẫn đến tình trạng mỗi nơi làm một cách, thiếu thống nhất và tiềm ẩn rủi ro ngay từ đầu”, thầy lưu ý.
Song song với chuyển động về thể chế, hệ thống giáo dục nghề nghiệp cũng đang dịch chuyển trọng tâm từ mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng thực chất. Các cơ chế như giảng viên đồng cơ hữu hay tự chủ cơ sở đào tạo đang tác động trực tiếp đến tư duy quản trị, buộc các cơ sở đào tạo phải nhìn lại chương trình, đội ngũ và hiệu quả đầu ra. Theo thầy Lâm Văn Quản, năm 2025 có thể xem là năm bản lề, khi toàn hệ thống chủ động điều chỉnh để tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển tiếp theo.
Bước sang năm 2026, trong bối cảnh yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng rõ nét, thầy Lâm Văn Quản kỳ vọng giáo dục nghề nghiệp sẽ phát triển theo chiều sâu, lấy khả năng thích ứng lâu dài của người học làm thước đo cốt lõi. Để đạt được điều này, trước hết cần tiếp tục nâng cao chất lượng đội ngũ và năng lực quản trị của các cơ sở đào tạo.
Theo thầy, việc thu hút kỹ sư, chuyên gia từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy, đồng thời tạo điều kiện để nhà giáo thường xuyên cập nhật kỹ năng thực tiễn, cần được xem là giải pháp lâu dài. Trong bối cảnh đó, các câu lạc bộ chuyên gia kỹ năng nghề có thể trở thành những “kho tri thức sống”, góp phần thu hẹp khoảng cách giữa nhà trường và sản xuất.
Bên cạnh vai trò của doanh nghiệp, thầy cho rằng cần phát huy rõ hơn vai trò của các hội, hiệp hội nghề nghiệp trong đánh giá kỹ năng nghề. Với uy tín nghề nghiệp và tính độc lập tương đối, các tổ chức này có thể tham gia xây dựng chuẩn kỹ năng, đánh giá khách quan và góp phần bảo đảm chất lượng đào tạo, giúp việc công nhận kỹ năng nghề sát với yêu cầu của từng ngành, từng lĩnh vực, thay vì chỉ gắn với nhu cầu trước mắt của một số doanh nghiệp cụ thể.
Ở tầm nhìn dài hạn, thầy Lâm Văn Quản đề xuất từng bước hình thành một số trung tâm hạt nhân đào tạo nghề, đóng vai trò dẫn dắt chuẩn đào tạo và đánh giá kỹ năng nghề. Các trung tâm này nên được triển khai theo hướng thí điểm, có chọn lọc, dựa trên những cơ sở và ngành nghề đã có nền tảng tốt; cách tiếp cận tương đương với mô hình Trung tâm Xuất sắc nghề (CoVE) theo thông lệ quốc tế.
“Điều quan trọng là coi đây như một công cụ nâng chuẩn và lan tỏa chất lượng, chứ không phải một mô hình triển khai đại trà”, thầy bày tỏ.
Cuối cùng, thầy kỳ vọng các quy định pháp lý mới sẽ thúc đẩy liên thông thực chất trong hệ thống giáo dục, cho phép người học có thể đi - dừng - rẽ - quay lại linh hoạt, không bị loại ra bên lề. Khi rào cản về công nhận kiến thức văn hóa và bằng cấp từng bước được tháo gỡ, người học sẽ tự tin lựa chọn giáo dục nghề nghiệp vì giá trị nghề nghiệp thực chất, thay vì tâm lý “đi đường vòng”. Theo thầy, đó cũng là điều kiện để giáo dục nghề nghiệp bước vào một giai đoạn phát triển mới, nơi hiệu quả được đo bằng năng lực thích ứng và khả năng học tập suốt đời của người học.
Chủ động đón cơ hội, nâng chuẩn đào tạo trong giai đoạn mới
Ở góc độ cơ sở đào tạo, các trường nghề cũng nhìn nhận rõ những cơ hội mới đang mở ra. Tiến sĩ Võ Hồng Sơn - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Thương mại cho rằng, nhìn từ thực tiễn của một cơ sở đào tạo, cơ hội đối với giáo dục nghề nghiệp hiện nay là “rất rõ ràng”.
Theo thầy Võ Hồng Sơn, trước hết, chủ trương của Đảng và Nhà nước ngày càng khẳng định vai trò then chốt của giáo dục - đào tạo, trong đó có giáo dục nghề nghiệp, đối với phát triển nguồn nhân lực. Các nghị quyết, luật định đã tạo ra định hướng xuyên suốt và hành lang pháp lý thuận lợi, giúp các cơ sở đào tạo chủ động hơn trong việc đào tạo nguồn nhân lực có kỹ năng, có khả năng thích ứng nhanh với thị trường lao động.
Bên cạnh đó, Chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp mở ra không gian phát triển rộng lớn, đặc biệt ở khía cạnh tự chủ và gắn đào tạo với nhu cầu doanh nghiệp, thị trường lao động.
Và nhu cầu xã hội đối với lao động có kỹ năng nghề ngày càng gia tăng, nhất là trong các lĩnh vực như kinh tế số, thương mại điện tử, du lịch - dịch vụ, logistics, kỹ thuật công nghiệp… những lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp có thế mạnh.
“Đây là cơ hội để các trường nghề khẳng định vai trò là nơi đào tạo nguồn nhân lực trực tiếp cho sản xuất, kinh doanh và dịch vụ”, thầy Sơn nhấn mạnh.
Bước sang năm 2026, trong bối cảnh đất nước đặt ra nhiều mục tiêu phát triển quan trọng và nhu cầu nhân lực chất lượng ngày càng cấp thiết, Tiến sĩ Võ Hồng Sơn cho biết, nhà trường xác định rõ những ưu tiên nhằm nâng cao chất lượng đào tạo.
Theo đó, hợp tác doanh nghiệp sẽ được đẩy mạnh theo chiều sâu. Doanh nghiệp không chỉ dừng ở vai trò đối tác tuyển dụng mà sẽ tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng, rà soát chương trình đào tạo, tổ chức thực hành, thực tập và tiếp nhận sinh viên sau tốt nghiệp. Đây được xem là giải pháp then chốt để bảo đảm tính thực tiễn và khả năng đáp ứng thị trường của chương trình đào tạo.
Song song với đó, nhà trường tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo theo hướng cập nhật yêu cầu thực tiễn, tăng cường đào tạo kỹ năng nghề, năng lực số, kỹ năng mềm và tác phong lao động cho người học. Theo thầy Võ Hồng Sơn, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập sâu rộng, kỹ năng nghề cần được đặt trong tổng thể năng lực làm việc hiện đại.
Một ưu tiên khác là nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo. Nhà trường gắn hoạt động đào tạo, bồi dưỡng với yêu cầu thực tế, khuyến khích giảng viên tham gia thực tiễn tại doanh nghiệp để cập nhật công nghệ và phương thức làm việc mới, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và sản xuất.
Cùng với các giải pháp về chương trình và con người, Trường Cao đẳng Thương mại cũng từng bước đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý, đào tạo. Theo Tiến sĩ Võ Hồng Sơn, mục tiêu là xây dựng môi trường học tập hiện đại, linh hoạt, phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, qua đó góp phần nâng cao chất lượng và vị thế của giáo dục nghề nghiệp.
Từ thực tiễn trường ở địa phương, Thạc sĩ Cao Anh Tuấn - Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Việt Đức Nghệ An cũng nhìn nhận giáo dục nghề nghiệp đang có nhiều thuận lợi, đặc biệt khi các chủ trương, chính sách mới được ban hành và quá trình sắp xếp, tinh gọn bộ máy tạo điều kiện tập trung nguồn lực phát triển.
“Khi đầu mối được tinh gọn, nhóm các đơn vị được tổ chức lại theo hướng tập trung hơn thì sẽ tránh tình trạng loãng nguồn lực, thuận lợi cho việc đầu tư và phát triển”, thầy chia sẻ.
Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) với những điều chỉnh mới cũng góp phần định hướng rõ hơn con đường học nghề cho người học theo từng lực học và bậc học. Theo đó, người học có thêm lựa chọn linh hoạt, có thể vừa học nghề vừa học song song chương trình văn hóa ở mô hình trung học nghề.
Bước sang năm 2026, trong bối cảnh nhu cầu lao động kỹ thuật ngày càng lớn và Nghệ An thu hút nhiều doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, nhà trường kỳ vọng một mùa tuyển sinh thuận lợi, gắn chặt với nhu cầu thị trường.
Chia sẻ thêm, Thạc sĩ Cao Anh Tuấn cho biết, gần đây, nhà trường tiếp tục đẩy mạnh hợp tác theo chiều sâu với doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp trong Khu công nghiệp WHA, nhằm cùng xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức thực hành, thực tập và tạo điều kiện để học sinh vừa học vừa làm. Tháng 12/2025, nhà trường ký kết hợp tác với VinFast trong đào tạo nhân lực lĩnh vực ô tô, đồng thời được hỗ trợ hai xe VinFast VF 8 và VinFast VF 6 phục vụ thực hành, giúp chương trình đào tạo sát hơn với thực tiễn sản xuất.
Song song với đào tạo kỹ năng nghề, nhà trường chú trọng xây dựng tinh thần khởi nghiệp ngay từ khi sinh viên nhập học, lồng ghép nội dung khởi sự kinh doanh và tổ chức thường xuyên các hoạt động tìm kiếm ý tưởng. Nhờ gắn đào tạo với nhu cầu thị trường, tỷ lệ sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp đạt khoảng 98%; nhiều em tự tin khởi nghiệp, làm chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh, phát huy hiệu quả tay nghề được đào tạo.
Với những nền tảng thể chế quan trọng đang được thiết lập, lãnh đạo các trường nghề tin rằng năm 2026 sẽ đánh dấu giai đoạn tăng tốc theo chiều sâu của giáo dục nghề nghiệp, tiếp tục khẳng định vai trò đào tạo nguồn nhân lực kỹ năng trực tiếp, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.
