Bộ Khoa học và Công nghệ đang lấy ý kiến góp ý cho dự thảo Nghị định quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED). Trong đó, nội dung liên quan về liêm chính khoa học đang nhận được nhiều sự quan tâm từ phía các chuyên gia.
Dự thảo ghi rõ, NAFOSTED là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Dự thảo Nghị định nêu các nguyên tắc hoạt động của Quỹ, trong đó nhấn mạnh yêu cầu công khai, minh bạch trong quản lý và cung cấp thông tin; tổ chức xét chọn, tài trợ và đặt hàng thực hiện chương trình, nhiệm vụ khoa học và công nghệ trên cơ sở dân chủ, bình đẳng, tuân thủ đầy đủ quy định của cấp có thẩm quyền, đồng thời có cơ chế ưu tiên nhà khoa học nữ. Quỹ cũng được yêu cầu thực hiện quản lý chất lượng nghiên cứu theo chuẩn mực quốc tế, bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ.
Việc xử lý vi phạm các quy định về sử dụng kinh phí của Quỹ cũng được chỉ ra trong dự thảo Nghị định. Mặc dù vậy, đối với các trường hợp phát sinh sau khi đề tài đã được nghiệm thu đạt yêu cầu, chẳng hạn như bài báo bị rút, hiện vẫn chưa có chế tài cụ thể.
Thu hồi kinh phí khi bài báo bị rút sau nghiệm thu đề tài là cần thiết
Bàn luận về nguyên tắc công khai của Quỹ NAFOSTED, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Lộc - Thành viên Hội đồng Giáo sư ngành Sinh học năm 2025 nhận định, Quỹ nên cung cấp các nhận xét phản biện chi tiết, có tính xây dựng cho nhà khoa học sau mỗi kỳ xét chọn hoặc nghiệm thu. Điều này không chỉ giúp nhà khoa học hoàn thiện nghiên cứu mà còn thể hiện tính công khai, minh bạch trong quản lý thông tin hoạt động của Quỹ.
Minh bạch không có nghĩa là công khai mọi chi tiết trong quá trình đang thực hiện, mà trọng tâm là minh bạch về tiêu chí đánh giá, phương thức xét chọn và quy trình ra quyết định. Việc xác định rõ mức độ này giúp củng cố niềm tin của cộng đồng khoa học, đảm bảo sự bình đẳng mà không gây ảnh hưởng tới tính khách quan của quy trình đánh giá hay làm kéo dài thủ tục hành chính.
Nhìn nhận tổng quan về quy định liên quan đến liêm chính khoa học, thầy Lộc đánh giá: "Dự thảo Nghị định cần bổ sung quy định cụ thể để xử lý các vi phạm phát sinh sau khi nhiệm vụ kết thúc, chẳng hạn như cơ chế thu hồi quyết định công nhận kết quả khi bài báo bị rút do sai phạm về đạo đức nghiên cứu.
Điểm d, Khoản 2, Điều 7 về nhiệm vụ của Quỹ, dự thảo nêu: Quỹ có quyền tạm dừng, đình chỉ hoặc chấm dứt tài trợ và thu hồi kinh phí khi phát hiện tổ chức, cá nhân vi phạm các quy định về sử dụng kinh phí. Quy định này chủ yếu tập trung vào vi phạm sử dụng kinh phí tài chính.
Cần mở rộng quy định để bao quát cả các trường hợp vi phạm liêm chính khoa học được phát hiện sau nghiệm thu. Khi giá trị khoa học của sản phẩm bị bác bỏ do sai phạm đạo đức, việc thu hồi kinh phí là cần thiết để đảm bảo tính nghiêm minh của ngân sách nhà nước".
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Lộc cũng nhấn mạnh, cần làm rõ ranh giới giữa rủi ro trong khoa học và vi phạm liêm chính. Quỹ nên kiên trì nguyên tắc chấp nhận rủi ro đối với các nghiên cứu tìm tòi, sáng tạo mới nhưng cần khắt khe với vi phạm đạo đức.
Đặc biệt, việc gắn trách nhiệm tài chính với liêm chính khoa học sẽ bảo vệ uy tín nền khoa học Việt Nam mà không gây áp lực khiến nhà khoa học e ngại dấn thân vào những hướng nghiên cứu mới.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Lộc - Thành viên Hội đồng Giáo sư ngành Sinh học năm 2025. Ảnh: NVCC.
Dưới góc nhìn của Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Đoan – nguyên Phó Trưởng khoa Khoa Pháp luật Hành chính – Nhà nước, Trường Đại học Luật Hà Nội, Quỹ cần tăng cường tính công khai, minh bạch trong khâu phản hồi kết quả xét chọn hồ sơ đăng ký thực hiện đề tài nghiên cứu.
Trong trường hợp đề tài không được lựa chọn, cần thiết phải đưa ra nguyên nhân cụ thể, chẳng hạn do chưa đủ tính cấp thiết, giá trị khoa học hoặc giá trị ứng dụng còn hạn chế. Những nội dung này nên được công khai để nhà khoa học rút kinh nghiệm và hoàn thiện nghiên cứu.
Bên cạnh đó, với các đề tài đã được tài trợ và nghiệm thu, Quỹ cũng cần công bố đầy đủ kết quả nghiên cứu và mức độ ứng dụng của các đề tài. Cụ thể, về mặt khoa học, cần làm rõ đề tài đã được trích dẫn ra sao, về mặt thực tiễn, đề tài đã được áp dụng như thế nào? Việc công khai này không chỉ thể hiện trách nhiệm giải trình của Quỹ mà còn khẳng định giá trị của các nghiên cứu được tài trợ.
Đề cập về quy định Quỹ có quyền tạm dừng, đình chỉ hoặc chấm dứt tài trợ, thu hồi kinh phí khi phát hiện vi phạm, tuy nhiên chưa có cơ chế xử lý trường hợp phát sinh sau khi đề tài đã được nghiệm thu, ví dụ như có bài báo khoa học bị rút, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Đoan chỉ ra, việc xử lý cần có căn cứ cụ thể, khách quan và dựa trên đánh giá tổng thể.
Trong trường hợp có sai phạm, có thể áp dụng các biện pháp khắc phục hoặc chế tài phù hợp như yêu cầu bổ sung, chỉnh sửa, trừ điểm đánh giá hoặc xử phạt theo khung nhất định.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Đoan - Giảng viên cao cấp Khoa Pháp luật Hành chính - Nhà nước, Trường Đại học Luật Hà Nội. Ảnh: research.hlu.edu.vn.
Tạo động lực để các nhà khoa học mạnh dạn nghiên cứu vấn đề mới
Dự thảo Nghị định có nhấn mạnh Quỹ thực hiện quản lý chất lượng nghiên cứu theo chuẩn mực quốc tế. Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Lộc phân tích: "Chuẩn mực quốc tế ở đây nên được xem là một đích đến cần phải đạt được, một quá trình tiệm cận chất lượng. Cụ thể hóa chuẩn mực này đối với nghiên cứu cơ bản chính là việc kiên trì áp dụng các quy tắc quản trị chuyên nghiệp, nâng dần yêu cầu về chất lượng công bố và đặc biệt là chuẩn hóa đạo đức nghiên cứu, nhằm giúp nhà khoa học Việt Nam tự tin đứng cùng hàng ngũ với đồng nghiệp thế giới.
Với nghiên cứu dài hạn, đó là tiêu chuẩn về năng lực duy trì các nhóm nghiên cứu mạnh và khả năng đào tạo đội ngũ kế cận có tư duy khoa học đạt chuẩn toàn cầu, đồng thời định hướng, khuyến khích hoạt động nghiên cứu mang tính tìm tòi, sáng tạo, phát hiện ý tưởng mới, đột phá và chấp nhận rủi ro phù hợp với đặc thù của lĩnh vực".
Cùng chia sẻ về nội dung trên, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Đoan chỉ ra, khái niệm chuẩn mực quốc tế trong nghiên cứu khoa học thực chất mang tính tương đối.
Trên thực tế, các chuẩn mực này thường được hình thành thông qua việc tham chiếu quy định của một số quốc gia, các quỹ khoa học, hoặc các viện nghiên cứu lớn trên thế giới. Mỗi nơi có thể lựa chọn những tiêu chuẩn khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện phát triển và đặc thù riêng.
Việc tiếp cận và vận dụng chuẩn mực quốc tế cần được hiểu là học hỏi có chọn lọc, không phải sao chép nguyên mẫu mà nên được xem như một hệ quy chiếu để so sánh và phấn đấu. Thay vì áp dụng cứng nhắc, cần xây dựng một lộ trình rõ ràng, xác định các mục tiêu phấn đấu theo từng giai đoạn.
Nói thêm về nguyên tắc hoạt động của Quỹ được nêu trong dự thảo là định hướng, khuyến khích hoạt động nghiên cứu, phát triển mang tính tìm tòi, sáng tạo, phát hiện ý tưởng mới, đột phá và chấp nhận rủi ro phù hợp với đặc thù của lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Đoan đánh giá đây là định hướng đúng.
Vai trò của Quỹ là khuyến khích và tạo động lực để các nhà khoa học mạnh dạn nghiên cứu, đặc biệt là những vấn đề mới, mang tính tìm tòi, sáng tạo và thiết thực đối với Việt Nam, phục vụ quá trình xây dựng và phát triển đất nước. Ngay từ khâu xét duyệt đầu vào đã cần đặc biệt quan tâm tới tính mới của đề tài, xem đây là tiêu chí đánh giá quan trọng nhất.
Ngoài ra, thay vì chỉ dựa vào các cá nhân đơn lẻ, việc xây dựng và duy trì các nhóm nghiên cứu mạnh là hướng đi quan trọng. Các nhóm này cần có người đứng đầu đủ năng lực và uy tín để chịu trách nhiệm chính, đồng thời quy tụ được các thành viên cùng tham gia nghiên cứu. Chỉ khi có sự tổ chức và tập hợp như vậy, mới có thể hình thành đội ngũ nghiên cứu thực sự mạnh và bền vững, từ đó thực hiện được những nghiên cứu đột phá.
