Dự thảo Thông tư quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu và nhà giáo thỉnh giảng có nhiều điểm mới đáng chú ý. Trong đó, lần đầu tiên có quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu. Lãnh đạo một số cơ sở giáo dục kỳ vọng cơ chế sẽ tạo hành lang pháp lý rõ ràng để các nhà trường tận dụng hiệu quả nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm, đồng thời tháo gỡ những vướng mắc trong bảo đảm và kiểm định chất lượng đào tạo.
Quy định mới chuyển từ quản lý cứng sang quản trị nguồn nhân lực linh hoạt
Bàn luận về điểm mới này của dự thảo, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) chia sẻ: "Trước hết, phải khẳng định thông tư này đã cụ thể hóa tư duy quản lý hành chính có phần cứng nhắc sang quản trị nguồn lực nhân lực linh hoạt, phù hợp đặc thù nghề giáo. Điều này cũng thích hợp với bối cảnh già hóa dân số ở Việt Nam và xu hướng xây dựng xã hội học tập, học tập suốt đời.
Trước đây, các cơ sở giáo dục đại học gặp một số vướng mắc lớn khi sử dụng giảng viên nghỉ hưu. Đầu tiên, về mặt pháp lý, chúng ta chỉ có quy định cho "thỉnh giảng" (hợp đồng dịch vụ ngắn hạn). Việc một giáo sư nghỉ hưu vẫn gắn bó toàn thời gian với trường, tham gia các hoạt động từ giảng dạy, nghiên cứu đến xây dựng chương trình, như cơ hữu bị coi là thiếu căn cứ pháp lý rõ ràng.
Về chế độ, nếu ký hợp đồng lao động chung theo Bộ luật Lao động sẽ không phản ánh đúng quyền và đặc thù nghề nghiệp giáo dục (như quyền xét duyệt giáo trình, tham gia Hội đồng, hướng dẫn nghiên cứu sinh...). Đội ngũ này đóng góp như giảng viên cơ hữu nhưng không được công nhận tư cách tương xứng.
Dự thảo Thông tư lần này giải quyết triệt để điểm nghẽn nhận diện pháp lý, chính thức gọi họ là "nhà giáo" thay vì "người lao động".
Trong bối cảnh nhiều trường đại học đang mở các ngành nghề mới, công nghệ cao, hoặc các trường vùng sâu vùng xa thiếu hụt giáo sư, phó giáo sư, thì đội ngũ giáo viên nghỉ hưu là "cứu cánh". Có thể được xem như một nhu cầu cấp thiết mang tính hệ thống.
Đặc biệt, nhóm giáo viên nghỉ hưu nhưng đạt chuẩn giáo sư, phó giáo sư đang là nguồn lực rất tiềm năng được các trường "săn đón" để nâng cao năng lực nghiên cứu, tham gia Hội đồng chấm luận án, luận văn, giúp trường đáp ứng các tiêu chuẩn kiểm định chất lượng".
Thầy Nam cũng nhận định, Dự thảo đã làm rất tốt việc neo các quyền và trách nhiệm này vào quy định của nhà giáo cơ hữu (Điều 5. Thời giờ làm việc và nghỉ ngơi), nhưng có sự "giải phóng" thông qua quy định với lao động người cao tuổi trong Bộ luật Lao động.
Cụ thể, về thời gian và khối lượng, điểm sáng lớn nhất của Điều 5 là cho phép "rút ngắn thời giờ làm việc hoặc bố trí thời gian làm việc phù hợp". Điều này là vô cùng nhân văn và khoa học. Khối lượng giảng dạy sẽ không còn bị áp đặt cứng nhắc theo định mức của giáo viên trẻ mà được thỏa thuận trong hợp đồng.
Với nghiên cứu khoa học, tại Điều 6. Chế độ và chính sách của nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu, dự thảo đã có khung hành lang xác nhận nghĩa vụ thực hiện hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của nhà giáo, nhưng mức độ ra sao thì giao cho quy chế của cơ sở giáo dục. Đây là không gian hợp lý để các trường thiết kế "khối lượng công việc" phù hợp với bối cảnh và nhịp sinh học của cá nhân cụ thể.
Về trách nhiệm pháp lý, việc xác lập bằng "hợp đồng lao động xác định thời hạn" (Điều 4. Điều kiện, hình thức hợp đồng và nguyên tắc thực hiện đối với Nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu) giúp rạch ròi ranh giới trách nhiệm. Nếu vi phạm kỷ luật, nhà giáo sẽ bị xử lý theo Bộ luật Lao động và quy chế nội bộ, đồng thời quyền được hưởng lương hưu không bị ảnh hưởng (vì đã tách bạch hai mối quan hệ). Điều này tạo sự an tâm pháp lý cho cả hai bên.
Cùng bàn luận về nội dung này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Song - Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Miền Đông cho biết, trong thời gian qua, đội ngũ nhà giáo giàu kinh nghiệm, đặc biệt là các thầy cô có học hàm phó giáo sư, giáo sư, trình độ tiến sĩ đã đến tuổi nghỉ hưu nhưng vẫn đang tham gia hiệu quả vào công tác giảng dạy và nghiên cứu tại nhiều cơ sở đào tạo, nhất là ở khối trường tư thục. Dù vậy, chưa có quy định cụ thể về hợp đồng toàn thời gian sau nghỉ hưu.
Việc dự thảo Thông tư lần đầu tiên quy định cụ thể về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu là điểm rất tích cực, bởi sẽ tạo ra hành lang pháp lý rõ ràng để các cơ sở giáo dục tận dụng nguồn nhân lực chất lượng cao này cho hoạt động đào tạo, đặc biệt ở bậc sau đại học.
Điểm mới này cũng đã mở rộng thêm đối tượng được thụ hưởng chính sách. Trước đây, việc kéo dài thời gian làm việc sau nghỉ hưu thường chủ yếu áp dụng với nhóm nhà giáo có học hàm, học vị cao. Với dự thảo lần này, chỉ cần nhà giáo sau nghỉ hưu đáp ứng yêu cầu về trình độ, năng lực phù hợp với vị trí việc làm thì cơ sở giáo dục đã có thể ký hợp đồng toàn thời gian. Điều đó sẽ tạo thuận lợi cho các trường trong việc sử dụng nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm nhất là ở những ngành đặc thù.
Được biết, tại Trường Đại học Công nghệ Miền Đông, hiện cũng có một số thầy cô sau khi nghỉ hưu tiếp tục tham gia giảng dạy và nghiên cứu. Đặc biệt, trong hai năm gần đây, khi nhà trường triển khai đào tạo sau đại học, đội ngũ này đã phát huy rất tốt giá trị chuyên môn. Nhiều thầy cô dù đã đến tuổi nghỉ hưu nhưng vẫn còn sức khỏe, tâm huyết và có thể tiếp tục cống hiến hiệu quả cho sự nghiệp đào tạo.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Song cũng chỉ ra, khi có quy định cụ thể, việc xác định trách nhiệm pháp lý, thời gian làm việc, khối lượng giảng dạy và nghĩa vụ nghiên cứu khoa học của nhóm nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau nghỉ hưu sẽ thuận lợi và rõ ràng hơn.
Việc quy định nghĩa vụ nghiên cứu khoa học cần căn cứ vào đặc thù của từng cơ sở giáo dục, bởi mỗi trường có định hướng đào tạo, nghiên cứu và yêu cầu khác nhau. Trên cơ sở đó, nhà trường có thể xây dựng mức độ tham gia nghiên cứu khoa học phù hợp với từng giảng viên và nhu cầu thực tế.
Đối với thời gian làm việc và nghỉ ngơi, dự thảo đã tiếp cận khá chặt chẽ khi cho phép cơ sở giáo dục và nhà giáo là người lao động cao tuổi được thỏa thuận trong hợp đồng về việc rút ngắn thời gian làm việc hoặc bố trí lịch làm việc phù hợp, bảo đảm tuân thủ quy định của pháp luật lao động.
Thận trọng nguy cơ thuê ồ ạt giảng viên nghỉ hưu để đủ tiêu chí kiểm định
Đáng chú ý, dự thảo cho phép các trường được sử dụng đội ngũ nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu như một nguồn lực để đánh giá năng lực của cơ sở giáo dục, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam phân tích: "Đây là thay đổi mang tính chiến lược trong công tác kiểm định chất lượng. Hiện nay, khi tính toán các chỉ số như "tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ", "tỷ lệ giảng viên đạt chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư", "số bài báo khoa học/giảng viên", nếu không có quy định này, các trường không được phép tính những người nghỉ hưu vào tổng số giảng viên (chỉ tính ở mảng thỉnh giảng với tỷ lệ rất hạn chế).
Khi thông tư có hiệu lực, các trường đại học, đặc biệt là các trường mới thành lập hoặc trường tư thục, có thể đưa đội ngũ giáo sư, phó giáo sư nghỉ hưu vào hệ thống thống kê chính thức. Tác động trực tiếp là giúp các cơ sở giáo dục nhanh chóng đạt được các ngưỡng tối thiểu về đội ngũ để đáp ứng điều kiện mở ngành, kiểm định chương trình đào tạo hay kiểm định cơ sở giáo dục. Hơn nữa, kinh nghiệm thực tiễn của các giảng viên nghỉ hưu sẽ làm "nâng tầm" các khía cạnh định tính trong báo cáo tự đánh giá.
Mặc dù vậy, rất cần thận trọng để không biến quy định này thành "kế bán chỉ tiêu" cho các trường. Cũng đã có hiện tượng lạm dụng bằng cách thuê ồ ạt giảng viên nghỉ hưu có bằng cấp và học hàm để "đủ chỉ số" trên giấy tờ, trong khi thực tế giảng dạy vẫn do giảng viên trẻ, thiếu kinh nghiệm đảm nhận dẫn đến không nâng cao được chất lượng giáo dục thực chất".
Vị Phó Hiệu trưởng chia sẻ thêm, dù dự thảo đã tương đối toàn diện nhưng vẫn cần làm rõ hơn một số nội dung nhằm giúp các cơ sở giáo dục thuận lợi thực hiện.
Trước hết là ranh giới giữa "toàn thời gian" và "thỉnh giảng". Hiện nay, dự thảo quy định thỉnh giảng không vượt quá định mức của cơ hữu (Điều 10. Định mức giờ thỉnh giảng), nhưng lại không có giới hạn cụ thể cho hợp đồng toàn thời gian. Nếu một người nghỉ hưu ký hợp đồng toàn thời gian nhưng chỉ dạy 2 giờ/tuần liệu có được phép? Vì vậy, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam kiến nghị cần có một ngưỡng giờ chuẩn tối thiểu (ví dụ: bằng 50% - 60% khối lượng giờ chuẩn của cơ hữu) để phân định rõ thế nào là "toàn thời gian" để được tính vào nguồn lực đánh giá năng lực.
Cùng với đó, chuyển đổi nghĩa vụ nghiên cứu khoa học thành "chuyển giao và bồi dưỡng kế cận". Đối với giáo viên cao tuổi, việc ép họ xuất bản bài báo quốc tế để tính khối lượng nghiên cứu khoa học là phi thực tế. Dự thảo nên có điều khoản khuyến khích (hoặc quy đổi khối lượng) các hoạt động khoa học công nghệ như hướng dẫn, bồi dưỡng giảng viên trẻ, tham gia phản biện chương trình, xây dựng mạng lưới đối tác quốc tế, tìm kiếm và kết nối các nguồn lực. Đây mới là giá trị cao nhất của trí tuệ tuổi xế chiều.
Cũng cần có thêm chính sách về bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp. Dù Điều 6 đã nêu tuân thủ pháp luật lao động, nhưng nghề giáo có đặc thù đi thực tập, đưa sinh viên đi kiến tập, giám sát và chịu trách nhiệm cho sinh viên trong quá trình thực tập với máy móc giá trị cao hoặc can thiệp tới con người. Nhà giáo sẽ phải chịu trách nhiệm liên đới khi có những tai nạn hoặc tổn thất xảy ra, khi đó cần có điều khoản rõ ràng về việc cơ sở giáo dục phải mua bảo hiểm tai nạn lao động cho nhóm đối tượng này trong suốt thời gian thực hiện nhiệm vụ, vì nhà giáo không còn thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc về tai nạn lao động qua quỹ hưu trí.
"Tóm lại, dự thảo Thông tư này là sự khởi đầu đúng hướng, thể hiện tư duy lập pháp hiện đại: Quản lý bằng tiêu chuẩn thay vì quản lý bằng biên chế. Tôi kỳ vọng văn bản này sẽ thực sự là hành lang pháp lý an toàn, khơi dậy tiềm năng to lớn từ "nguồn tài sản vàng" của ngành giáo dục" - thầy Nam bày tỏ.
Để các cơ sở giáo dục thuận lợi hơn trong triển khai thực tế việc ký hợp đồng toàn thời gian với nhà giáo sau nghỉ hưu, theo thầy Song, dự thảo vẫn cần bổ sung và làm rõ thêm một số nội dung. Ví dụ, cần quy định rõ hơn về độ tuổi và khoảng thời gian có thể tiếp tục ký hợp đồng sau nghỉ hưu, chẳng hạn sau khi nghỉ hưu bao nhiêu năm thì còn thuộc diện được xem xét ký hợp đồng toàn thời gian. Đây là cơ sở quan trọng để các trường chủ động xây dựng kế hoạch nhân sự.
