Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Thông tư quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu và nhà giáo thỉnh giảng. Trong đó, lần đầu tiên có quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu. Nội dung này hiện đang nhận được nhiều sự quan tâm từ phía các cơ sở giáo dục.
Quy định mới giúp tháo gỡ nhiều vướng mắc về đội ngũ
Nhận định chung về quy định mới, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Lê Hồ Sơn - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm (Đại học Huế) cho biết: "Việc bổ sung quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu, sẽ giúp các cơ sở giáo dục đại học tháo gỡ nhiều vướng mắc trong thực tiễn hiện nay. Trước hết, đây là giải pháp quan trọng để tận dụng đội ngũ giảng viên có trình độ cao, giàu kinh nghiệm, những người tuy đã đến tuổi nghỉ hưu nhưng vẫn còn đủ năng lực giảng dạy, nghiên cứu và dẫn dắt học thuật. Trong bối cảnh nhiều trường đang thiếu giảng viên có học hàm, học vị cao, đặc biệt ở bậc sau đại học, quy định này giúp bảo đảm tính liên tục và chất lượng đào tạo.
Bên cạnh đó, việc có hành lang pháp lý rõ ràng sẽ giúp các trường khắc phục tình trạng lúng túng khi ký kết hợp đồng với giảng viên đã nghỉ hưu. Thay vì chỉ dừng lại ở hợp đồng thỉnh giảng ngắn hạn, các cơ sở giáo dục có thể chủ động sử dụng đội ngũ này một cách ổn định, minh bạch và đúng quy định pháp luật, qua đó giảm thiểu rủi ro về pháp lý.
Cơ chế hợp đồng toàn thời gian cũng tạo sự linh hoạt hơn so với biên chế đối với các cơ sở giáo dục đại học công lập, giúp nhà trường kịp thời bổ sung nhân lực chất lượng cao mà không bị phụ thuộc hoàn toàn vào quy trình tuyển dụng viên chức vốn còn nhiều ràng buộc.
Mặt khác, quy định này còn góp phần duy trì và phát triển hoạt động nghiên cứu khoa học, khi các nhà giáo sau khi nghỉ hưu tiếp tục tham gia hướng dẫn học viên, nghiên cứu sinh và tham gia các đề tài khoa học. Việc chuẩn hóa chế độ, chính sách đối với nhóm đối tượng này cũng giúp tạo động lực làm việc, bảo đảm sự công bằng và thống nhất giữa các cơ sở giáo dục.
Có thể nói, nếu được thiết kế hợp lý, đây sẽ là một công cụ quản trị nhân sự hiệu quả, giúp các trường chuyển từ thế bị động sang chủ động trong việc sử dụng và phát huy nguồn lực trình độ cao".
Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm (Đại học Huế) cũng nhấn mạnh khi có quy định cụ thể về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu, các nội dung liên quan đến trách nhiệm pháp lý, thời gian làm việc, khối lượng giảng dạy và nghĩa vụ nghiên cứu khoa học sẽ được xác lập theo hướng rõ ràng, minh bạch và dễ kiểm soát.
Trước hết, về trách nhiệm pháp lý, nhà giáo sau khi nghỉ hưu khi ký hợp đồng toàn thời gian sẽ được xác định là một chủ thể có địa vị pháp lý độc lập trong quan hệ lao động với cơ sở giáo dục đại học. Theo đó, quyền và nghĩa vụ của họ sẽ được ràng buộc cụ thể trong hợp đồng, bao gồm trách nhiệm đối với chất lượng giảng dạy, nghiên cứu khoa học, tuân thủ quy chế chuyên môn, cũng như các chế tài xử lý khi vi phạm.
Điều này khắc phục tình trạng trước đây khi trách nhiệm của giảng viên thỉnh giảng hoặc hợp đồng ngắn hạn còn khá chung chung, khó quy trách nhiệm khi xảy ra sai sót.
Về thời gian làm việc, quy định sẽ giúp chuẩn hóa chế độ làm việc theo hướng tương đương với giảng viên cơ hữu, nhưng có thể linh hoạt hơn tùy theo thỏa thuận. Cụ thể, có thể xác định rõ số giờ làm việc trong tuần, thời gian có mặt tại trường, mức độ tham gia các hoạt động học thuật hoặc hỗ trợ chuyên môn. Nhờ đó, nhà trường có cơ sở để phân công, kiểm tra và đánh giá hiệu quả công việc một cách thực chất, thay vì mang tính hình thức.
Đối với khối lượng giảng dạy, việc có quy định sẽ cho phép xác định định mức giờ giảng cụ thể, có thể tương đương hoặc điều chỉnh phù hợp so với giảng viên trong biên chế, tùy theo sức khỏe và năng lực của từng cá nhân. Quan trọng hơn, việc phân công giảng dạy sẽ gắn với nhu cầu chiến lược của nhà trường, như đảm nhiệm các học phần chuyên sâu, hướng dẫn luận văn, luận án, hoặc tham gia phát triển chương trình đào tạo.
Về nghĩa vụ nghiên cứu khoa học, quy định sẽ làm rõ yêu cầu tham gia hoạt động nghiên cứu như một nghĩa vụ chính thức, chứ không chỉ mang tính khuyến khích. Nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau nghỉ hưu có thể được giao chỉ tiêu công bố khoa học, tham gia đề tài, hướng dẫn nghiên cứu sinh hoặc cố vấn học thuật cho các nhóm nghiên cứu. Điều này giúp duy trì và phát huy vai trò học thuật của họ và bảo đảm sự công bằng trong đánh giá giữa các loại hình giảng viên.
"Tổng thể, việc chuẩn hóa các nội dung này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản trị nhân sự trong các cơ sở giáo dục đại học mà còn tạo cơ sở pháp lý vững chắc để khai thác tối đa nguồn lực trí tuệ chất lượng cao một cách bền vững và đúng quy định" - thầy Sơn khẳng định.
Cùng bàn luận về nội dung này, Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Hồ Đắc Lộc - Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cho hay, dự thảo Thông tư quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu là một bước đi mang tính đột phá, giải quyết trực tiếp những điểm nghẽn pháp lý mà các trường đại học tư thục đã kiến nghị nhiều năm qua.
Trước đây, giảng viên sau khi nghỉ hưu thường chỉ được tính là giảng viên thỉnh giảng hoặc ký hợp đồng lao động thông thường, gây khó khăn khi kê khai đội ngũ giảng viên cơ hữu để tính chỉ tiêu tuyển sinh hoặc mở ngành. Dự thảo mới cho phép cơ sở giáo dục sử dụng đội ngũ này như một nguồn lực để đánh giá năng lực chính thức của trường.
Dự thảo cũng quy định hình thức Hợp đồng lao động xác định thời hạn và không giới hạn độ tuổi cao nhất để ký kết giúp các cơ sở giáo dục tự tin xây dựng chiến lược nhân sự dài hạn với các chuyên gia đầu ngành mà không lo ngại rào cản về tuổi tác.
Giảng viên nghỉ hưu nay được đối xử bình đẳng như giảng viên cơ hữu về thời giờ làm việc, nghỉ ngơi và đặc biệt là quyền được xét bổ nhiệm chức danh Giáo sư, Phó giáo sư, danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, Nhà giáo Ưu tú. Điều này giúp giữ chân các nhà giáo nhiều kinh nghiệm, tâm huyết với nghề.
Được biết, tại Trường Đại học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh nhu cầu sử dụng giảng viên sau khi nghỉ hưu mang tính chiến lược với tỉ lệ khoảng 10%. Các giảng viên này không chỉ giảng dạy mà còn đóng vai trò là các mentor hướng dẫn cho những giảng viên kế cận, tham gia chủ trì các đề tài nghiên cứu khoa học và xây dựng chương trình đào tạo chuẩn mực.
Thầy Lộc phân tích, khi các quy định này đi vào thực thi, khung pháp lý đối với nhóm nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau nghỉ hưu sẽ được làm rõ qua các khía cạnh cụ thể sau.
Về trách nhiệm pháp lý sẽ được thiết lập chặt chẽ thông qua hệ thống hợp đồng lao động có xác định thời hạn từ 1 đến 3 năm và thực hiện nghĩa vụ theo quy định quản lý của trường. Về thời gian làm việc, khối lượng giảng dạy và nghiên cứu khoa học có thể miễn giảm hơn so với giảng viên cơ hữu để phù hợp với đặc thù người lao động cao tuổi nhưng vẫn đảm bảo chất lượng đào tạo.
Mở rộng nguồn lực giảng viên trong các tiêu chí bảo đảm chất lượng
Đối với các cơ sở giáo dục, dự thảo quy định được sử dụng đội ngũ nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu như một nguồn lực để đánh giá năng lực của cơ sở giáo dục
Tiến sĩ Lê Hồ Sơn bày tỏ: “Quy định cho phép cơ sở giáo dục sử dụng đội ngũ nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu như một nguồn lực chính thức để đánh giá năng lực của cơ sở giáo dục sẽ có tác động tương đối sâu đến cách các trường tính toán và chứng minh các điều kiện bảo đảm chất lượng đào tạo.
Quy định này giúp mở rộng nguồn lực giảng viên trong các tiêu chí bảo đảm chất lượng. Thay vì chỉ tính đội ngũ cơ hữu, nhà trường có thể đưa nhóm nhà giáo sau nghỉ hưu vào cơ cấu nhân sự phục vụ kiểm định, mở ngành, duy trì chương trình đào tạo. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các tiêu chí như tỷ lệ giảng viên/sinh viên, tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ, giáo sư, phó giáo sư, vốn là những “điểm nghẽn” của nhiều cơ sở giáo dục hiện nay.
Tuy nhiên, tác động không chỉ dừng ở việc tăng số lượng. Quan trọng hơn, quy định sẽ làm thay đổi cách tiếp cận từ số lượng sang đánh giá năng lực thực chất. Khi đội ngũ này được công nhận chính thức, các trường buộc phải chứng minh mức độ tham gia thực tế của họ: có giảng dạy thật, có hướng dẫn học viên, có công bố khoa học hay không?
Quy định này cũng đặt ra yêu cầu chuẩn hóa cách tính quy đổi nguồn lực. Ví dụ, một giảng viên sau nghỉ hưu ký hợp đồng toàn thời gian có được tính tương đương 100% như giảng viên cơ hữu hay không, hay cần hệ số điều chỉnh dựa trên thời gian làm việc, khối lượng giảng dạy và nghiên cứu? Việc này ảnh hưởng trực tiếp đến các chỉ số quan trọng trong kiểm định chất lượng và mở ngành đào tạo.
Một tác động đáng chú ý khác là giúp các trường linh hoạt hơn trong việc đáp ứng điều kiện mở ngành, duy trì ngành. Trong bối cảnh tuyển dụng giảng viên mới gặp khó khăn, việc được tính đội ngũ này vào điều kiện bảo đảm chất lượng sẽ giúp nhà trường chủ động hơn về chiến lược nhân sự, đặc biệt ở các ngành chuyên sâu, ít nguồn nhân lực.
Tất nhiên, đi kèm với đó là yêu cầu tăng cường cơ chế kiểm soát và minh bạch. Cơ quan quản lý và tổ chức kiểm định sẽ cần các tiêu chí rõ ràng, chẳng hạn như yêu cầu về hợp đồng, thời gian làm việc tối thiểu, minh chứng về hoạt động giảng dạy và nghiên cứu. Nếu không kiểm soát tốt, quy định này có thể vô tình tạo ra kẽ hở làm sai lệch việc đánh giá chất lượng đào tạo.
Tóm lại, quy định này sẽ giúp các cơ sở giáo dục đại học gia tăng nguồn lực hợp pháp và nâng cao tính linh hoạt trong đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng, nhưng cũng buộc các trường phải chuyển sang cách quản trị minh bạch, thực chất hơn.
Thầy Sơn chia sẻ thêm: "Từ góc độ của cơ sở giáo dục đại học, tôi cho rằng dự thảo Thông tư hiện nay đã tạo được khung pháp lý cơ bản, mặc dù vậy vẫn cần bổ sung và làm rõ một số nội dung quan trọng để tránh tình trạng áp dụng không thống nhất. Cụ thể, có thể nhấn mạnh một số vấn đề sau:
Đầu tiên, cần làm rõ cơ chế quy đổi đội ngũ nhà giáo sau nghỉ hưu trong các tiêu chí bảo đảm chất lượng đào tạo. Mặc dù dự thảo đã cho phép cơ sở giáo dục sử dụng đội ngũ này như một nguồn lực để đánh giá năng lực, nhưng chưa quy định cụ thể họ được tính với tỷ lệ bao nhiêu so với giảng viên cơ hữu, có cần điều kiện về thời gian làm việc tối thiểu hay khối lượng giảng dạy, nghiên cứu hay không. Nếu không quy định rõ, rất dễ dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các cơ sở, vướng mắc trong kiểm định chất lượng.
Ngoài ra, cần cụ thể hóa chế độ làm việc và định mức nhiệm vụ. Dự thảo hiện dẫn chiếu áp dụng như nhà giáo cơ hữu nhưng cho phép thỏa thuận linh hoạt, điều này là hợp lý nhưng lại thiếu hướng dẫn về “ngưỡng tối thiểu” đối với giảng dạy, nghiên cứu khoa học, tham gia sinh hoạt chuyên môn. Do đó, nên quy định khung định mức hoặc nguyên tắc xác định để các trường có căn cứ xây dựng quy chế nội bộ và bảo đảm công bằng giữa các nhóm giảng viên.
Cũng cần bổ sung quy định về đánh giá, xếp loại và kiểm soát chất lượng đối với nhóm nhà giáo này. Dự thảo đã giao trách nhiệm cho cơ sở giáo dục trong việc quản lý, đánh giá , nhưng chưa có tiêu chí hoặc nguyên tắc chung. Việc thiếu chuẩn đánh giá có thể dẫn đến hình thức, trong khi đây lại là nhóm nhân sự được sử dụng để “nâng chuẩn” chất lượng đào tạo.
Bên cạnh đó, cần quy định rõ mối quan hệ giữa nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau nghỉ hưu với các loại hình giảng viên khác, đặc biệt là giảng viên cơ hữu và giảng viên thỉnh giảng. Ví dụ: họ có được tham gia quản lý, giữ chức vụ học thuật, tham gia hội đồng khoa học, hội đồng tuyển sinh hay không. Việc làm rõ sẽ giúp tránh chồng chéo và bảo đảm thống nhất trong tổ chức nhân sự.
Cùng với đó, bổ sung quy định về giới hạn, điều kiện đặc thù đối với người lao động cao tuổi. Dù dự thảo cho phép không giới hạn tuổi, nhưng thực tiễn đặt ra yêu cầu về sức khỏe, tần suất làm việc, cũng như cơ chế kiểm tra định kỳ để bảo đảm chất lượng giảng dạy.
Dưới góc nhìn của Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Hồ Đắc Lộc, việc cho phép các cơ sở giáo dục được sử dụng đội ngũ nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu như một nguồn lực để đánh giá năng lực là một trong những điểm mới quan trọng nhất của dự thảo, có tác động trực tiếp và tích cực đến công tác quản trị đào tạo tại các trường đại học tư thục như Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh.
Các trường đại học sẽ được phép đưa đội ngũ nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau nghỉ hưu để tính tỷ lệ sinh viên/giảng viên một cách chính thức. Các giáo sư, phó giáo sư và tiến sĩ đầu ngành sau khi nghỉ hưu có thể đứng tên chủ trì hoặc tham gia đội ngũ giảng viên nòng cốt để mở ngành, đặc biệt là ở các bậc đào tạo sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ).
Đồng thời, giúp nhà trường ổn định nguồn lực trình độ cao để duy trì các ngành khó tuyển dụng giảng viên trẻ nhưng lại có nhiều chuyên gia giàu kinh nghiệm đã nghỉ hưu.
"Mặc dù dự thảo đã nêu rõ cơ sở đào tạo được sử dụng đội ngũ nhà giáo về hưu như một nguồn lực để đánh giá năng lực, nhưng cần quy định rõ hơn về việc quy đổi so với giảng viên cơ hữu và tỉ lệ tối đa của nhóm giảng viên này trong tổng số đội ngũ giảng viên cơ hữu để đảm bảo sự trẻ hóa đội ngũ" - thầy Lộc bày tỏ thêm.
