Dự thảo Thông tư quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu và nhà giáo thỉnh giảng có nhiều điểm mới đáng chú ý.
Theo đó, nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu ký hợp đồng lao động tại các cơ sở giáo dục không giới hạn tuổi cao nhất. Quyền của nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu: được hưởng tiền công, tiền lương, quyền lợi theo thỏa thuận trong hợp đồng lao động và theo quy định của pháp luật; được giảng dạy, giáo dục phù hợp chuyên môn đào tạo; tham gia xây dựng, phát triển chương trình đào tạo; được tham gia sinh hoạt chuyên môn, bồi dưỡng nghiệp vụ, tạo điều kiện thực hiện hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; được xem xét bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư; xét, phong tặng danh hiệu nhà giáo nhân dân, nhà giáo ưu tú khi đáp ứng đủ tiêu chuẩn, điều kiện theo quy định của pháp luật và quy chế tổ chức, hoạt động của cơ sở giáo dục…
Đối với cơ sở giáo dục, được sử dụng đội ngũ nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu như một nguồn lực để đánh giá năng lực của cơ sở giáo dục; được quyền huy động và sử dụng kinh nghiệm, chuyên môn của nhà giáo nghỉ hưu thông qua cơ chế hợp đồng lao động toàn thời gian để phục vụ mục tiêu phát triển giáo dục.
Khắc phục tình trạng thiếu giảng viên có trình độ cao, đặc biệt ở những ngành chuyên sâu đặc thù
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Ngọc Hà - Hiệu trưởng Trường Đại học Tiền Giang chia sẻ, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra dự thảo Thông tư về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu và nhà giáo thỉnh giảng là một tín hiệu tích cực. Điều này sẽ giúp các cơ sở giáo dục, đặc biệt là các trường công lập tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc về đội ngũ.
Trên thực tế, hiện nay mới chỉ có văn bản quy phạm pháp luật quy định về nhà giáo thỉnh giảng, chưa có văn bản quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc xác định trách nhiệm pháp lý, phân bổ thời gian làm việc, khối lượng giảng dạy, nghĩa vụ nghiên cứu khoa học và việc tính toán các điều kiện bảo đảm chất lượng theo quy định.
Ngoài ra hiện cũng chưa có quy định rõ ràng, cụ thể nào đối với nhà giáo sau khi nghỉ hưu được tiếp tục làm việc toàn thời gian trừ những trường hợp được kéo dài tuổi nghỉ hưu với những thầy, cô có trình độ tiến sĩ, chức danh phó giáo sư, giáo sư.
Điều này khiến nhiều trường công gặp khó khăn trong việc giữ chân những giảng viên có kinh nghiệm, đồng thời dẫn đến tình trạng dịch chuyển mạnh từ công sang tư. Bởi đội ngũ nhà giáo khi hết tuổi quy định, họ buộc phải nghỉ tại các cơ sở giáo dục công lập. Nếu vẫn muốn tiếp tục cống hiến, họ phải làm việc tại các cơ sở giáo dục tư thục. So với các trường đại học công lập, các trường tư thục sẽ có nhiều chính sách thu hút, đãi ngộ, trả lương cao hơn..
Trong bối cảnh đó, dự thảo Thông tư đã mở rộng đối tượng áp dụng đối với toàn bộ đội ngũ nhà giáo, thay vì chỉ giới hạn với giảng viên là tiến sĩ, phó giáo sư, giáo sư. Quy định này tạo điều kiện để những thầy cô dù không thuộc diện được kéo dài tuổi nghỉ hưu nhưng vẫn còn đủ năng lực, kinh nghiệm có thể tiếp tục tham gia giảng dạy, nghiên cứu. Qua đó hạn chế sự lãng phí nguồn nhân lực chất lượng trong giáo dục. Đồng thời, dự thảo cũng quy định tương đối đầy đủ và rõ ràng các nội dung liên quan như điều kiện áp dụng, hình thức hợp đồng, thời gian làm việc, chế độ nghỉ ngơi, tiền lương và quyền lợi của nhà giáo, giúp các cơ sở giáo dục có cơ sở pháp lý thuận lợi trong quá trình triển khai.
Vì vậy, việc bổ sung quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu được xem là một hướng mở cần thiết. Nếu Thông tư này được ban hành sẽ không chỉ tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục, đặc biệt là các trường công lập “giữ chân” đội ngũ giảng viên giàu kinh nghiệm, mà còn góp phần khai thác hiệu quả nguồn nhân lực chất lượng cao, phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu.
Đồng quan điểm, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Văn Thắng - nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học An Giang, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, thực tế, nhiều nhà giáo dù đã đến tuổi nghỉ hưu nhưng vẫn còn đủ sức khỏe, tâm huyết và mong muốn tiếp tục cống hiến. Có thể nói tri thức và nhiệt huyết của họ chưa hề nghỉ hưu.
Nếu không có cơ chế phù hợp để tiếp tục sử dụng, việc để lãng phí nguồn nhân lực có bề dày kinh nghiệm này là điều rất đáng tiếc, đặc biệt trong các ngành, lĩnh vực chuyên sâu, đặc thù.
Đội ngũ giảng viên trẻ hiện nay tuy năng động, tâm huyết và có nhiều thành tích nghiên cứu, nhưng vẫn cần được kế thừa và dẫn dắt từ kinh nghiệm giảng dạy, thực tiễn của các thế hệ đi trước. Sự kết hợp giữa hai lực lượng này sẽ góp phần làm cho đội ngũ của cơ sở giáo dục trở nên vững mạnh và đa dạng hơn. Nhà trường không chỉ được thụ hưởng sự đổi mới, linh hoạt trong phương pháp truyền đạt của giảng viên trẻ mà còn được dẫn dắt, bồi đắp bởi chiều sâu tri thức và kinh nghiệm của các giảng viên lâu năm.
Vì vậy, việc mở ra một hành lang pháp lý cho phép tận dụng đội ngũ giáo viên đã nghỉ hưu, những người có kinh nghiệm và chuyên môn là một hướng đi hợp lý, kịp thời. Đây không chỉ là giải pháp khắc phục tình trạng thiếu giảng viên có chuyên môn, đặc biệt trong các ngành đặc thù, mà còn tạo nền tảng lâu dài để huy động hiệu quả đội ngũ trí thức giàu kinh nghiệm tham gia giảng dạy, nghiên cứu khoa học, phục vụ cộng đồng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo.
Đồng thời góp phần chuẩn hóa được công tác quản lý nhân sự, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho công tác tuyển dụng, bố trí, phân công nhiệm vụ, đánh giá và sử dụng nhà giáo.
Cần có giới hạn rõ về tỷ lệ, tiêu chí ở ngưỡng tối thiểu đối với đội ngũ nhà giáo hợp đồng toàn thời gian
Cũng theo thầy Hà, một điểm thuận lợi nữa là dự thảo cho phép cơ sở được sử dụng đội ngũ nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu như một nguồn lực để đánh giá năng lực của cơ sở giáo dục. Điều này sẽ có tác động tích cực đến việc tính toán các điều kiện đảm bảo chất lượng.
Trong bối cảnh hiện nay, việc tuyển dụng, thu hút giảng viên có trình độ cao vẫn gặp khó khăn. Do đó, việc tiếp tục sử dụng các giảng viên đã nghỉ hưu theo hình thức hợp đồng toàn thời gian không chỉ giúp bảo toàn nguồn lực mà còn góp phần ổn định đội ngũ một cách hiệu quả.
Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả thực chất, dự thảo cũng cần đặt ra yêu cầu về cơ chế kiểm soát phù hợp, chẳng hạn quy định rõ tỷ lệ sử dụng đội ngũ này, tiêu chí đánh giá nhằm bảo đảm việc ghi nhận trong đánh giá năng lực được thực hiện khách quan, tránh hình thức.
Dự thảo hiện quy định thời giờ làm việc áp dụng theo Bộ luật Lao động và chế độ làm việc của nhà giáo như nhà giáo cơ hữu; đồng thời cho phép, nếu là người lao động cao tuổi, thì có thể thỏa thuận rút ngắn thời giờ làm việc hoặc bố trí thời gian phù hợp. Vì vậy, cần có quy định theo hướng xác lập các ngưỡng tối thiểu và khung nguyên tắc chung để các cơ sở giáo dục làm căn cứ triển khai, tránh tình trạng mỗi đơn vị xây dựng tiêu chí riêng quá khác biệt, thiếu tính thống nhất.
Ngoài ra, để đảm bảo hiệu quả trong việc sử dụng đội ngũ nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu, cần bổ sung các quy định cụ thể về cơ chế đánh giá, xếp loại và kiểm soát chất lượng đối với nhóm này.
Cụ thể, các cơ sở giáo dục nên xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá riêng, phù hợp với đặc thù của nhà giáo lớn tuổi, bao gồm cả năng lực chuyên môn, đóng góp trong giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu, tham gia xây dựng chương trình và tư vấn chuyên môn. Đây cũng là cơ sở để nhà trường và nhà giáo thỏa thuận các nội dung cụ thể trong hợp đồng, bảo đảm hài hòa giữa nhu cầu sử dụng của cơ sở giáo dục và khả năng, điều kiện của nhà giáo.
Còn theo thầy Thắng, dự thảo nêu thời giờ làm việc và nghỉ ngơi đối với nhóm nhà giáo này áp dụng quy định của Bộ Luật lao động và quy định về chế độ làm việc của nhà giáo như nhà giáo cơ hữu do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành; trường hợp nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu là người lao động cao tuổi, cơ sở giáo dục được thỏa thuận trong hợp đồng lao động về việc rút ngắn thời giờ làm việc hoặc bố trí thời gian làm việc phù hợp theo quy định của pháp luật lao động.
Đối với giảng viên lớn tuổi, việc đảm nhiệm khối lượng giờ giảng theo chuẩn như giảng viên trong độ tuổi lao động có thể gặp hạn chế nhất định. Vì vậy, có thể xem xét cơ chế linh hoạt trong phân bổ nhiệm vụ như cho phép quy đổi giữa giờ nghiên cứu khoa học và giờ giảng dạy.
Ngoài ra, quy định “không giới hạn tuổi cao nhất” cần đi kèm bộ tiêu chí đánh giá năng lực thực chất, tránh tình trạng đủ hồ sơ nhưng chưa chắc đủ chất lượng. Bên cạnh đó, để đảm bảo tính minh bạch, có thể quy định về việc công khai danh sách, tiêu chí lựa chọn, cách đánh giá chất lượng khi thực hiện hợp đồng với nhà giáo. Điều này sẽ góp phần nâng cao tính trách nhiệm và bảo đảm chất lượng trong việc sử dụng đội ngũ nhà giáo sau khi nghỉ hưu.
