Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố dự thảo Nghị định quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và lộ trình miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp để lấy ý kiến góp ý.
Dự thảo Nghị định quy định thực hiện miễn phí sách giáo khoa đối với học sinh phổ thông và người học tại các cơ sở giáo dục thực hiện chương trình giáo dục phổ thông, chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông.
Chính sách được triển khai theo mô hình thư viện dùng chung: Nhà nước đầu tư mua sắm sách giáo khoa (bao gồm sách in và sách chữ nổi Braille) để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục; học sinh và giáo viên được mượn sách giáo khoa sử dụng trong năm học hoặc học kỳ và hoàn trả sau khi kết thúc thời gian sử dụng để tiếp tục quản lý, tái sử dụng.
Cho mượn sách giáo khoa miễn phí từ thư viện là chính sách đúng đắn
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, cô Vũ Thị Ngọc Bích - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Thị trấn Thắng (xã Hiệp Hoà, tỉnh Bắc Ninh) đánh giá đây là một chính sách đúng đắn, lợi ích trước mắt là giúp học sinh được tiếp cận đầy đủ một bộ sách giáo khoa thống nhất, đồng bộ trên toàn quốc. Điều này không chỉ tạo thuận lợi trong giảng dạy mà còn giúp học sinh trong cùng gia đình hoặc họ hàng có thể dễ dàng chia sẻ, sử dụng chung tài liệu học tập, hạn chế tình trạng lãng phí khi mỗi năm phải mua mới sách.
Theo cô Bích, một trong những điểm nổi bật của chính sách là chuyển từ mô hình “sở hữu cá nhân” sang “sử dụng chung có quản lý”. Nhà nước sẽ đầu tư mua sách giáo khoa và trang bị cho thư viện nhà trường, học sinh mượn sử dụng trong năm học rồi hoàn trả. Cách làm này không chỉ giảm đáng kể chi phí cho phụ huynh mà còn giúp tiết kiệm ngân sách chung, tránh lãng phí lớn trong việc in ấn và tiêu thụ sách giáo khoa mỗi năm.
"Ở góc độ giáo dục, mô hình thư viện dùng chung còn mang ý nghĩa sâu sắc trong việc hình thành ý thức trách nhiệm cho học sinh. Khi sách không còn là tài sản cá nhân mà trở thành tài sản chung, học sinh sẽ được giáo dục về việc giữ gìn, bảo vệ và tôn trọng của chung. Đây là một bài học thực tế về ý thức cộng đồng, tinh thần chia sẻ và đoàn kết - những giá trị quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách", cô Bích chia sẻ.
Thực tế tại Trường Tiểu học Thị trấn Thắng, nhà trường hiện đã duy trì khoảng 100 bộ sách dùng chung dành cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Đồng thời, vào cuối mỗi năm học, trường thường vận động học sinh quyên góp sách cũ để bổ sung vào kho sách chung. Nhờ đó, nhà trường đã có những kinh nghiệm ban đầu trong việc tổ chức, quản lý và vận hành mô hình mượn - trả sách.
Chính nền tảng này giúp việc triển khai chính sách trong tương lai trở nên khả thi hơn. Nhà trường đã quen với việc phân loại, lưu trữ và phân phối sách, cũng như phối hợp với phụ huynh trong việc hỗ trợ học sinh. Khi chính sách được áp dụng trên diện rộng, những đơn vị đã có kinh nghiệm sẽ dễ dàng thích ứng và triển khai hiệu quả hơn.
Bên cạnh đó, cô Bích cũng nhận định rằng phụ huynh sẽ ủng hộ chủ trương này, bởi họ được hưởng lợi trực tiếp từ việc giảm chi phí học tập. Tuy nhiên, sự ủng hộ này cần đi kèm với sự đồng thuận về trách nhiệm giữ gìn sách khi thực hiện mô hình thư viện dùng chung. Nhà trường dự kiến sẽ đưa nội dung này vào các buổi họp phụ huynh đầu năm, đồng thời xây dựng những quy định cụ thể nhằm đảm bảo việc sử dụng sách được bền vững và hiệu quả.
Cô Nguyễn Thị Thanh Mai - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Long Hưng (xã Nghĩa Trụ, tỉnh Hưng Yên) cũng bày tỏ đây là chủ trương “hoàn toàn đúng đắn” và mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho học sinh cũng như phụ huynh trên cả nước.
Theo cô Mai, trong bối cảnh chi phí học tập vẫn là gánh nặng đối với nhiều gia đình, việc Nhà nước hỗ trợ sách giáo khoa sẽ góp phần giảm áp lực tài chính, đồng thời đảm bảo cơ hội học tập công bằng cho mọi học sinh. Đặc biệt, mô hình thư viện dùng chung - nơi học sinh mượn và trả sách thay vì sở hữu được đánh giá là giải pháp hợp lý trong điều kiện hiện nay, vừa tiết kiệm ngân sách, vừa tránh lãng phí tài nguyên.
Cô Thanh Mai cho biết: "Tuy không phải là mô hình hoàn toàn mới, nhưng việc triển khai đồng bộ trên quy mô toàn quốc sẽ tạo ra những chuyển biến tích cực trong cách tiếp cận giáo dục. Với quy mô hơn 1.200 học sinh, nếu áp dụng mô hình này, nhà trường sẽ phải quản lý trên 1.200 bộ sách giáo khoa. Đây là con số lớn, nhưng vẫn có thể tổ chức hiệu quả nếu có phương án phân công hợp lý".
Bên cạnh yếu tố kinh tế, mô hình này còn mang giá trị giáo dục sâu sắc. Khi sử dụng sách mượn, học sinh sẽ được rèn luyện ý thức giữ gìn tài sản chung, nâng cao tinh thần trách nhiệm và biết chia sẻ với các bạn có hoàn cảnh khó khăn. Đây cũng là cơ hội để nhà trường lồng ghép giáo dục đạo đức, ý thức bảo vệ môi trường và hình thành thói quen sử dụng tài nguyên bền vững.
Tuy nhiên, theo cô Mai, ý thức của học sinh hiện nay chưa đồng đều. Bên cạnh nhiều em có ý thức tốt, vẫn còn không ít học sinh chưa thực sự chú trọng việc giữ gìn sách vở. Nguyên nhân một phần đến từ sự thiếu quan tâm của gia đình, phần khác do đặc điểm tâm lý lứa tuổi. Vì vậy, việc triển khai mô hình này cần đi kèm với công tác tuyên truyền, giáo dục thường xuyên từ phía nhà trường và phụ huynh.
Ở góc độ phụ huynh, chị Nguyễn Thị Giang có con đang học lớp 8 tại Trường Trung học cơ sở Đông Hải (phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hoá) cho hay, chủ trương miễn phí sách giáo khoa là hoàn toàn đúng đắn và mang tính nhân văn cao. Theo chị, đây là một chính sách thiết thực, không chỉ góp phần giảm gánh nặng chi phí cho các gia đình mà còn đảm bảo sự công bằng trong tiếp cận giáo dục cho học sinh trên cả nước.
Về mô hình thư viện dùng chung, chị Giang đánh giá: "Đây là giải pháp hợp lý trong điều kiện hiện nay, tuy nhiên sẽ tồn tại song song cả thuận lợi và những bất cập nhất định. Ở khía cạnh tích cực, mô hình này giúp tiết kiệm đáng kể nguồn ngân sách của Nhà nước, hạn chế lãng phí khi sách giáo khoa được tái sử dụng qua nhiều năm. Đối với học sinh và phụ huynh, việc có sẵn sách tại trường cũng mang lại nhiều tiện lợi: đầu năm học không còn phải vất vả tìm mua sách, tránh tình trạng thiếu sách cục bộ, chỉ cần mượn từ thư viện là có thể bắt đầu học tập ngay".
Tuy nhiên, theo chị Giang, khó khăn lớn nhất nằm ở vấn đề bảo quản sách và giáo dục ý thức cho học sinh. Với kinh nghiệm nuôi dạy con, chị cho biết ở lứa tuổi nhỏ như lớp 1, các em còn hiếu động, chưa thực sự cẩn thận. Dù nhiều em có ý thức giữ gìn, nhưng vẫn có thể vô tình làm rách, vẽ vào sách hoặc làm hỏng do chưa đủ khéo léo. Điều này không hẳn xuất phát từ sự vô ý thức, mà chủ yếu do đặc điểm tâm lý và kỹ năng của lứa tuổi. Vì vậy, vai trò của gia đình là rất quan trọng trong việc hỗ trợ các con hình thành thói quen giữ gìn sách ngay từ nhỏ.
Từ thực tế của gia đình mình, chị Giang chia sẻ kinh nghiệm thường xuyên kiểm tra sách vở của con, nhắc nhở con cách sử dụng và bảo quản, từ đó giúp con hình thành ý thức một cách tự nhiên và bền vững. Việc này cần được duy trì đều đặn để tạo thành thói quen lâu dài.
Liên quan đến quy định bồi hoàn sách khi làm mất hoặc hư hỏng, chị Giang bày tỏ sự đồng tình. Theo chị, đây là một cơ chế cần thiết để nâng cao trách nhiệm của cả học sinh và phụ huynh. Khi có ràng buộc cụ thể, các gia đình sẽ chú ý hơn trong việc nhắc nhở con em mình giữ gìn sách, từ đó góp phần đảm bảo mô hình thư viện dùng chung có thể vận hành hiệu quả và bền vững.
Vẫn còn thách thức khi áp dụng mô hình thư viện dùng chung
Mặc dù mang lại nhiều lợi ích, về phía các nhà trường, việc triển khai mô hình thư viện dùng chung cũng đặt ra không ít thách thức, đặc biệt là trong giai đoạn đầu.
Theo cô Nguyễn Thị Thanh Mai, khó khăn lớn nhất hiện nay không nằm ở cơ sở vật chất mà ở yếu tố con người. Dù nhà trường có thể bố trí phòng ốc để lưu trữ sách, nhưng việc quản lý một số lượng lớn sách giáo khoa đòi hỏi phải có đội ngũ nhân sự chuyên trách. Trong khi đó, nhiều trường như Trường Tiểu học Long Hưng chưa có nhân viên thư viện riêng mà chủ yếu do giáo viên kiêm nhiệm. Điều này tạo ra áp lực không nhỏ trong quá trình triển khai.
Dự thảo quy định các trường phải hoàn thành công tác chuẩn bị sách trước ngày 15/6 hằng năm càng làm gia tăng áp lực, nhất là trong bối cảnh thiếu nhân lực. Dù vậy, theo cô Mai, đây là nhiệm vụ chung vì lợi ích của học sinh nên nhà trường có thể huy động sự tham gia của toàn bộ giáo viên. Việc phân công làm thêm vào các buổi chiều hoặc thời gian nghỉ hè là giải pháp khả thi trong giai đoạn đầu.
Ngoài ra, nhà trường cần xây dựng kế hoạch tổ chức bài bản ngay từ đầu. Nếu việc mua sắm sách vẫn do nhà trường thực hiện, cần tiến hành các bước như lập dự toán, lựa chọn nhà cung cấp, tiếp nhận và xử lý sách một cách khoa học. Trường hợp sách được cấp phát từ cấp trên, nhà trường vẫn phải chủ động trong khâu phân loại, dán nhãn, quản lý và phân phối đến học sinh.
Một yếu tố quan trọng khác là xây dựng quy trình quản lý và sử dụng sách rõ ràng. Từ việc quy định cách sử dụng (không viết bút mực, không vẽ bậy), đến việc kiểm tra định kỳ và thu hồi cuối năm, tất cả cần được chuẩn hóa để đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả. Giáo viên chủ nhiệm đóng vai trò then chốt trong việc theo dõi và nhắc nhở học sinh, đồng thời là cầu nối với phụ huynh trong việc quản lý sách tại nhà.
Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền cần được đẩy mạnh. Nhà trường cần truyền tải thông điệp rõ ràng rằng sách giáo khoa là tài sản chung, việc giữ gìn không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là hành động góp phần bảo vệ môi trường và hỗ trợ cộng đồng. Khi học sinh hiểu được ý nghĩa này, việc hình thành thói quen tốt sẽ trở nên tự nhiên và bền vững hơn.
Về lâu dài, để chính sách phát huy hiệu quả tối đa, cần xem xét bổ sung biên chế hoặc có cơ chế hỗ trợ nhân sự thư viện cho các trường. Đây là yếu tố then chốt để đảm bảo việc quản lý sách được chuyên nghiệp, giảm tải cho giáo viên và nâng cao chất lượng triển khai.
Đồng quan điểm, cô Vũ Thị Ngọc Bích cho hay thư viện hiện tại của Trường Tiểu học Thị trấn Thắng có diện tích khoảng 80m², bao gồm không gian đọc và hệ thống giá sách. Với quy mô này, khi tiếp nhận số lượng lớn sách giáo khoa cho tất cả các khối lớp từ lớp 1 đến lớp 5, việc lưu trữ sẽ gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong thời điểm đầu năm học khi sách chưa được phân phát. Nếu không có phương án bố trí hợp lý, hoạt động đọc sách thường xuyên của học sinh có thể bị gián đoạn.
Do đó, nhà trường cần tính toán phương án mở rộng hoặc cải tạo không gian thư viện, thậm chí xây dựng thêm phòng lưu trữ chuyên biệt để đảm bảo điều kiện bảo quản sách. Ngoài ra, các yếu tố như chống ẩm, chống mối mọt, đảm bảo thông thoáng cũng cần được chú trọng để kéo dài tuổi thọ của sách.
Thứ hai là áp lực về nhân sự. Dự thảo quy định các khâu như tiếp nhận, kiểm kê, dán nhãn và quản lý sách phải hoàn thành trước ngày 15/6 hằng năm. Trong khi đó, hiện tại nhà trường chỉ có một nhân viên thư viện. Với khối lượng công việc lớn như vậy, việc triển khai sẽ gặp áp lực đáng kể.
Để giải quyết vấn đề này, nhà trường cần có phương án huy động thêm nhân lực, phân công nhiệm vụ cụ thể cho các bộ phận. Ban giám hiệu có thể bổ sung mô tả công việc cho các vị trí hành chính, đồng thời giao thêm trách nhiệm cho giáo viên chủ nhiệm trong việc theo dõi, nhắc nhở học sinh sử dụng và bảo quản sách. Việc phối hợp đồng bộ giữa các lực lượng trong trường sẽ là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả triển khai.
Một thách thức khác là ý thức của học sinh trong việc giữ gìn sách. Khi không phải bỏ tiền mua sách, một bộ phận học sinh có thể thiếu sự trân trọng, dẫn đến tình trạng làm hỏng, viết vẽ hoặc làm mất sách. Để khắc phục, nhà trường cần tăng cường giáo dục ý thức ngay từ đầu, đồng thời phối hợp chặt chẽ với phụ huynh.
Cô Vũ Thị Ngọc Bích cho hay: "Việc xây dựng quy chế mượn - trả sách là rất cần thiết. Theo dự thảo, nếu học sinh làm mất hoặc làm hỏng sách không thể sử dụng, sẽ phải bồi hoàn bằng sách mới hoặc bằng tiền. Mức bồi hoàn được quy định rõ: 100% giá trị nếu sách sử dụng dưới một năm, 50% nếu đã sử dụng trên một năm. Quy định này khá hợp lý, vừa đảm bảo tính răn đe, vừa góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm của học sinh".
Tuy nhiên, để chính sách đi vào thực tế một cách bền vững, yếu tố quan trọng nhất vẫn là sự chuẩn bị từ sớm của nhà trường. Theo cô Bích, có hai nội dung cần được quan tâm ngay từ bây giờ.
Thứ nhất là chuẩn bị về cơ sở vật chất, bao gồm không gian lưu trữ, hệ thống giá kệ, điều kiện bảo quản và quy trình quản lý sách. Đây là nền tảng để đảm bảo sách được sử dụng lâu dài, tránh hư hỏng và thất thoát.
Thứ hai là chuẩn bị về con người. Nhà trường cần xây dựng kế hoạch phân công nhiệm vụ rõ ràng, đào tạo nhân sự phụ trách thư viện, đồng thời huy động sự tham gia của toàn thể cán bộ, giáo viên, nhân viên trong quá trình triển khai. Khi tất cả các lực lượng cùng vào cuộc, việc thực hiện chính sách sẽ trở nên đồng bộ và hiệu quả hơn.
