Hiện nay, theo quy định hiện hành, thẩm quyền công nhận văn bằng do cơ sở giáo dục nước ngoài cấp để sử dụng tại Việt Nam thuộc về thủ trưởng đơn vị có chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quản lý nhà nước về văn bằng, chứng chỉ. Đơn vị này thực hiện công nhận đối với văn bằng giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp.
Tuy nhiên, trong Dự thảo Thông tư quy định về điều kiện, trình tự, thủ tục và thẩm quyền công nhận văn bằng nước ngoài mới được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, ngoài phương án như quy định hiện hành, cơ quan soạn thảo đề xuất thêm 1 phương án sửa đổi theo hướng phân cấp thẩm quyền cho người đứng đầu đơn vị cung cấp dịch vụ công thực hiện việc công nhận văn bằng.
Đề xuất này nhanh chóng thu hút sự quan tâm và nhiều ý kiến đánh giá từ các cơ sở giáo dục, chuyên gia.
Nếu phân cấp thẩm quyền cho người đứng đầu đơn vị cung cấp dịch vụ công thì cần nhiều điều kiện đi kèm
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chí Thành - Trưởng khoa Sư phạm, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng: Dự thảo Thông tư được đưa ra lấy ý kiến đúng thời điểm khi nhu cầu công nhận văn bằng nước ngoài ngày càng tăng trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.
Theo đó, số lượng người Việt Nam du học nước ngoài và người nước ngoài học tập, làm việc tại Việt Nam đã tăng mạnh trong hơn một thập kỷ qua, kéo theo nhu cầu công nhận văn bằng ngày càng lớn.
Thứ hai, Việt Nam đang tích cực tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới với các cam kết liên quan đến dịch chuyển lao động có kỹ năng. Vì vậy, nếu thủ tục công nhận văn bằng còn chậm và thiếu minh bạch sẽ trở thành rào cản đối với tiến trình hội nhập quốc tế.
Thứ ba, hiện vẫn có nhiều trường hợp người học sau khi hoàn thành chương trình đào tạo ở nước ngoài phải chờ nhiều tháng, thậm chí cả năm để được công nhận văn bằng nhằm tiếp tục học tập hoặc tham gia tuyển dụng. Theo thầy Thành, điều này không chỉ ảnh hưởng quyền lợi người học mà còn gây lãng phí nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội.
Đối với phương án phân cấp thẩm quyền cho người đứng đầu đơn vị cung cấp dịch vụ công, thầy Thành cho rằng nếu triển khai cần đi kèm các điều kiện bảo đảm, thay vì nhìn nhận một chiều.
Trên thực tế, người đứng đầu đơn vị cung cấp dịch vụ công là lực lượng trực tiếp tiếp nhận hồ sơ, có điều kiện nắm rõ hồ sơ và chịu trách nhiệm trực tiếp trước người dân. Tuy nhiên, việc thẩm định văn bằng nước ngoài là lĩnh vực có tính chuyên môn cao. Cán bộ xử lý không chỉ cần hiểu hệ thống giáo dục của quốc gia cấp bằng mà còn phải nắm được tình trạng kiểm định của cơ sở đào tạo, giá trị pháp lý của chương trình học và nguyên tắc đối sánh với hệ thống văn bằng của Việt Nam. Đây là năng lực không phải đơn vị nào hiện nay cũng được trang bị đồng đều.
Bên cạnh đó, nguy cơ thiếu thống nhất trong quá trình thực hiện là điều cần được tính đến. Nếu phân cấp theo hướng trao quyền nhưng không đi kèm công cụ, tiêu chí và quy trình thống nhất thì khả năng xuất hiện cách hiểu, cách vận dụng khác nhau giữa các đơn vị là khó tránh khỏi, dễ dẫn đến tình trạng “mỗi nơi làm một kiểu”.
Trong khi đó, theo thầy Nguyễn Thanh Thảo - Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Đà Nẵng, công nhận văn bằng là lĩnh vực có tính chuyên môn rất cao, đòi hỏi người thực hiện phải có hiểu biết về hệ thống giáo dục của nhiều quốc gia, quy định kiểm định chất lượng, hình thức đào tạo cũng như tính pháp lý của từng loại văn bằng. Đây không phải công việc có thể triển khai trong thời gian ngắn hay chỉ thông qua một vài đợt tập huấn ngắn hạn là có thể đáp ứng ngay yêu cầu thực tế.
Do đó, phương án phân cấp thẩm quyền công nhận văn bằng nước ngoài cần được cân nhắc thận trọng. Bởi khi giao thẩm quyền cho người đứng đầu đơn vị cung cấp dịch vụ công, người này sẽ phải chịu trách nhiệm cuối cùng trước pháp luật và người học đối với quyết định công nhận văn bằng. Trong khi đó, các khâu tiếp nhận, kiểm tra và thẩm định hồ sơ chủ yếu do đội ngũ chuyên viên trực tiếp thực hiện. Nếu năng lực chuyên môn giữa các đơn vị chưa đồng đều hoặc quy trình xử lý chưa chặt chẽ, nguy cơ xảy ra sai sót trong quá trình công nhận văn bằng là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Mặt khác, nếu phân cấp nhưng thiếu cơ chế hướng dẫn thống nhất sẽ dẫn đến tình trạng mỗi nơi áp dụng một cách khác nhau, từ cách hiểu tiêu chí, quy trình xử lý đến yêu cầu hồ sơ. Điều này dễ tạo ra sự thiếu đồng bộ trong toàn hệ thống, gây khó khăn cho người học và làm phát sinh tâm lý so sánh giữa các đơn vị.
Từ thực tế triển khai, thầy Thảo cho rằng quy định hiện hành - giao thủ trưởng đơn vị có chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện quản lý nhà nước về văn bằng, chứng chỉ thực hiện thẩm quyền công nhận văn bằng giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp vẫn phù hợp với điều kiện và bối cảnh hiện nay của Việt Nam. Theo thầy, cơ chế này đang vận hành tương đối thuận lợi, bảo đảm tính thống nhất trong quản lý nên chưa nhất thiết phải thay đổi ở thời điểm hiện tại.
Giữ thẩm quyền tập trung giúp tăng độ tin cậy và hạn chế nguy cơ tiêu cực
Không thể phủ nhận rằng, việc trao thẩm quyền công nhận văn bằng do cơ sở giáo dục nước ngoài cấp để sử dụng tại Việt Nam cho thủ trưởng đơn vị có chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quản lý nhà nước về văn bằng, chứng chỉ theo quy định hiện hành dù còn một số bất cập nhưng vẫn có nhiều ưu điểm trong việc bảo đảm tính thống nhất, chặt chẽ và kiểm soát chất lượng trong quá trình thẩm định.
Theo thầy Nguyễn Thanh Thảo, trên thực tế, việc giao thẩm quyền công nhận văn bằng cho cơ quan thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo vẫn tạo được độ tin cậy và tính xác thực cao hơn. Bởi đây là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến giá trị pháp lý của văn bằng, ảnh hưởng đến quá trình học tập, tuyển dụng và sử dụng nhân lực nên cần có sự kiểm soát thống nhất từ cơ quan quản lý nhà nước ở cấp trung ương.
Khi Bộ trực tiếp thực hiện việc công nhận văn bằng sẽ giúp bảo đảm tính thống nhất về tiêu chí, quy trình và cách đánh giá giữa các hồ sơ, hạn chế tình trạng mỗi nơi áp dụng một cách khác nhau. Điều này cũng góp phần tạo sự tin tưởng cho người học, cơ quan tuyển dụng và xã hội đối với kết quả công nhận văn bằng.
Cùng đánh giá cao ưu điểm của quy định hiện hành, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chí Thành cũng cho rằng việc tập trung thẩm quyền công nhận văn bằng tại một đầu mối duy nhất giúp bảo đảm tính thống nhất trong quá trình thực hiện. Bởi, khi cùng một cơ quan xử lý toàn bộ hồ sơ thì dù người học nộp tại Hà Nội hay Cần Thơ cũng đều được xét duyệt theo cùng một tiêu chí, một quy trình và một cách hiểu thống nhất.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh văn bằng nước ngoài ngày càng đa dạng về quốc gia cấp bằng, hệ thống giáo dục và hình thức đào tạo.
Theo thầy Thành, việc tập trung thẩm quyền giúp cơ quan chuyên trách tích lũy kinh nghiệm xử lý các trường hợp phức tạp, bất thường hoặc chưa có tiền lệ, từ đó hình thành năng lực chuyên sâu và cách xử lý nhất quán theo thời gian. Đây là điều mà các đơn vị cấp cơ sở khó đạt được do số lượng hồ sơ tiếp nhận không đồng đều và thiếu điều kiện tiếp cận thường xuyên với các tình huống đặc thù.
Bên cạnh đó, mô hình tập trung cũng có ưu thế trong kiểm soát chất lượng và phòng ngừa văn bằng giả. Thầy Thành cho rằng việc thẩm định văn bằng nước ngoài đòi hỏi hiểu biết về nhiều hệ thống giáo dục trên thế giới, khả năng nhận diện dấu hiệu giả mạo ngày càng tinh vi cũng như năng lực xác minh thông tin với cơ quan nước ngoài khi cần thiết. Đây là lĩnh vực chuyên môn sâu, khó có thể phân tán cho nhiều đơn vị cùng thực hiện mà vẫn bảo đảm chất lượng đồng đều.
Khi tập trung đầu mối, cơ quan có thẩm quyền có điều kiện xây dựng đội ngũ chuyên gia chuyên trách, được đào tạo bài bản và thường xuyên tiếp cận với các mạng lưới quốc tế về kiểm định, công nhận văn bằng bởi các tổ chức trong khu vực.
“Nếu phân tán thẩm quyền cho nhiều đơn vị, năng lực chuyên môn sẽ dễ bị phân mảnh, trong khi chi phí đào tạo và duy trì đội ngũ lại tăng lên đáng kể”, thầy chia sẻ.
Ngoài ra, việc tập trung thẩm quyền cũng tạo thuận lợi hơn trong thiết lập cơ chế xác minh trực tiếp với các cơ quan giáo dục nước ngoài. Đây là điều mà các đơn vị cấp cơ sở thường khó thực hiện do hạn chế về tư cách pháp lý, nguồn lực và quan hệ hợp tác quốc tế.
Thực tế quản lý hành chính cho thấy, khi thẩm quyền được phân cấp rộng nhưng cơ chế giám sát chưa theo kịp thì nguy cơ xảy ra sai phạm là điều khó tránh khỏi. Do đó, mô hình tập trung còn có ưu điểm trong việc hạn chế nguy cơ phát sinh tiêu cực ở cấp thực thi. Với văn bằng – loại giấy tờ có giá trị pháp lý cao, ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội học tập, việc làm và thu nhập, áp lực “chạy” công nhận hoàn toàn có thể phát sinh.
Trong khi đó, mô hình tập trung với số lượng đầu mối xử lý ít hơn và cơ chế giám sát nội bộ chặt chẽ hơn sẽ thuận lợi hơn trong kiểm soát rủi ro này so với mô hình phân tán trên diện rộng.
Ngoài ra, việc tập trung toàn bộ dữ liệu công nhận văn bằng tại một cơ quan cũng tạo điều kiện thuận lợi cho công tác xây dựng và điều chỉnh chính sách. Theo thầy Thành, cơ quan quản lý có thể dễ dàng theo dõi xu hướng, phát hiện bất thường và kịp thời đưa ra phản ứng chính sách khi nhận thấy số lượng hồ sơ từ một quốc gia hoặc một cơ sở đào tạo tăng đột biến, có dấu hiệu cần rà soát lại chất lượng.
