Những năm gần đây, với yêu cầu tăng cường hoạt động trải nghiệm trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, nhiều trường tiểu học đã tổ chức các hình thức như hội xuân, hội ẩm thực, ngày hội truyền thống nhằm giúp học sinh có thêm cơ hội rèn kỹ năng, hiểu biết văn hóa và tăng cường gắn kết tập thể.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai ở một số nơi cho thấy, khi các hoạt động này gắn với việc vận động đóng góp kinh phí từ phụ huynh, dù được nhấn mạnh là “tự nguyện”, vẫn có thể phát sinh băn khoăn, thậm chí tạo áp lực không đáng có.
Từ góc nhìn của một giáo viên trực tiếp đứng lớp, theo người viết vấn đề không nằm ở việc có nên tổ chức hoạt động trải nghiệm hay không, mà nằm ở cách tổ chức: làm sao để bảo đảm đúng tinh thần tự nguyện, không tạo sự phân biệt giữa học sinh, đồng thời vẫn giữ được ý nghĩa giáo dục vốn có của nhà trường.
Khi “tự nguyện” chưa thực sự trọn vẹn
Thực tế thời gian qua, tại TP. Hồ Chí Minh đã xuất hiện một số ý kiến phản ánh liên quan đến việc tổ chức Hội chợ xuân trong trường tiểu học.
Theo phản ánh của phụ huynh, một số trường tổ chức hội xuân với nhiều hoạt động trải nghiệm và thông báo mức kinh phí để phụ huynh đóng góp cho con em tham gia.
Dù nhà trường khẳng định đây là khoản thu trên tinh thần tự nguyện, song có phụ huynh bày tỏ băn khoăn khi cho rằng học sinh không đóng tiền chỉ được tham gia một số hoạt động chung, trong khi các hoạt động được xem là hấp dẫn hơn chủ yếu dành cho những em đã đóng phí.
Từ đó, một bộ phận phụ huynh lo ngại việc tổ chức theo hình thức này có thể vô tình tạo ra sự khác biệt trong trải nghiệm giữa các học sinh, dẫn đến cảm giác so sánh hoặc thiệt thòi, nhất là ở lứa tuổi tiểu học – khi các em còn nhạy cảm với sự phân biệt và đánh giá từ môi trường xung quanh.
Trong môi trường tiểu học, ranh giới giữa “tự nguyện” trên văn bản và “tự nguyện” trong thực tế tổ chức đôi khi rất mong manh.
Chỉ cần tồn tại sự khác biệt về mức độ tham gia, quyền lợi hay sản phẩm mang về giữa học sinh có đóng góp và không đóng góp, cảm giác so sánh có thể hình thành, dù giáo viên hay nhà trường không hề có chủ ý.
Điều này đặt ra yêu cầu rằng, bên cạnh việc tuân thủ các quy định về xã hội hóa giáo dục, người tổ chức cần đặc biệt chú ý đến yếu tố tâm lý lứa tuổi, nhất là ở bậc tiểu học – nơi mục tiêu giáo dục nhân văn cần được đặt lên hàng đầu.
Một cách làm hay từ thực tiễn cơ sở
Tại một số trường tiểu học ở địa phương nơi tôi công tác, nhiều năm nay nhà trường không đặt ra yêu cầu bắt buộc học sinh hay phụ huynh phải đóng góp kinh phí cho các hoạt động trải nghiệm như hội xuân, hội ẩm thực.
Tuy nhiên, các hoạt động này vẫn được tổ chức đều đặn, gọn nhẹ và nhận được sự đồng thuận cao từ phụ huynh.
Cách làm được thống nhất khá rõ ràng. Nhà trường và giáo viên chỉ thông báo kế hoạch hoạt động, không kèm theo mức thu hay chỉ tiêu vận động.
Phụ huynh nào có điều kiện và mong muốn thì tự nguyện ủng hộ bằng nhiều hình thức khác nhau: tiền mặt, món ăn, nước uống hoặc ngày công hỗ trợ.
Phụ huynh không tham gia ủng hộ hoàn toàn không bị nhắc nhở, không bị so sánh; con em vẫn tham gia đầy đủ các hoạt động như các bạn khác.
Thực tế tại khối lớp 2 của trường tôi gồm 3 lớp học cho thấy, mỗi lớp chỉ có khoảng hơn 10 phụ huynh tham gia hỗ trợ.
Tổng số tiền ủng hộ toàn khối là khoảng 3 triệu đồng cùng 14 món ăn, thức uống do phụ huynh tự chuẩn bị.
Sau buổi hội ẩm thực, số tiền thu được được chia đều cho mỗi lớp để làm quà chung cho học sinh. Không có danh sách công khai người ủng hộ, không có sự phân biệt giữa các em trong quá trình tham gia.
Hiệu quả đến từ sự đồng thuận
Điều dễ nhận thấy là bầu không khí của hoạt động diễn ra nhẹ nhàng. Học sinh tham gia với tâm thế vui vẻ, không mang cảm giác mình “được ưu tiên” hay “bị đứng ngoài”.
Giáo viên tổ chức chủ động, không chịu áp lực vận động hay giải trình. Phụ huynh tham gia ủng hộ bằng sự thoải mái, đúng tinh thần chia sẻ.
Rõ ràng, hiệu quả của hoạt động không đến từ số tiền huy động được nhiều hay ít, mà đến từ sự đồng thuận tự nhiên giữa nhà trường, giáo viên và phụ huynh. Khi không có áp lực, không có chỉ tiêu, sự ủng hộ lại đến một cách bền vững hơn.
Hoạt động trải nghiệm trong nhà trường, đặc biệt ở bậc tiểu học, trước hết cần hướng đến mục tiêu giáo dục: giúp học sinh hình thành kỹ năng, cảm xúc tích cực và sự gắn kết tập thể.
Nếu việc tổ chức vô tình tạo ra sự so sánh, phân biệt hay băn khoăn về thu – chi, mục tiêu đó rất dễ bị lệch hướng.
Từ thực tiễn trên có thể thấy, các hoạt động trải nghiệm hoàn toàn có thể được tổ chức hiệu quả mà không cần thu phí bắt buộc, nếu nhà trường lựa chọn cách làm phù hợp: minh bạch trong thông tin, tôn trọng sự lựa chọn của phụ huynh và đặt quyền lợi chung của học sinh lên trên hết.
Khi hoạt động trải nghiệm được đặt đúng vị trí là một phần của giáo dục nhân văn, chứ không phải gánh nặng tài chính thì niềm vui của học sinh, sự yên tâm của phụ huynh và sự chủ động của giáo viên sẽ cùng hội tụ.
Đây cũng là nền tảng quan trọng để nhà trường xây dựng được sự đồng hành lâu dài từ phía gia đình và xã hội.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
