Từ kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025, đề môn Ngữ văn đã quy định định mức dung lượng. Chẳng hạn như: viết đoạn văn “khoảng 200 chữ”, bài văn “khoảng 600 chữ”. Điều này đã gây ra nhiều ý kiến trái chiều. Trước thềm kỳ thi tốt nghiệp năm nay, vấn đề này lại một lần nữa được đem ra trao đổi, khiến cộng đồng giáo viên Ngữ văn lại tiếp tục tranh luận khá sôi nổi.
Từ góc nhìn của một giáo viên trung học phổ thông, tôi cho rằng đây không chỉ là câu chuyện tranh luận về con số, mà là sự trao đổi để tìm ra giải pháp khơi gợi sáng tạo của học sinh, đồng thời bám sát mục tiêu phát triển năng lực của chương trình mới.
Trước vấn đề này, một số thầy cô vẫn đồng tình với quy định dung lượng bài viết, bởi đây là kỳ thi lớn, mang tầm cỡ quốc gia, kết quả không chỉ dùng để xét tốt nghiệp mà còn dùng để xét tuyển sinh đại học. Khác với kỳ thi chọn học sinh giỏi, các em có vốn kiến thức và tư duy gần như nhau; còn kỳ thi tốt nghiệp thì đa dạng đối tượng về năng khiếu, vùng miền. Vì thế, tiêu chí này cũng là cơ sở để đánh giá công bằng học sinh.
Theo đó, mỗi năm có hơn một triệu thí sinh dự thi, nên việc có một định mức chung để đảm bảo sự đồng nhất trong chấm thi. Nếu không có giới hạn, việc chấm một bài thi 5 trang và một bài thi 2 trang dựa trên cùng một thang điểm, sẽ tạo ra áp lực không nhỏ cho cán bộ chấm thi về mặt thời gian và tính khách quan. Hơn nữa, trong tư duy hiện đại, viết dài không khó bằng viết súc tích. Việc giới hạn số chữ buộc học sinh phải rèn luyện kỹ năng chọn lọc ý, chọn lọc từ ngữ đắt giá nhất. Do đó, viết gọn mà tinh vẫn tốt hơn sa đà vào diễn giải dong dài.
Nhiều giáo viên cũng cho rằng, quy định dung lượng chữ để học sinh vững tâm hơn trong làm bài. Các em đã luyện viết ở trường khoảng 600 chữ nên đi thi không bị áp lực, nếu không có giới hạn thì các em sẽ không biết viết bao nhiêu là vừa, thậm chí có tư duy viết ngắn sẽ “mất điểm”. Vô hình trung yêu cầu không rõ ràng sẽ tạo ra một áp lực khác cho học sinh. Có thể nói, năng lực thực tế của học sinh hiện đại là ở chỗ có thể diễn đạt những ý niệm phức tạp một cách súc tích nhất. Nếu không có một định mức chữ, học sinh rất dễ viết dài dòng, sáo rỗng, dùng từ ngữ bay bổng chứ không tập trung vào tính sắc bén của lập luận. Có thể nói, định mức số chữ cũng phù hợp với các cuộc thi sáng tác hiện nay.
Định mức linh hoạt để không kìm hãm tư duy bài viết
Tuy nhiên, cũng có quan điểm cho rằng, chính giới hạn dung lượng sẽ bó buộc tư duy và kìm hãm cảm xúc của học sinh giỏi. Vì thế, quy định số chữ sẽ đánh mất những bài viết xuất sắc. Từ góc nhìn này, có ý kiến đề xuất nên gỡ bỏ định mức “khoảng 600 chữ”, nhằm phát huy những học sinh có tư duy sâu, có khả năng mở rộng vấn đề một cách thấu đáo mà không lo bị “trừ điểm” do viết quá dài.
Nhưng, kỳ thi tốt nghiệp THPT có quy mô lớn, mang tính đại trà trên cả nước nên cần có những tiêu chí rõ ràng, cụ thể để đảm bảo sự công bằng cho tất cả học sinh. Nếu bỏ định mức số chữ chẳng những làm ảnh hưởng đến tâm lý học sinh, mà còn tác động đến tâm lý giám khảo. Trong một thời gian ngắn, giám khảo phải chấm hàng trăm bài thi. Giả sử bài viết dài 3-4 tờ giấy của học sinh “văn hay chữ tốt” thì cảm xúc người chấm hứng thú, nhưng nếu đó là bài sáo rỗng với chữ viết nguệch ngoạc dễ gây ra tâm lý mệt mỏi. Từ đó khó mà giữ trạng thái minh mẫn để phát hiện ra những ý tưởng tinh tế của học sinh. Do đó, cùng một dung lượng, nhưng bài viết của học sinh giỏi sẽ lập luận chặt chẽ, hệ thống luận điểm rõ ràng, lý lẽ sắc nét và bằng chứng phù hợp.
Theo quan điểm người viết, không nên bỏ hẳn cụm từ “khoảng 600 chữ” hoặc giữ nguyên như vậy mà nên thay thành “tối thiểu 600 chữ”. Nên chăng có một “biên độ mở” để học sinh không lo bị trừ điểm nếu viết đến 800 chữ, miễn là nội dung vẫn tập trung vào vấn đề.
Đề xuất xây dựng Rubric chấm điểm
Từ việc tranh luận về con số “600 chữ” cho thấy sự chuyển dịch từ cách dạy “học thuộc - chép dài” sang “tư duy - cô đọng” của chương trình mới. Với cấu trúc đề thi chú trọng vào các bậc năng lực, nếu không có dung lượng tương ứng với thang điểm, việc xác định mức độ “đạt” giữa một bài ngắn nhưng sắc sảo và một bài dài chỉ đầy đủ sẽ trở nên rất cảm tính.
Vì thế, đề xuất của một số giáo viên là cần xây dựng một hướng dẫn chấm Rubric dựa trên chất lượng lập luận. Chẳng hạn, học sinh viết vượt định mức nhưng ý tứ sắc sảo, cấu trúc chặt chẽ thì cũng nên khuyến khích chứ không nên khống chế. Thang điểm nên tập trung vào số lượng luận điểm và độ sâu của dẫn chứng hơn là độ dài của bài viết.
Tóm lại, việc bỏ quy định số chữ có thể giúp cảm xúc thăng hoa, nhưng lại đặt ra một thách thức rất lớn về tính khoa học trong quản trị giáo dục. Quy định này là một kỹ năng quan trọng trong đời sống thực tế (viết báo cáo, trình bày dự án...). Cho nên, cần thiết giữ quy định số chữ nhưng linh hoạt hơn, để phát huy năng lực thực của học sinh giỏi văn vừa có kiến thức sâu rộng vừa có kỹ năng lập luận điêu luyện, đồng thời góp phần tạo ra căn cứ đánh giá công bằng tất cả học sinh trên diện rộng.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
