Theo dõi đề thi học sinh giỏi trung học cơ sở cấp tỉnh trong thời gian qua, người viết là một giáo viên Ngữ văn trung học cơ sở nhận thấy đề Ngữ văn của nhiều tỉnh, thành đang thực hiện theo cấu trúc đề 2 câu nghị luận, gồm: 1 câu nghị luận xã hội; 1 câu nghị luận văn học, hoặc lý luận văn học.
Nhìn chung theo tìm hiểu của người viết, đề thi học sinh giỏi môn Ngữ văn cấp trung học cơ sở hiện nay có cấu trúc, nội dung kiến thức, hình thức đề tương đương với chương trình 2006 trước đây. Trong khi, mục tiêu 2 chương trình hoàn toàn khác nhau.
Một số đề Ngữ văn hiện nay vẫn mang tính chủ quan của người ra đề để hướng thí sinh đến những câu nhận định, những bài thơ mà người ra đề biết, thích. Thậm chí, có cả việc thí sinh băn khoăn về dữ liệu trong đề thi không đúng với thực tế hiện tại.
Có những đề Ngữ văn chưa hay, chưa chính xác
Theo dõi đề thi học sinh giỏi trung học cơ sở cấp tỉnh môn Ngữ văn trong năm học 2025 - 2026 này, chúng tôi nhận thấy đa số đề Ngữ văn thường có cấu trúc, lượng kiến thức quen thuộc như hàng chục năm về trước.
Có những đề thi mang tính đánh đố học trò khi đưa vào những nhận định văn học rối rắm, mơ hồ và thậm chí có những thiếu sót đáng tiếc khi đưa ra những thông tin cho thí sinh.
Chẳng hạn, khi kết thúc kỳ thi học sinh giỏi trung học cơ sở cấp tỉnh ở một tỉnh phía Nam (xin không nêu tên cụ thể) thì trên các trang mạng xã hội của các nhóm Ngữ văn của giáo viên, học sinh đã chia sẻ đề thi môn Ngữ văn của địa phương này.
Xét về cấu trúc, hình thức đề Ngữ văn trong kỳ thi học sinh giỏi trung học cơ sở của địa phương này có cấu trúc quen thuộc với nhiều năm trước, cũng như một số địa phương đang ra đề trong kỳ thi học sinh giỏi. Đề thi có 2 câu: câu nghị luận xã hội 8,0 điểm; câu nghị luận văn học 12,0 điểm. Đề thi như sau:
Câu 1. Bằng sự hiểu biết của mình, em hãy viết bài văn nghị luận với chủ đề: “Hòa bình đẹp lắm!”
Câu 2. “Trong văn học nghệ thuật, mỗi nghệ sĩ tài năng không chỉ phản ánh, tái hiện cuộc sống, nêu lên những hiểu biết, nhận thức về thế giới, mà còn bày tỏ về thái độ chủ quan của mình, nói lên một ước mơ, khát vọng của mình về con người về cuộc sống”. (Nguyễn Đăng Suyền, Tư tưởng và phong cách nhà văn những vấn đề lý luận và thực tiễn, NXB Đại học Sư phạm).
Em hiểu ý kiến trên thế nào? Qua bài thơ “Khoảng trời, hố bom” của Lâm Thị Mỹ Dạ hãy làm sáng tỏ nhận định trên.
Ngoài phần nội dung đề thi, còn có thêm phần chú thích về tác giả Lâm Thị Mỹ Dạ và phần tác phẩm. Đọc đề thi, bản thân người viết thấy có một số băn khoăn:
Thứ nhất: đối với câu 1, người ra đề hướng đến một vấn đề nghị luận xã hội có ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Chủ đề “Hòa bình đẹp lắm!” giúp học sinh suy nghĩ về giá trị của hòa bình, biết trân trọng cuộc sống yên bình hôm nay và hiểu phần nào sự hi sinh của các thế hệ đi trước. Đây là nội dung rất phù hợp trong bối cảnh giáo dục truyền thống và lòng yêu nước.
Với dạng đề này, học sinh có thể triển khai bài viết theo nhiều hướng khác nhau như: so sánh hòa bình với chiến tranh; nêu những biểu hiện đẹp của cuộc sống trong hòa bình (được học tập, vui chơi, xây dựng đất nước…); liên hệ với lịch sử dân tộc, sự hi sinh của cha anh; bày tỏ trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc giữ gìn hòa bình.
Nhờ vậy, đề không gò bó mà tạo điều kiện để học sinh bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc và hiểu biết của mình.
Tuy nhiên, đề bài cũng tạo nên những băn khoăn vì cụm từ “Hòa bình đẹp lắm!” mang sắc thái cảm xúc, cảm thán, gần với phong cách biểu cảm hơn là một luận đề nghị luận. Hơn nữa, cụm từ này không được đề cập đến bối cảnh, xuất xứ cụ thể nên sẽ gây khó khăn cho học sinh tiếp cận.
Thứ hai: câu nghị luận văn học lấy nhận định của Giáo sư Nguyễn Đăng Suyền có quá nhiều cụm từ, nhiều ý, bắt buộc học sinh phải giải thích, phân tích, bình luận. Với đề này, học sinh trung học cơ sở rất khó để phân tích sâu, kĩ nhận định.
Bên cạnh đó, lệnh đề cũng có một số điều đáng bàn, câu: “Qua bài thơ “Khoảng trời, hố bom” của Lâm Thị Mỹ Dạ hãy làm sáng tỏ nhận định trên”, người ra đề đã mắc một số lỗi đáng tiếc.
Đó là, đề bài thừa dấu ngoặc kép vì phía trước đã có chữ “bài thơ”; các từ “của Lâm Thị Mỹ Dạ” không nên in nghiêng và sau các từ này cần thêm một dấu phẩy, trước từ “hãy” thì đề bài sẽ rõ ràng hơn.
Thứ ba: nhận định: “Trong văn học nghệ thuật, mỗi nghệ sĩ tài năng không chỉ phản ánh, tái hiện cuộc sống, nêu lên những hiểu biết, nhận thức về thế giới, mà còn bày tỏ về thái độ chủ quan của mình, nói lên một ước mơ, khát vọng của mình về con người về cuộc sống” nhưng đề bài chỉ giới hạn một bài thơ Khoảng trời, hố bom để làm sáng tỏ nhận định e rằng đang làm khó học sinh.
Giới hạn một bài thơ để làm sáng tỏ nhận định văn học, trong khi chương trình lớp 9 hiện nay, tính đến thời điểm này gần như không có chủ đề nào trong chương trình, sách giáo khoa tương đồng với nội dung bài thơ Khoảng trời hố bom.
Người ra đề có thể viện dẫn đề thi học sinh giỏi phải khó nhưng không nên đóng khung câu 12,0 điểm với một bài thơ kháng chiến mà chương trình lớp 9 hiện nay không có tác phẩm văn học nào tương tự cùng chủ đề. Thơ ca kháng chiến hiện nay rất ít xuất hiện trong chương trình trung học cơ sở.
Thông thường, với dạng đề này, người ra đề nên hướng đến tính mở cho học sinh sẽ hay hơn. Chẳng hạn: “Bằng trải nghiệm văn học, em hãy làm sáng tỏ nhận định trên” sẽ phù hợp hơn.
Thứ tư: trong phần chú thích, người ra đề chú thích nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ “hiện đang sống tại Huế” là điều rất khó hiểu. Thực tế, nhà thơ đã qua đời năm 2023 và báo chí đưa tin về sự kiện khá nhiều ở thời điểm đó. Với chú thích này, sẽ gây khó khăn cho học sinh và khó tránh khỏi những bàn tán từ những thầy cô dạy Ngữ văn.
Cần hướng đến đề thi học sinh giỏi môn Ngữ văn hay, sáng tạo và phù hợp với chương trình 2018
Có lẽ, đề thi học sinh giỏi môn Ngữ văn trung học cơ sở trong bối cảnh ngành giáo dục đang thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018 thì quan trọng hơn cả là đánh giá được năng lực thực chất, tư duy độc lập và khả năng sáng tạo của học sinh.
Một đề thi hay cần vừa có “độ mở”, vừa có “điểm tựa” để học sinh phát huy tối đa phẩm chất và năng lực theo đúng mục tiêu chương trình 2018 đã đề ra.
Một đề thi sáng tạo thường bắt đầu từ ngữ liệu giàu tính gợi mở. Đó có thể là một đoạn văn, bài thơ, hoặc thậm chí một tình huống đời sống, một vấn đề xã hội gần gũi với học sinh và phù hợp với lứa tuổi. Đề thi không nên lắt léo, đánh đố bằng những nhận định qua những câu lý luận văn học rối rắm, lòng vòng…
Câu hỏi cần được thiết kế theo hướng phân hóa từ nhận biết, thông hiểu đến vận dụng và vận dụng cao. Tuy nhiên, điểm cốt lõi không nằm ở số lượng câu hỏi mà ở cách đặt vấn đề.
Đề thi ở cấp trung học cơ sở nên nhẹ nhàng. Phần nghị luận văn học có thể phân tích chủ đề, đặc sắc nghệ thuật một bài thơ, đoạn thơ; hoặc một tác phẩm truyện, đoạn trích tương đồng với chương trình, sách giáo khoa các em đang học. Nếu ra ở dạng lý luận văn học, nên lấy những nhận định đơn giản, gần gũi với lứa tuổi học sinh lớp 9.
Với nghị luận xã hội, nên lựa chọn những vấn đề thiết thực như động lực học tập, trách nhiệm cá nhân, cách ứng xử trong thời đại số… để học sinh có cơ hội thể hiện suy nghĩ độc lập và trải nghiệm cá nhân.
Một yếu tố quan trọng nữa là tính phân hóa. Đề thi học sinh giỏi cần có những “tầng bậc” để nhận diện rõ năng lực học sinh. Điều này không nhất thiết nằm ở việc đánh đố, mà ở việc tạo ra những câu hỏi yêu cầu tư duy sâu, khả năng liên hệ rộng, hoặc cách diễn đạt tinh tế. Học sinh giỏi không chỉ hiểu đúng mà còn phải viết hay, viết có dấu ấn cá nhân.
Cuối cùng, một đề thi phù hợp với chương trình 2018 cần đảm bảo sự hài hòa giữa tri thức - kỹ năng - thái độ. Không chỉ kiểm tra khả năng cảm thụ văn học, đề thi còn góp phần bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách, giúp học sinh biết suy nghĩ có trách nhiệm với bản thân và xã hội.
Đặc biệt, người ra đề cần phải đưa ra những thông tin đúng để học sinh thi xong cảm thấy thích thú với đề thi, với môn học mà không phải “băn khoăn” như chuyện nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ đã mất từ năm 2023 nhưng đề thi năm 2026 đưa ra dữ liệu nhà thơ “hiện đang sống tại Huế”.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
