Trong bối cảnh kinh tế tri thức phát triển mạnh mẽ, các ngành Khoa học cơ bản ngày càng khẳng định vị thế nền tảng, giữ vai trò then chốt trong sự vận hành và đổi mới của nhiều lĩnh vực đời sống. Việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho khối ngành này vì thế trở thành nhiệm vụ trọng tâm của các cơ sở giáo dục đại học.
Chuyên gia cho rằng, để thu hút thí sinh lựa chọn học ngành khoa học cơ bản, điều quan trọng là giúp thí sinh nhận diện đầy đủ, đúng đắn về cơ hội nghề nghiệp, triển vọng phát triển và giá trị lâu dài mà các ngành học này mang lại.
Nhiều cơ hội nghề nghiệp cho sinh viên các ngành Khoa học cơ bản
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó giáo sư, Tiến sĩ Lê Xuân Thành – Trưởng phòng, Phòng Công tác chính trị - Sinh viên, Trường Đại học Mỏ - Địa chất khẳng định Khoa học cơ bản luôn được các quốc gia phát triển đặt ở vị trí ưu tiên trong chiến lược khoa học – công nghệ.
“Khoa học cơ bản là nền tảng hình thành tri thức cốt lõi, tạo cơ sở để phát triển các ngành khoa học ứng dụng và chuyên ngành. Thực tế cho thấy, những giải thưởng uy tín hàng đầu thế giới như Giải Nobel luôn có các hạng mục dành cho Vật lý, Hóa học, Sinh học – những lĩnh vực thuộc Khoa học cơ bản. Điều đó phản ánh vai trò dẫn dắt của nghiên cứu nền tảng đối với tiến bộ khoa học và sự phát triển công nghệ toàn cầu.
Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, khoa học cơ bản không còn tồn tại một cách biệt lập như trước đây. Ranh giới giữa cơ bản và ứng dụng ngày càng thu hẹp, thay vào đó là xu hướng liên ngành, tích hợp đa lĩnh vực. Tuy nhiên, dù ở mô hình nào, khoa học cơ bản vẫn giữ vai trò trụ cột, là nền móng để hình thành và làm chủ công nghệ lõi.
Một quốc gia muốn phát triển bền vững, muốn tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, không thể thiếu những đột phá trong nghiên cứu cơ bản. Tri thức nền tảng của Toán học, Vật lý, Hóa học hay Sinh học lại mang tính lâu dài và quyết định năng lực sáng tạo nội sinh. Nếu thiếu nền tảng đó, sự phát triển công nghiệp sẽ thiếu đồng bộ, khó tạo ra những sản phẩm có hàm lượng khoa học cao” – thầy Thành chia sẻ.
Tuy nhiên, theo thầy Thành, ở Việt Nam hiện nay, các ngành Khoa học cơ bản chưa thực sự thu hút đông đảo người học một phần nguyên nhân đến từ cách nhìn nhận cơ hội việc làm. Trên các thông báo tuyển dụng, những ngành ứng dụng như Công nghệ thông tin, Tài chính, Marketing… thường được gọi tên trực diện, trong khi các vị trí đòi hỏi nền tảng Toán học, Vật lý, Hóa học lại không luôn được định danh là “Khoa học cơ bản”. Điều này khiến phụ huynh và học sinh có tâm lý e ngại khi lựa chọn.
Thực tế cho thấy, ngay cả các ngành kỹ thuật ứng dụng như xây dựng, khai khoáng hay công nghệ thông tin cũng đều dựa trên nền tảng của khoa học cơ bản. Sinh viên xây dựng cần hiểu sâu về cơ học, kết cấu, địa chất, sức bền vật liệu; sinh viên công nghệ thông tin muốn xử lý dữ liệu lớn, phát triển trí tuệ nhân tạo đều phải có nền tảng toán học vững chắc. Như vậy, khoa học cơ bản không tách rời thị trường lao động, mà hiện diện dưới nhiều hình thức khác nhau.
Phó giáo sư Lê Xuân Thành cũng cho rằng bối cảnh hiện nay đặt ra yêu cầu mới đối với sinh viên tất cả các ngành, không riêng khoa học cơ bản. Đó là năng lực “đa nhiệm”, khả năng làm việc trong môi trường liên ngành, vận dụng kiến thức tổng hợp để giải quyết vấn đề phức hợp. Sinh viên có thể lấy khoa học cơ bản làm gốc, sau đó học thêm các chuyên ngành ứng dụng để mở rộng khả năng nghề nghiệp. Mô hình này giúp người học vừa có nền tảng lý thuyết sâu, vừa có khả năng thích ứng linh hoạt với thị trường lao động. Không ít sinh viên theo đuổi con đường học thuật, tiếp tục học thạc sĩ, tiến sĩ, tham gia nghiên cứu tại các trung tâm lớn ở các quốc gia như Đức, Pháp hay Úc, trước khi đảm nhận các vị trí chuyên môn cao với mức thu nhập cao.
Cùng bàn luận về chủ đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo ưu tú Cao Cự Giác – giảng viên cao cấp Khoa Hóa học tại Trường Sư phạm, Trường Đại học Vinh bày tỏ: “Hãy tưởng tượng Khoa học cơ bản chính là "mã nguồn" của toàn bộ nền văn minh nhân loại; nếu không có những dòng mã này, mọi ứng dụng rực rỡ nhất như AI, du hành vũ trụ hay y học tái tạo đều chỉ là một màn hình trống rỗng.
Tầm quan trọng của các ngành Khoa học cơ bản nằm ở sức mạnh kiến tạo: trong khi các ngành ứng dụng giải quyết những bài toán trước mắt, thì Khoa học cơ bản đi tìm câu trả lời cho những bí ẩn sâu thẳm nhất, tạo ra những bước nhảy vọt làm thay đổi hoàn toàn cuộc chơi của thế giới.
Bước sang năm 2026, thị trường lao động đang chứng kiến một sự "trỗi dậy" ngoạn mục của những bộ óc tư duy sâu. Trong kỷ nguyên mà công nghệ thay đổi theo từng tuần, các tập đoàn đa quốc gia không còn chỉ tìm kiếm những người thợ biết sử dụng công cụ, mà họ khao khát những "kiến trúc sư" có khả năng hiểu bản chất vấn đề từ gốc rễ.
Từ những chuyên gia Toán học đứng sau các thuật toán học máy phức tạp, đến những nhà Vật lý làm chủ công nghệ bán dẫn hay những nhà Hóa học kiến tạo vật liệu xanh, cánh cửa sự nghiệp của khối ngành này chưa bao giờ rộng mở và đầy quyền lực đến thế. Chọn Khoa học cơ bản không chỉ là chọn một nghề nghiệp, mà là chọn đứng trên vai những người khổng lồ để nhìn thấy và định hình tương lai trước bất kỳ ai khác”.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Văn Dũng – nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh, các ngành Khoa học cơ bản đóng vai trò trụ cột trong việc hiện thực hóa các nghị quyết quốc gia như Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, góp phần xây dựng nền kinh tế tri thức, làm chủ công nghệ cao và thúc đẩy các lĩnh vực như năng lượng tái tạo, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số. Nếu không đầu tư đúng mức vào Khoa học cơ bản, quốc gia khó đạt được sự phát triển lâu dài, vì đây là nền móng cho mọi tiến bộ khoa học công nghệ.
Theo thầy, thị trường lao động Việt Nam đang chứng kiến sự tăng trưởng mạnh mẽ ở các lĩnh vực liên quan đến Khoa học cơ bản, nhờ sự bùng nổ của công nghệ số và kinh tế xanh. Những ngành như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, công nghệ thông tin và bán dẫn hiện đang thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, với nhu cầu lên tới hàng trăm nghìn lao động. Trong bối cảnh đó, Khoa học cơ bản được xem là nền tảng đào tạo quan trọng cho các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn này.
Sinh viên tốt nghiệp các ngành Khoa học cơ bản có nhiều cơ hội việc làm, từ nghiên cứu tại các viện khoa học, giảng dạy ở trường đại học, đến làm việc trong các doanh nghiệp công nghệ cao, năng lượng hoặc môi trường.
Cùng với các chính sách tăng cường đầu tư cho khoa học và công nghệ, trong đó có mục tiêu duy trì tối thiểu 3% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhu cầu nhân lực trong lĩnh vực này đang có xu hướng gia tăng, đặc biệt tại khu vực miền Nam và các trung tâm công nghệ lớn như Thành phố Hồ Chí Minh.[1]
Về chính sách hỗ trợ sinh viên, Nhà nước đang triển khai các biện pháp cụ thể để khuyến khích người học. Dự kiến sinh viên học khoa học cơ bản có thể được hưởng học bổng toàn phần hoặc bán phần, hỗ trợ sinh hoạt phí lên đến 3,63 triệu đồng mỗi tháng, tương tự như sinh viên Sư phạm, áp dụng cho cả trường công lập và tư thục.[2]
Ngoài ra, theo quy định của Quyết định 29/2025/QĐ-TTg ngày 28/8/2025 của Thủ tướng Chính phủ, học sinh, sinh viên, học viên thạc sĩ, nghiên cứu sinh học các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán được vay vốn chương trình để hỗ trợ trang trải học phí, sinh hoạt phí và chi phí học tập khác trong thời gian theo học tại các cơ sở giáo dục đại học. [3]
Nhìn chung, triển vọng việc làm của sinh viên của các ngành khoa học cơ bản đang dần cải thiện, nhất là đối với những người có năng lực nghiên cứu, khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả nguồn nhân lực này, cần tăng cường hơn nữa sự kết nối giữa các trường đại học và doanh nghiệp nhằm gắn đào tạo với nhu cầu của thị trường lao động. Nếu không được trang bị thêm kỹ năng thực tiễn và khả năng ứng dụng, phạm vi cơ hội việc làm có thể hẹp hơn so với một số ngành mang tính ứng dụng trực tiếp.
Công tác tư vấn tuyển sinh đóng vai trò quan trọng
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Văn Dũng, việc phụ huynh và học sinh e ngại chọn các ngành khoa học cơ bản chủ yếu xuất phát từ nhận thức chưa đầy đủ về tiềm năng nghề nghiệp, lo ngại về thu nhập thấp và đầu ra việc làm hẹp.
“Để khắc phục tình trạng này, cần triển khai các giải pháp đồng bộ, trong đó tập trung vào công tác tư vấn tuyển sinh và hoàn thiện chính sách hỗ trợ người học. Về tư vấn tuyển sinh, các trường đại học cần tăng cường tổ chức các buổi hội thảo, ngày hội định hướng nghề nghiệp, cũng như các chương trình trải nghiệm thực tế như tham quan phòng thí nghiệm, tham gia dự án nghiên cứu. Những hoạt động này giúp học sinh hiểu rõ hơn giá trị, vai trò và ứng dụng thực tiễn của các ngành Khoa học cơ bản.
Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh truyền thông, nhấn mạnh vai trò nền tảng của các ngành khoa học cơ bản đối với sự phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế của đất nước. Các trường có thể thu hút thí sinh bằng cách giới thiệu những thành tựu nổi bật của học sinh Việt Nam tại các kỳ thi Olympic quốc tế trong các môn Khoa học cơ bản, qua đó khơi dậy niềm hứng thú và niềm tự hào đối với lĩnh vực này".
Song song với đó, chương trình đào tạo cũng cần được cập nhật theo hướng tăng cường tính ứng dụng, tích hợp các công nghệ mới và mở rộng hợp tác với doanh nghiệp để tạo cơ hội thực tập, trải nghiệm nghề nghiệp cho sinh viên. Điều này giúp thí sinh nhìn thấy rõ hơn triển vọng việc làm sau khi theo học các ngành Khoa học cơ bản.
Thầy Dũng cho rằng, các trường cũng nên tăng cường học bổng thu hút tài năng, hỗ trợ nghiên cứu khoa học và cam kết việc làm sau tốt nghiệp thông qua hợp tác doanh nghiệp. Những chính sách này không chỉ giảm gánh nặng tài chính mà còn tạo động lực để sinh viên tập trung học tập và nghiên cứu, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho đất nước.
Phó giáo sư, Tiến sĩ Lê Xuân Thành bày tỏ, về công tác tư vấn tuyển sinh, Trường Đại học Mỏ - Địa chất không đặt nặng mục tiêu “thu hút bằng mọi giá”, mà kiên trì theo đuổi nguyên tắc cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác và minh bạch để thí sinh có thể tự đưa ra lựa chọn phù hợp với năng lực học tập, sở trường và định hướng nghề nghiệp lâu dài. Theo đó, mọi thông tin về chương trình đào tạo, chuẩn đầu ra, cơ hội thực tập, việc làm, cũng như nhu cầu nhân lực của từng ngành đều được công khai rõ ràng qua các kênh chính thức của nhà trường và tại các chương trình tư vấn trực tiếp.
Thầy nhấn mạnh, trong thời đại internet, học sinh hoàn toàn có thể chủ động tiếp cận nguồn thông tin phong phú về các ngành học. Nhưng với các ngành Khoa học cơ bản, thí sinh cần được định hướng để nhìn nhận giá trị cốt lõi, tính bền vững và cơ hội thăng tiến dài hạn thay vì chỉ quan tâm đến xu hướng ngắn hạn.
Để tháo gỡ rào cản tâm lý và khơi dậy niềm đam mê của học sinh đối với các ngành Khoa học cơ bản, thầy Giác cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận trong hoạt động tư vấn tuyển sinh. Theo thầy, thay vì giới thiệu Khoa học cơ bản như những lý thuyết khô khan trên trang sách, cần đặt các ngành này trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ hiện đại, nơi chúng đóng vai trò nền tảng cho nhiều đột phá lớn, từ các thuật toán trí tuệ nhân tạo đến công nghệ vật liệu nano tiên tiến.
Theo thầy, các chương trình tư vấn tuyển sinh cũng cần được tổ chức theo hướng trải nghiệm và truyền cảm hứng, giúp học sinh hình dung rõ hơn về lộ trình nghề nghiệp, cũng như cơ hội làm việc trong môi trường quốc tế và nhu cầu nhân lực chất lượng cao của các tập đoàn công nghệ, viện nghiên cứu.
Bên cạnh đó, các chương trình học bổng toàn phần, mô hình đào tạo gắn với phòng thí nghiệm, cùng cam kết cơ hội làm việc tại các viện nghiên cứu chiến lược hoặc các dự án nghiên cứu – phát triển (R&D) trọng điểm sẽ tạo động lực quan trọng để sinh viên yên tâm theo đuổi lĩnh vực này.
“Khi sinh viên nhìn thấy rõ triển vọng nghề nghiệp trong tương lai, Khoa học cơ bản sẽ không còn bị xem là lựa chọn nhiều rủi ro, mà trở thành con đường để những người trẻ đam mê khoa học phát huy năng lực và đóng góp cho sự phát triển của xã hội” – thầy Giác chia sẻ.
Tài liệu tham khảo:
[1]https://nhandan.vn/bao-dam-toi-thieu-3-tong-chi-ngan-sach-nha-nuoc-cho-khoa-hoc-cong-nghe-post923087.html
[2]https://giaoduc.net.vn/de-xuat-ho-tro-hoc-bong-sinh-hoat-phi-cho-sv-khoa-hoc-co-ban-ky-thuat-cong-nghe-post252217.gd
[3]https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/quyet-dinh-29-2025-qd-ttg-ve-tin-dung-voi-hssv-hoc-vien-thac-si-nghien-cuu-sinh-hoc-cac-nganh-khoa-hoc-cong-nghe-ky-thuat-va-toan-119250830061841618.htm
