Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến cho dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tuyển sinh trong giáo dục nghề nghiệp, thu hút sự quan tâm lớn từ các cơ sở giáo dục, đặc biệt ở những nội dung liên quan đến nguyên tắc xác định chỉ tiêu tuyển sinh và yêu cầu công khai thông tin.
Một số lãnh đạo trường nghề cho rằng, các nội dung nêu trong dự thảo có tính linh hoạt, minh bạch không chỉ giúp gỡ khó cho công tác tuyển sinh mà còn góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình và chất lượng đào tạo của toàn hệ thống giáo dục nghề nghiệp.
Tỷ lệ bỏ học còn cao, được linh hoạt điều chỉnh chỉ tiêu tuyển sinh giúp nhà trường "gỡ khó"
Theo khoản 3, Điều 3 dự thảo Thông tư quy định nguyên tắc xác định số lượng tuyển sinh, đối với những ngành, nghề đào tạo có số lượng người học bỏ học, thôi học, chuyển sang học nhóm ngành, nghề khác trong 2 năm liên tiếp trước đó lớn hơn 20%, các trường được phép xác định số lượng tuyển sinh tăng thêm 15%.
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam về nội dung này, Thạc sĩ Cao Văn Thích - Hiệu trưởng Trường Trung cấp nghề Dân tộc nội trú An Giang cho biết, đối với học sinh hệ trung cấp có đầu vào tốt nghiệp trung học cơ sở, tỷ lệ bỏ học trong năm đầu tiên thường rất cao, trung bình khoảng 30%. Ở nhiều ngành nghề, đặc biệt nhóm kỹ thuật - thực hành, tỷ lệ người học bỏ học hoặc chuyển ngành cao do thay đổi định hướng học tập hoặc cảm thấy chưa phù hợp với năng lực cá nhân.
Nếu được tăng thêm 15% chỉ tiêu tuyển sinh đối với các ngành có tỷ lệ người bỏ học hoặc chuyển ngành trên 20% trong 2 năm liên tiếp sẽ giúp nhà trường chủ động hơn trong cân đối quy mô tuyển sinh và ổn định hoạt động đào tạo ở nhiều khía cạnh.
Thứ nhất, nhà trường có thể chủ động dự phòng tỷ lệ người học bỏ học ngay từ học kỳ đầu, qua đó bảo đảm sĩ số thực tế sau nhập học vẫn đạt mức cần thiết để tổ chức lớp học hiệu quả và ổn định.
Thứ hai, trong trường hợp nhà trường tuyển đủ chỉ tiêu ban đầu nhưng sau đó nhiều học sinh bỏ học, nguy cơ không đảm bảo sĩ số tối thiểu để duy trì lớp học là rất lớn. Do đó, nếu được tăng chỉ tiêu sẽ tạo thuận lợi cho cơ sở đào tạo giữ ổn định quy mô lớp học, hạn chế tình trạng phải ghép lớp, hủy lớp hoặc điều chỉnh kế hoạch giảng dạy giữa chừng.
Thứ ba, đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp thực hiện tự chủ tài chính (toàn phần hoặc một phần), quy mô người học có tác động trực tiếp đến nguồn thu học phí. Vì vậy, việc được phép tuyển bổ sung chỉ tiêu sẽ giúp nhà trường duy trì nguồn thu ổn định hơn, qua đó bảo đảm cân đối các chi phí đào tạo như giảng dạy, vật tư thực hành và khấu hao trang thiết bị.
Tại Trường Trung cấp Thanh Bình (tỉnh Đồng Tháp), chia sẻ về công tác tuyển sinh trong những năm gần đây, thầy Phạm Hoàng Cảnh Em, phó hiệu trưởng nhà trường cho biết, đơn vị đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tuyển sinh như tăng cường tư vấn hướng nghiệp tại các trường trung học cơ sở, trung học phổ thông; đẩy mạnh truyền thông trên mạng xã hội; phối hợp với doanh nghiệp để giới thiệu việc làm sau tốt nghiệp.
Vì vậy, kết quả tuyển sinh có nhiều chuyển biến tích cực, số lượng người học đăng ký vào các ngành nghề có nhu cầu xã hội cao như kỹ thuật, dịch vụ, công nghệ,... ngày càng tăng, giúp quy mô đào tạo của nhà trường từng bước ổn định.
Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, vẫn còn một số khó khăn tồn tại như sự cạnh tranh trong tuyển sinh giữa các cơ sở đào tạo ngày càng tăng và một số ngành nghề vẫn chưa đủ sức hấp dẫn để thu hút người học. Cùng với đó, tình trạng người học bỏ học hoặc chuyển ngành vẫn xảy ra, nguyên nhân chủ yếu do người học cảm thấy ngành chưa phù hợp với năng lực, sở thích hoặc do điều kiện kinh tế gia đình.
“Ở một số ngành, tỷ lệ này có thời điểm vượt mức 20%, đặc biệt là sau năm học đầu tiên. Vì vậy, việc dự thảo cho phép tăng thêm 15% chỉ tiêu tuyển sinh đối với các ngành có tỷ lệ bỏ học cao là phù hợp với thực tiễn.
Song, nhà trường cũng xác định rằng cần chú trọng nâng cao chất lượng tư vấn hướng nghiệp ngay từ đầu vào, cũng như tăng cường các giải pháp hỗ trợ người học trong quá trình đào tạo để giảm tỷ lệ bỏ học, hướng tới phát triển lâu dài”, thầy Cảnh Em bày tỏ.
Còn theo Thạc sĩ Nguyễn Yến Ngọc - Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Hòa Bình (tỉnh Phú Thọ), so với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tại thành phố Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, các trường nghề ở địa phương thường đối mặt với nhiều khó khăn hơn trong công tác tuyển sinh. Trong đó, tuyển sinh ở trình độ cao đẳng gặp nhiều trở ngại nhất và thường khó đạt chỉ tiêu đề ra.
Cô Ngọc cho biết thêm: “Nhiều năm qua, dù chỉ tiêu tuyển sinh đặt ra không quá cao, nhưng nhà trường vẫn khó có thể tuyển đủ số lượng theo kế hoạch. Bên cạnh đó, dự thảo hướng đến việc cho phép cơ sở giáo dục nghề nghiệp được linh hoạt điều chỉnh số lượng tuyển sinh theo từng ngành, nghề và trình độ đào tạo trong cùng nhóm ngành, nghề đào tạo (ví dụ như khối dịch vụ du lịch, nhà hàng, khách sạn) là hợp lý, tuy nhiên, trên thực tế, cơ chế này cũng khó tạo ra chuyển biến rõ rệt khi nguồn tuyển đầu vào vẫn còn hạn chế.
Ở trình độ trung cấp, địa phương đã triển khai nhiều giải pháp như phân luồng học sinh sau trung học cơ sở, tư vấn cho những em không có khả năng vào lớp 10 chuyển hướng học nghề; đồng thời trường nghề cũng tích cực phối hợp với trường phổ thông trong công tác tuyên truyền, hướng nghiệp nhưng kết quả tuyển sinh vẫn còn khá khiêm tốn. Trung bình mỗi năm, tổng số lượng tuyển sinh của nhà trường chỉ dao động khoảng 400-500 người và phân bổ không đồng đều giữa các ngành, chủ yếu tập trung vào một số ngành, nghề đào tạo nhất định.
Bên cạnh khó khăn về nguồn tuyển đầu vào, tình trạng người học bỏ học cũng là vấn đề đáng lo ngại đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Theo tôi ước tính, từ khoảng 450-500 học sinh nhập học ban đầu, đến khi tốt nghiệp, số lượng chỉ còn khoảng 30%. Trong bối cảnh đó, quy định dự kiến cho phép tăng thêm 15% chỉ tiêu tuyển sinh đối với các ngành, nghề có tỷ lệ bỏ học cao là một chủ trương tích cực, giúp nhà trường có thêm dư địa để ổn định quy mô trường lớp, hoạt động đào tạo”.
Trường nghề thực hiện công khai đầy đủ giúp người học lựa chọn đúng ngành ngay từ đầu
Dự thảo Thông tư cũng yêu cầu cơ sở giáo dục nghề nghiệp thực hiện báo cáo số lượng tuyển sinh hằng năm và thông tin trên cổng thông tin điện tử của cơ sở và các phương tiện truyền thông khác. Đồng thời, chịu trách nhiệm giải trình với người học và cơ quan quản lý nhà nước về các nội dung tuyển sinh bao gồm: giới thiệu về cơ sở đào tạo, các chương trình đào tạo, thời gian khóa học, địa điểm học tập, kết quả kiểm định chất lượng cơ sở (nếu có); thông tin về mức thu học phí đối với từng ngành, nghề đào tạo; các khoản thu dịch vụ khác cho từng năm học và cả khóa học; chính sách học bổng, miễn giảm, hỗ trợ học phí; điều kiện học tập, ký túc xá và các chính sách hỗ trợ khác dành cho người học; kế hoạch, phạm vi và các đợt tuyển sinh trong năm; đối tượng, điều kiện, chuẩn đầu vào và hình thức tuyển sinh đối với từng nhóm ngành, nghề và trình độ đào tạo.
Chia sẻ quan điểm về vấn đề này, Thạc sĩ Cao Văn Thích nhấn mạnh, đây là nội dung rất quan trọng trong quản trị giáo dục nghề nghiệp, vì không chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà còn trực tiếp nâng cao uy tín, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Cùng với đó là bảo vệ quyền quyền lợi của người học, giúp người học trở thành người lựa chọn có thông tin, thay vì đăng ký học theo cảm tính hoặc nghe truyền miệng.
Hiệu trưởng Trường Trung cấp nghề Dân tộc nội trú An Giang phân tích: “Khi thông tin được công khai đầy đủ, học sinh và phụ huynh có thể so sánh giữa các trường về mức học phí, thời gian đào tạo, nội dung chương trình, cơ hội việc làm, chính sách miễn giảm học phí, học bổng.
Nhờ đó, học sinh có thể biết trước mình sẽ được học gì, thực hành ra sao và cơ hội việc làm sau tốt nghiệp như thế nào để đưa ra quyết định đăng ký học sát với nhu cầu hơn. Bởi thực tế cho thấy, nhiều trường hợp bỏ học là do người học không hiểu rõ nghề mình đăng ký.
Bên cạnh đó, nhà trường thông tin đầy đủ trên website và phương tiện truyền thông sẽ giúp học sinh ở vùng sâu, vùng xa được tiếp cận thông tin bình đẳng như học sinh tại khu vực trung tâm”.
Cũng theo thầy Thích, thông tin được công khai không chỉ cần đáp ứng đầy đủ mà còn cần đảm bảo về tính chính xác nhằm tăng trách nhiệm giải trình của cơ sở đào tạo, giúp cơ quan quản lý và xã hội có thể kiểm chứng, giám sát và đánh giá khách quan về công tác tuyển sinh và chất lượng đào tạo của nhà trường.
Về phía nhà trường, nếu thực hiện tốt sẽ góp phần khẳng định tính chuyên nghiệp và năng lực quản trị của trường. Một trường thực hiện báo cáo đúng hạn, số liệu chính xác là minh chứng cho hệ thống quản lý dữ liệu tốt, quy trình tuyển sinh bài bản, năng lực thống kê và dự báo đáng tin cậy, qua đó giúp cơ quan quản lý đánh giá được mức độ chuyên nghiệp của đơn vị. Cuối cùng, công khai thông tin còn hạn chế tiêu cực trong tuyển sinh như khai khống chỉ tiêu, tuyển vượt năng lực đào tạo, quảng bá sai sự thật.
Ở chiều ngược lại, đối với trường hợp nhà trường không báo cáo, báo cáo chậm, báo cáo sai số liệu hoặc không công khai đầy đủ thông tin, theo thầy Thích, cần áp dụng các chế tài theo mức độ tăng dần.
“Trước hết là xử phạt hành chính bằng tiền dựa trên mức độ vi phạm; buộc cải chính hoặc công khai lại thông tin đúng quy định. Nếu vi phạm nhiều lần hoặc cố tình không thực hiện có thể xem xét giảm chỉ tiêu tuyển sinh vào năm sau hoặc tạm dừng tuyển sinh đối với ngành, nghề có nhiều vi phạm.
Ngoài ra, cơ quan quản lý cần công khai danh sách đơn vị vi phạm bằng cách đăng tải tên trường vi phạm trên cổng thông tin điện tử, thông báo công khai trong toàn ngành để làm gương cho các đơn vị khác; đồng thời, xem xét trách nhiệm người đứng đầu cơ sở giáo dục nghề nghiệp”, Hiệu trưởng Trường Trung cấp nghề Dân tộc nội trú An Giang nêu ý kiến.
Đồng quan điểm, Thạc sĩ Nguyễn Yến Ngọc cho rằng việc công khai thông tin cần được thực hiện đầy đủ, chính xác và phản ánh đúng thực tế. Các nội dung liên quan phải bảo đảm đúng quyền lợi mà người học được hưởng, tránh tình trạng cung cấp thông tin sai lệch hoặc “tô vẽ” nhằm thu hút thí sinh, gây ảnh hưởng đến quyền lợi người học và môi trường cạnh tranh chung.
“Đối với những trường hợp không thực hiện đúng quy định, cần có chế tài đủ mạnh và được thực thi nghiêm túc. Bởi nếu không xử lý kịp thời, các cơ sở tuân thủ đầy đủ quy định sẽ chịu thiệt thòi, trong khi những đơn vị cung cấp thông tin sai lệch, thiếu trung thực lại có thể tạo ra lợi thế không công bằng trong tuyển sinh, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người học.
Về lâu dài, việc này còn ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội đối với cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Do đó, việc công khai, minh bạch thông tin cần được xem là nguyên tắc bắt buộc và xuyên suốt, đi kèm với cơ chế giám sát, thanh tra thường xuyên và xử lý vi phạm rõ ràng.
Chỉ khi tất cả các cơ sở cùng thực hiện nghiêm túc, đồng bộ, mới có thể bảo đảm sự công bằng trong tuyển sinh, nâng cao trách nhiệm giải trình và từng bước cải thiện chất lượng đào tạo của toàn hệ thống giáo dục nghề nghiệp”, cô Ngọc nêu ý kiến.
