Bản thân người viết bài là giáo viên dạy Ngữ văn đã nhiều năm ôn thi học sinh giỏi lớp 9 và cũng có rất nhiều học sinh đạt giải cao trong các kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh. Nhưng, để có được những thành tích ấy là cả một quá trình gian nan ôn luyện của cả thầy và trò ròng rã nhiều tháng trời.
Những đề thi học sinh giỏi luôn vượt chuẩn kiến thức (chương trình 2006) và vượt xa mục tiêu chương trình 2018 đang học hiện nay. Có những đề thi đã vượt quá xa ngưỡng kiến thức của học trò, thậm chí thầy cô giáo cũng thấy mông lung vì đề thuộc phạm trù vĩ mô của quốc gia nhưng lại yêu cầu học sinh lớp 9 đưa ra giải pháp.
Những đề thi khó, hóc búa, đánh đố học trò như vậy sẽ khiến học sinh dễ rơi vào trạng thái thất vọng sau khi làm bài, tạo ra những áp lực cho thầy cô ôn thi và vô tình làm giảm uy tín cho kỳ thi học sinh giỏi bởi có những kỳ thi điểm đạt giải cấp tỉnh tương đối thấp.
Đề thi học sinh giỏi phải thật khó?
Thông thường, những người ra đề thi học sinh giỏi cấp tỉnh là những chuyên viên phụ trách môn học thuộc biên chế phòng giáo dục trung học của sở giáo dục và đào tạo. Trước khi đảm nhận vị trí này, đa số những thầy cô này đã làm quản lý ở các nhà trường nhiều năm học.
Vì vậy, có những người ra đề thi học sinh giỏi nhưng hàng chục năm đã không đứng lớp. Những đề thi học sinh giỏi vẫn cũ theo cấu trúc của hàng mấy chục năm về trước, cho dù chương trình môn học đã thay đổi, mục tiêu của chương trình học hiện nay cũng hoàn toàn khác so với trước đây.
Nếu như chương trình 2006 trước đây, sách Ngữ văn cấp trung học cơ sở được sắp xếp theo giai đoạn văn học và mỗi lớp có một số bài lý luận văn học. Giờ đây, chương trình 2018 không chia theo giai đoạn văn học mà chia theo chủ đề. Mỗi lớp có 10 chủ đề được chia đều cho 2 học kỳ.
Đặc biệt, phần lý luận văn học đã không còn được bố trí vào chương trình môn học cấp trung học cơ sở như trước đây.
Vậy nhưng, theo dõi đề thi học sinh giỏi trung học cơ sở, chúng tôi thấy nhiều địa phương ra đề về nghị luận văn học. Những câu nhận định văn học của các nhà lý luận văn học trong nước, nước ngoài được đưa vào đề học sinh giỏi môn Ngữ văn đang chiếm đa số.
Nhiều người ra đề quan niệm rằng những đề thi học sinh giỏi phải thật khó, thật hóc búa vì tiêu chí là chọn…học sinh giỏi. Phải khó, phải nâng cao thì “xứng tầm” đề thi học sinh giỏi và đây cũng là lý do một số chuyên viên của sở giáo dục trả lời mỗi khi họp chuyên môn mà các trường có ý kiến về đề thi.
Đúng là đề thi học sinh giỏi môn Ngữ văn phải khó, phải “có đất” để học sinh “phô diễn kiến thức” về khả năng văn chương của mình nhưng có lẽ một đề thi học sinh giỏi không nên chỉ đồng nghĩa với “rất khó”, mà quan trọng hơn là đúng mục tiêu và có chất lượng.
Nếu chỉ hướng vào độ khó, đề thi dễ rơi vào tình trạng đánh đố, mẹo mực, thiếu tính giáo dục và xa rời thực tế chương trình môn học mà Bộ đã ban hành.
Thực tế, việc phân loại học sinh giỏi qua kỳ thi thường được “bẫy” học sinh bằng những đề bài đánh đố, lắt léo. Từ đó, làm nản lòng cả học sinh dự thi bởi học sinh lớp 9 hoặc lớp 11, 12 dù sao các em vẫn đang là học sinh, có ngưỡng kiến thức, kĩ năng và mục tiêu cụ thể từ chương trình học. Và tất nhiên, trình độ của học sinh sẽ không tương đồng với kiến thức của người ra đề.
Vì thế, người ra đề thi phải bám vào mục tiêu chương trình môn học để ra đề cho phù hợp với kiến thức học và tiêu chí chọn học sinh giỏi. Vẫn biết, đề học sinh giỏi tất nhiên phải khó nhưng không phải là thật khó, thật hóc búa mới tìm ra được vài chục phần trăm học sinh giỏi cho mỗi kỳ thi.
Có những đề thi mà giáo viên ôn thi cũng toát mồ hôi hột
Nhiều năm ôn thi học sinh giỏi và cũng có nhiều lần trao đổi, đặt vấn đề với người ra đề học sinh giỏi cấp tỉnh trong những lần họp chuyên môn, bản thân người viết bài nhiều khi cảm thấy thương cho học trò.
Có những năm, đề bài yêu cầu học sinh lớp 9 nêu giải pháp phát triển giao thông đồng bằng sông Cửu Long; có năm yêu cầu học sinh đưa ra giải pháp phát triển chiều cao của người Việt Nam…
Những vấn đề mà Quốc hội, Chính phủ, Bộ, ngành, địa phương còn phải bàn lên, bàn xuống nhiều nhiệm kỳ còn gặp khó khăn. Vậy, yêu cầu học sinh lớp 9 đưa ra giải pháp có thực sự phù hợp và có giá trị thực tiễn? Lứa tuổi 14, 15 làm sao có thể hoạch định chính sách mang tầm vĩ mô của quốc gia với những ý tưởng cao siêu đến thế.
Những đề văn xa rời thực tế liệu có ích lợi gì cho học sinh lớp 9? Nhiều em đang ham thích môn học, sau khi thi học sinh giỏi về các em chia sẻ rằng "oải" luôn.
Thực tế cho thấy, đề học sinh giỏi khó là cần thiết nhưng nó cũng phải nằm trong ngưỡng kiến thức, phù hợp với lứa tuổi học trò. Một đề thi học sinh giỏi nói chung và môn Ngữ văn tốt thường phải hướng đến các vấn đề sau:
Thứ nhất: có độ phân hóa hợp lý, đề nên có các câu từ cơ bản đến nâng cao. Học sinh khá vẫn làm được một phần, còn học sinh thật giỏi sẽ thể hiện được chiều sâu ở những câu, những ý khó. Nếu đề phân hóa tốt, điểm học sinh dù rớt cũng không quá thấp để các em không đạt giải không rơi vào hoàn cảnh thất vọng, nghi ngờ khả năng của mình.
Thứ hai: đề thi học sinh giỏi dĩ nhiên sẽ đòi hỏi tư duy nên ngoài tái hiện kiến thức thì đề cần có những câu hỏi mở, gợi suy nghĩ, yêu cầu vận dụng, liên hệ, sáng tạo. Tất nhiên, phải lấy nền tảng chương trình môn học làm điểm tựa để hướng học sinh đến việc nâng cao, vận dụng vào đời sống thực tế.
Thứ ba: đề thi nói gì thì nói cũng phải gắn với chương trình môn học và có giá trị giáo dục và thẩm mỹ. Đặc biệt với môn Ngữ văn, đề hay là đề khiến học sinh muốn viết, “có đất” để thể hiện cảm xúc, cá tính, chính kiến của mình.
Đề thi không nên quá lắt léo, đánh đố học trò bởi suy cho cùng đề thi học sinh giỏi hiện nay đa phần đang hướng đến yêu cầu nghị luận.
Nghị luận xã hội là bàn luận, phân tích những vấn đề xã hội; nghị luận văn học dù có thay đổi từ ngữ như thế nào thì mục tiêu cuối cùng cũng hướng đến “làm rõ nhận định” bằng những tác phẩm văn học. Hoặc, phân tích, cảm nhận được nội dung, nghệ thuật của một tác phẩm văn học cụ thể.
Vì thế, ra đề thi học sinh giỏi cần có sự đầu tư về việc tìm kiếm ngữ liệu, đưa ra những lệnh đề phù hợp với đặc trưng, tâm lý lứa tuổi học trò. Không nên bắt các em suy nghĩ, viết ra những điều khiên cưỡng, gượng ép quá tầm suy nghĩ , cảm nhận của mình.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
