Nhiều thầy cô giáo dạy Ngữ văn ở trường phổ thông đang phải đối mặt với tình trạng giao nhiệm vụ học tập cho học trò nhưng thay vì các em học sinh đầu tư trí tuệ để hoàn thành sản phẩm thì phần nhiều học sinh lạm dụng AI (trí tuệ nhân tạo) để đối phó.
Chỉ cần một câu lệnh chi tiết, các công cụ như Chat GPT; Gemini; Robiki… sẽ cho ra một sản phẩm tương đối hoàn hảo trong vài chục giây đồng hồ. Học sinh chỉ cần chỉnh lại font chữ, canh lề, giãn dòng…là có một sản phẩm để trình bày trước lớp.
Những bài kiểm tra định kỳ môn Ngữ văn, nếu giáo viên giới hạn một số tác phẩm văn học; một số đề nghị luận xã hội thì phần nhiều các bài kiểm tra khi thầy cô chấm là sản phẩm AI đã được học sinh học thuộc và chép lại trong giờ kiểm tra.
Vì thế, không ít thầy cô giáo lo ngại với tình trạng như thế này, cộng thêm một bộ phận học sinh đi học thêm, thực tế là đi học trước chương trình thì học sinh sẽ mất dần đi cảm xúc và thờ ơ trong các giờ học chính khóa trên lớp.
Giáo viên cần thay đổi theo sự phát triển của thời đại
Thời gian gần đây, chúng ta nghe nhiều đến ứng dụng công nghệ số; ngành giáo dục cũng ban hành khung năng lực số cho giáo viên. Đặc biệt, ngành giáo dục địa phương liên tục tập huấn cho giáo viên các phần mềm về công nghệ số, về AI.
Hiện nay, việc bồi dưỡng thường xuyên năm 2025-2026 mà giáo viên đang thực hiện trên phần mềm tập huấn của Bộ cũng chủ yếu là hướng đến việc giúp giáo viên làm quen với công nghệ số; AI.
Thông qua việc tập huấn này, ngành giáo dục muốn giúp giáo viên làm quen với AI để giảm được thời gian, công sức trong việc soạn giảng và biết thiết kế các hình ảnh, các video phục vụ cho các bài giảng của mình.
Vì vậy, giáo viên hãy xem việc học sinh sử dụng AI trong học tập là chuyện bình thường, là điều tất yếu trong xã hội hiện nay.
Bởi thực tế, dạy học Ngữ văn trong thời đại AI không chỉ là “thêm công cụ mới”, mà thực chất là một sự chuyển dịch sâu sắc về cách dạy, cách học và cả mục tiêu giáo dục. Nếu trước đây trọng tâm của các bài học là thầy cô truyền đạt kiến thức và rèn kỹ năng làm bài, thì nay cần hướng đến năng lực tư duy, cảm thụ và sáng tạo mà AI khó thay thế.
Trước hết, cần nhìn nhận AI như một “trợ lý học tập”, các công cụ như ChatGPT; Gemini; Robiki; Canva… có thể giúp học sinh tra cứu nhanh, gợi ý ý tưởng, chỉnh sửa câu chữ, thiết kế những video ngắn.
Tuy nhiên, nếu sử dụng thụ động, học sinh dễ rơi vào sao chép, lệ thuộc, mất dần khả năng tư duy độc lập. Vì vậy, vai trò của giáo viên là hướng dẫn cách dùng AI có kiểm soát: biết đặt câu hỏi, biết nghi ngờ và biết kiểm chứng.
Quan trọng hơn, dạy văn thời AI cần chuyển từ “học thuộc” sang “hiểu và sáng tạo”. Một bài phân tích không còn giá trị nếu chỉ lặp lại ý mẫu có sẵn trên mạng hay do AI tạo ra. Giáo viên nên thiết kế đề mở, gắn với trải nghiệm cá nhân, yêu cầu học sinh liên hệ thực tế, bày tỏ quan điểm riêng. Khi đó, AI khó có thể thay thế được “chất người” trong bài viết.
Giáo viên cần hướng dẫn học sinh sử dụng AI trong từng trường hợp cụ thể, tránh lạm dụng
Khi chương trình 2018 thay thế cho chương trình 2006, chúng ta thấy mục tiêu chương trình đã hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Nếu như chương trình 2006 chủ yếu là truyền thụ kiến thức thì chương trình 2018 là phát triển phẩm chất, năng lực của người học.
Môn Ngữ văn ở chương trình 2006 khi kiểm tra chủ yếu là tái hiện lại kiến thức bằng những tác phẩm cụ thể trong sách giáo khoa mà học sinh đã học nhưng chương trình 2018 lại hoàn toàn khác. Việc kiểm tra, thi cử không lấy lại những tác phẩm đã học trong sách giáo khoa.
Việc sử dụng những tác phẩm ngoài sách giáo khoa để làm ngữ liệu cho đề kiểm tra, thi cử nhằm hạn chế văn mẫu và cũng là cách giúp cho học sinh phát huy năng lực của mình đã được học qua các thể loại với nhiều kĩ năng: đọc- viết- nói- nghe trong chương trình học để vận dụng vào bài viết của mình.
Hơn nữa, việc giới hạn số chữ trong các bài kiểm tra, thi cử môn Ngữ văn đang hướng học sinh bớt đi những lời sáo rỗng có trong văn mẫu trước đây.
Vì vậy, giáo viên cần dạy học sinh năng lực đọc hiểu trong môi trường số. Thông tin hiện nay rất thuận lợi, phong phú nhưng không phải lúc nào cũng đáng tin cậy. Học sinh cần biết đánh giá nguồn, phân biệt đúng sai, nhận ra thiên kiến trong văn bản. Đây là một dạng “đọc hiểu mới”, quan trọng không kém việc phân tích tác phẩm văn học.
Một điểm đáng lưu ý nữa là thay đổi cách kiểm tra, đánh giá. Nếu vẫn giữ kiểu đề yêu cầu “phân tích nhân vật A”, “chứng minh luận điểm B” thì AI hoàn toàn có thể làm thay.
Thay vào đó, có thể yêu cầu học sinh viết tại lớp, thuyết trình, tranh luận, hoặc kết hợp sản phẩm sáng tạo như video, nhật ký đọc sách, dự án nhỏ. Khi đánh giá quá trình thay vì chỉ kết quả, năng lực thực của học sinh sẽ được bộc lộ rõ hơn.
Ngoài ra, dạy Văn thời AI vẫn phải giữ cốt lõi, đó là nuôi dưỡng cảm xúc, nhân cách và khả năng đồng cảm. Máy móc có thể tạo ra văn bản trôi chảy, nhưng không thể thay thế trải nghiệm sống, rung động trước cái đẹp hay nỗi đau con người. Chính điều đó làm nên giá trị bền vững của môn Ngữ văn.
Vì vậy, giáo viên cũng đừng quá lo lắng AI làm cho môn Văn mất đi “chất văn”, mà điều quan trọng là hướng học sinh không nên quá lạm dụng AI trong quá trình học tập. Bởi, những sản phẩm AI vẫn luôn có một số hạn chế nhất định, giáo viên cần phát hiện và chỉ ra cho học trò để các em thực hiện bằng chính suy nghĩ, cảm xúc của mình.
Bên cạnh đó, giáo viên cũng không nên đua theo AI cùng học trò mà bỏ đi những giá trị cốt lõi của môn học. Suy cho cùng, dạy Văn là hướng đến cái đẹp, hướng đến những giá trị thẩm mĩ nên những công cụ cho dù có tiên tiến, hoàn hảo đến đâu cũng khó thay thế được những cảm xúc, tâm lý của con người. Thầy cô rung động, thầy cô không lạm dụng AI sẽ là điểm nhấn cần thiết cho học trò khi học Văn.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
