Những năm gần đây, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Giáo dục – vốn được xem là lĩnh vực gắn với con người nhiều hơn máy móc – cũng không nằm ngoài làn sóng chuyển đổi ấy.
Các hệ thống AI ngày nay có thể hỗ trợ xây dựng bài giảng, thiết kế bài kiểm tra, phân tích dữ liệu học tập, thậm chí đối thoại và giải thích kiến thức cho người học theo nhiều cách khác nhau. Sự tiện lợi và sức mạnh của công nghệ khiến nhiều người đặt ra một câu hỏi tưởng như xa vời trước đây nhưng nay trở nên rất thực tế: vai trò của người thầy sẽ thay đổi ra sao trong thời đại AI?
Từ những suy tư đó, cuốn sách “Tâm thế người thầy trong thời đại AI – Triết lí, chức nghiệp, nghiệp vụ” của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Văn Minh, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng được viết như một nỗ lực nhìn lại bản chất của nghề dạy học trong bối cảnh giáo dục đang bước vào kỉ nguyên số.
Không phải là một cuốn sách kĩ thuật hay hướng dẫn sử dụng công nghệ trong lớp học, cuốn sách được viết theo hướng suy tư và đối thoại. Ở đó, tác giả đặt ra những câu hỏi có tính nền tảng về nghề giáo: người thầy là ai trong thời đại tri thức mở? Giá trị cốt lõi của nghề dạy học nằm ở đâu khi tri thức không còn là thứ khan hiếm?
Cuốn sách gợi mở một cách nhìn đáng suy nghĩ: “Trong thời đại AI, người thầy không còn là người giữ nhiều tri thức nhất, mà là người hiểu học trò sâu sắc nhất và biết cách dẫn dắt hành trình học tập của họ.”
Nhận định này phản ánh một chuyển dịch quan trọng trong giáo dục. Nếu trước đây vai trò của giáo viên thường gắn với việc truyền đạt kiến thức, thì trong bối cảnh hiện nay, khi tri thức có thể được truy cập dễ dàng từ nhiều nguồn khác nhau, giá trị của người thầy nằm ở những năng lực mà công nghệ khó có thể thay thế.
Đó là khả năng đọc được tâm lí của người học, khơi dậy động lực học tập, tạo dựng môi trường học tập nhân văn và dẫn dắt học sinh, sinh viên phát triển như những con người toàn diện.
Nói cách khác, trong khi AI có thể cung cấp thông tin nhanh hơn và chính xác hơn, người thầy vẫn giữ vai trò đặc biệt trong việc kết nối tri thức với sự trưởng thành của con người.
“Tâm thế” – điểm khởi đầu của đổi mới giáo dục
Một trong những điểm nhấn của cuốn sách là khái niệm “tâm thế người thầy”. Theo tác giả, tâm thế không đơn thuần là thái độ nghề nghiệp, mà là cách người thầy hiểu về sứ mệnh của mình và lựa chọn cách sống với nghề.
“Tâm thế” bao hàm cả triết lí giáo dục, ý thức trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần học hỏi không ngừng của người làm giáo dục.
Cuốn sách cho rằng nhiều đổi mới giáo dục thường bắt đầu từ các giải pháp kĩ thuật: chương trình, phương pháp, công nghệ. Tuy nhiên, nếu thiếu một nền tảng tâm thế đúng đắn của người thầy, những đổi mới ấy khó có thể tạo ra chuyển biến thực chất.
Ở góc nhìn đó, giáo dục không chỉ là một hệ thống kĩ thuật mà còn là một không gian văn hóa, nơi người thầy đóng vai trò quan trọng trong việc định hình các giá trị và chuẩn mực cho người học.
Một đoạn trong cuốn sách viết: “Công nghệ có thể làm thay đổi cách chúng ta dạy học, nhưng chính tâm thế của người thầy mới quyết định giáo dục sẽ hướng tới việc đào tạo những con người như thế nào.”
Từ “người truyền đạt” đến “người dẫn đường”
Một trong những thay đổi lớn của giáo dục trong thời đại số là sự chuyển dịch vai trò của giáo viên.
Trong mô hình giáo dục truyền thống, giáo viên thường được xem là trung tâm của tri thức trong lớp học. Tuy nhiên, khi tri thức ngày càng mở và người học có thể tiếp cận thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, vai trò của người thầy đang dần chuyển từ “người truyền đạt kiến thức” sang “người dẫn đường trong hành trình học tập”.
Điều đó đòi hỏi giáo viên không chỉ nắm vững chuyên môn mà còn phải phát triển những năng lực mới như thiết kế trải nghiệm học tập, hướng dẫn phương pháp tự học, khơi dậy tư duy phản biện và khả năng sáng tạo của người học.
Trong bối cảnh ấy, người thầy trở thành người giúp học sinh, sinh viên không chỉ biết nhiều hơn, mà còn hiểu sâu hơn và trưởng thành hơn.
Nghề giáo như một cam kết nhân văn
Bên cạnh những phân tích về vai trò nghề nghiệp, cuốn sách cũng dành nhiều suy tư cho chiều kích đạo đức của nghề giáo.
Theo tác giả, dạy học không chỉ là thực hiện một công việc chuyên môn mà còn là một cam kết nhân văn đối với sự phát triển của con người. Người thầy không chỉ dạy bằng bài giảng mà còn dạy bằng chính cách sống, cách ứng xử và cách lựa chọn của mình trong cuộc sống.
Trong một thế giới mà thông tin lan tỏa nhanh chóng và môi trường giáo dục ngày càng mở, trách nhiệm đạo đức của người thầy càng trở nên rõ ràng và quan trọng hơn.
Chính vì vậy, cuốn sách nhấn mạnh rằng việc đào tạo giáo viên trong thời đại AI không chỉ dừng lại ở việc trang bị công nghệ hay kĩ năng sư phạm, mà còn phải nuôi dưỡng những giá trị cốt lõi của nghề giáo: trách nhiệm, sự thấu cảm và niềm tin vào khả năng phát triển của con người.
Một lời nhắc nhở cho tương lai giáo dục
“Tâm thế người thầy trong thời đại AI” không phải là cuốn sách đưa ra những công thức sẵn có cho giáo dục. Thay vào đó, nó giống như một lời mời suy ngẫm đối với những người đang gắn bó với nghề dạy học.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, câu hỏi quan trọng không phải là liệu công nghệ có thay thế người thầy hay không, mà là người thầy sẽ lựa chọn đứng ở đâu trong quá trình thay đổi ấy.
Nếu công nghệ giúp con người tiếp cận tri thức nhanh hơn, thì giáo dục càng cần những người thầy có tâm thế vững vàng để dẫn dắt người học phát triển nhân cách, tư duy và trách nhiệm xã hội.
Ở góc nhìn đó, tương lai của giáo dục có thể được hỗ trợ bởi công nghệ, nhưng vẫn sẽ được định hình chủ yếu bởi con người – và trước hết là bởi tâm thế của những người thầy.
