Hiện nay, nhiều lĩnh vực chuyên sâu, đặc thù như văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt đội ngũ nhà giáo có trình độ và kinh nghiệm. Trước thực tế đó, việc kéo dài tuổi nghỉ hưu đối với nhà giáo ở các lĩnh vực này được kỳ vọng sẽ góp phần giữ chân những thầy cô giàu chuyên môn, tận dụng tối đa nguồn lực chất lượng cao, đồng thời giảm áp lực thiếu hụt nhân sự, bảo đảm tính liên tục và chất lượng trong công tác giảng dạy.
Theo đó, Điều 19, Nghị định 93/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Nhà giáo nêu rõ: "Đối với nhà giáo làm việc trong ngành, lĩnh vực chuyên sâu đặc thù thuộc lĩnh vực y tế, văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao, trường hợp không có chức danh giáo sư, phó giáo sư hoặc không có trình độ tiến sĩ nhưng có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ phù hợp với đặc thù của ngành, lĩnh vực có thể được hưởng chế độ nghỉ hưu ở tuổi cao hơn". Thời gian nghỉ hưu ở tuổi cao hơn không quá 5 tuổi.
Ghi nhận giá trị của nhà giáo có đóng góp thực tiễn nổi bật
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Trần Phúc Ba - Trưởng khoa, Khoa Nghệ thuật và Thể dục thể thao, Trường Đại học Hùng Vương (tỉnh Phú Thọ) đánh giá: “Quy định kéo dài tuổi nghỉ hưu đối với nhà giáo trong các lĩnh vực đặc thù theo Nghị định 93 là bước chuyển quan trọng từ tư duy quản lý nhân sự theo bằng cấp sang tiếp cận dựa trên năng lực và giá trị thực tiễn của các nhà giáo.
Trong nhiều năm qua, hệ thống giáo dục đại học Việt Nam có xu hướng đề cao học hàm, học vị như là tiêu chí chủ đạo trong đánh giá đội ngũ. Tuy nhiên, đối với các ngành đặc thù như thể dục thể thao, nghệ thuật biểu diễn hay y học lâm sàng, giá trị cốt lõi của người thầy là kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng thực hành và uy tín chuyên môn. Không ít nhà giáo tuy không có trình độ tiến sĩ nhưng lại là những huấn luyện viên, nghệ sĩ, bác sĩ có bề dày thành tích và ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực của mình”.
Do đó, theo thầy Ba, việc cho phép kéo dài tuổi nghỉ hưu đối với nhóm nhà giáo này sẽ mang lại nhiều lợi ích thiết thực.
Thứ nhất, góp phần bảo tồn và phát huy tri thức kinh nghiệm. Đây là tri thức khó có thể truyền tải đầy đủ qua sách vở hay chương trình đào tạo chính quy. Việc duy trì sự tham gia của các nhà giáo giàu kinh nghiệm giúp đảm bảo tính liên tục trong truyền nghề, đặc biệt đối với các kỹ năng mang tính “bí quyết” hoặc phụ thuộc nhiều vào thực tiễn.
Thứ hai, giảm thiểu nguy cơ "đứt gãy" đội ngũ chuyên môn. Trong nhiều lĩnh vực đặc thù, việc đào tạo một giảng viên đạt đến trình độ thực hành cao đòi hỏi thời gian dài. Nếu thực hiện nghỉ hưu cứng nhắc theo độ tuổi, các cơ sở đào tạo có thể rơi vào tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao trong ngắn hạn.
Thứ ba, tạo sự công bằng và linh hoạt trong chính sách nhân sự. Quy định này góp phần khắc phục tình trạng “học vị hóa” trong đánh giá đội ngũ, từ đó ghi nhận đúng giá trị của những nhà giáo có đóng góp thực tiễn nổi bật nhưng không đi theo con đường học thuật truyền thống.
Đồng quan điểm, Tiến sĩ Hoàng Công Dụng - Trưởng phòng, Phòng Quản lý đào tạo Đại học và Sau đại học, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương chia sẻ: “Hiện nay, nhu cầu nhân lực cho các ngành đặc thù, nhất là các ngành văn hóa, nghệ thuật ngày càng tăng cao. Do đó đòi hỏi phải nâng cao cả về số lượng cũng như chất lượng đội ngũ giảng dạy.
Song, thực trạng cho thấy, tổng số giảng viên cơ hữu trong các cơ sở đào tạo văn hóa, nghệ thuật trên cả nước dao động khoảng trên dưới 4.000 người. Trong khi tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ của hệ thống giáo dục đại học trên cả nước khoảng 30-32% thì lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật chỉ khoảng 10-15%. Riêng Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương đạt 18,6% là một trong những trường có tỷ lệ cao.
Bên cạnh đó, đặc thù của các ngành này yêu cầu về kỹ năng và thực hành cao, vì vậy, nhiều giảng viên chưa có trình độ tiến sĩ nhưng cũng có bề dày kinh nghiệm, kiến thức, kỹ năng, đáp ứng tốt với việc đứng lớp giảng dạy các học phần đặc thù của chương trình đào tạo”.
Chính vì vậy, theo thầy Dụng đánh giá, việc kéo dài tuổi nghỉ hưu cho đội ngũ nhà giáo chưa có chức danh giáo sư, phó giáo sư hay trình độ tiến sĩ trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật là giải pháp tình thế, cấp bách nhằm đảm bảo tỷ lệ người dạy trên người học hợp lý.
Quy định này góp phần làm tăng cường đội ngũ chuyên gia, nghệ sĩ làm giảng viên cơ hữu cho nhà trường, giúp nhà trường chủ động hơn trong việc xây dựng kế hoạch năm học, định biên, sắp xếp lớp học, thời khóa biểu… trong khi việc tuyển thêm giảng viên cơ hữu phù hợp với đặc thù ngành nghề đào tạo không hề dễ dàng bởi nhiều yếu tố như nguồn tuyển, chỉ tiêu biên chế.
Còn theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Huy Phương - Bí thư Đảng ủy Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam nhìn nhận: “Thực tế số lượng giảng viên có học hàm, học vị cao trong lĩnh vực nghệ thuật hiện nay còn rất hạn chế. Để đạt được các chức danh giáo sư, phó giáo sư hay trình độ tiến sĩ, người làm nghệ thuật không chỉ cần năng lực chuyên môn mà còn phải đáp ứng các tiêu chí về nghiên cứu khoa học, công bố quốc tế,... vốn không phải là thế mạnh của nhiều nghệ sĩ. Chính vì vậy, nguồn nhân lực đạt chuẩn theo quy định ngày càng khan hiếm, dẫn đến tình trạng thiếu hụt giảng viên tại nhiều cơ sở đào tạo nghệ thuật.
Trong khi đó, đặc thù của đào tạo lĩnh vực nghệ thuật nằm ở yếu tố thực hành và truyền nghề. Nhiều nghệ sĩ nhân dân, nghệ sĩ ưu tú hay những người có đóng góp lớn cho ngành lại tích lũy giá trị chủ yếu thông qua quá trình lao động nghệ thuật, biểu diễn và sáng tạo, chứ không đi theo con đường học thuật truyền thống. Nếu không có cơ chế linh hoạt, các trường sẽ rất khó thu hút được lực lượng này tham gia giảng dạy, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đào tạo”.
Trong bối cảnh đó, thầy Phương cho rằng, việc cho phép nhà giáo có chuyên môn lĩnh vực đặc thù được nghỉ hưu ở tuổi cao hơn được xem là giải pháp cần thiết. Điều này không chỉ giúp các nhà trường ổn định đội ngũ, mà còn góp phần truyền nghề, lan tỏa kinh nghiệm thực tiễn cho thế hệ kế cận - yếu tố đặc biệt quan trọng trong đào tạo nghệ thuật.
Tiêu chí xác định cần kết hợp nhiều yếu tố từ uy tín, thành tích, kinh nghiệm đến sức khỏe
Chia sẻ về thực tế phát triển đội ngũ nhà giáo trình độ cao trong lĩnh vực đặc thù, Tiến sĩ Trần Phúc Ba cho rằng, các cơ sở đào tạo ngành, lĩnh vực chuyên sâu đặc thù hiện tuyển dụng theo hai hướng là thu hút từ bên ngoài và phát triển nội bộ. Tuy nhiên, nguồn tiến sĩ và giảng viên trình độ cao từ bên ngoài còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở các trường lớn, khiến nhiều cơ sở đào tạo tại địa phương gặp khó khăn khi thu hút nhân lực. Trong khi đó, đào tạo nội bộ là hướng đi bền vững nhưng tốn thời gian, chi phí và tiềm ẩn rủi ro, đồng thời giải pháp mời giảng viên thỉnh giảng lại có tính ngắn hạn, thiếu ổn định.
“Dù có những thuận lợi như cơ chế tự chủ đối với cơ sở đào tạo, nhu cầu học tập xã hội tăng và cơ hội hợp tác quốc tế, nhưng các trường vẫn đối mặt với nhiều thách thức như cạnh tranh nhân lực gay gắt, chế độ đãi ngộ chưa hấp dẫn, môi trường nghiên cứu hạn chế và áp lực công việc lớn. Đáng chú ý, trong các lĩnh vực đặc thù còn tồn tại sự chênh lệch giữa tiêu chuẩn học thuật và yêu cầu thực tiễn.
Trong điều kiện như vậy, chính sách kéo dài tuổi nghỉ hưu được xem là giải pháp bổ trợ quan trọng, giúp tận dụng nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm, giảm áp lực tuyển dụng và hỗ trợ đào tạo đội ngũ kế cận. Tuy nhiên, đây không phải giải pháp căn cơ và cần được triển khai thận trọng, gắn với chiến lược phát triển nhân sự dài hạn, nhằm đảm bảo sự cân bằng giữa kế thừa và đổi mới”, thầy Ba nhấn mạnh.
Mặt khác, theo thầy Ba, để đảm bảo hiệu quả giữa việc phát huy năng lực, kinh nghiệm của đội ngũ nhà giáo được kéo dài thời gian công tác và cơ hội phát triển của đội ngũ nhà giáo trẻ, cần có sự điều chỉnh hợp lý trong phân công nhiệm vụ.
Trước hết, cần xác định vai trò của họ theo hướng chuyên gia - cố vấn, thay vì chỉ là giảng viên thuần túy. Họ nên tham gia vào việc xây dựng chương trình đào tạo, thẩm định chuyên môn và định hướng phát triển ngành.
Bên cạnh đó, nên tập trung cho nhà giáo giàu kinh nghiệm vào giảng dạy thực hành và các học phần chuyên sâu, nơi kinh nghiệm nghề nghiệp có giá trị cao nhất và giảm bớt các nhiệm vụ hành chính không cần thiết.
Đồng thời, cần thiết lập cơ chế kèm cặp, chuyển giao thế hệ một cách bắt buộc và có đánh giá kết quả để đảm bảo tính bền vững của chính sách cũng như khuyến khích họ tham gia kết nối với các tổ chức bên ngoài, qua đó mở rộng cơ hội thực tập, việc làm cho sinh viên và tăng cường gắn kết giữa nhà trường với xã hội.
Cuối cùng, cần xây dựng lộ trình chuyển giao rõ ràng, tránh tình trạng kéo dài không có kế hoạch, ảnh hưởng đến cơ hội phát triển và đổi mới sáng tạo của đội ngũ trẻ.
Về phía Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, Tiến sĩ Hoàng Công Dụng thông tin, hằng năm, Đảng ủy, ban giám hiệu nhà trường chỉ đạo các đơn vị rà soát đội ngũ và đề xuất tuyển dụng các vị trí cụ thể. Trong đó ưu tiên giảng viên có trình độ tiến sĩ. Nhà trường cũng thường xuyên xây dựng đề án tuyển dụng, thông báo công khai, rộng rãi để các ứng viên có đủ tiêu chuẩn, trình độ tham gia ứng tuyển.
“Về thuận lợi, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung có bề dày lịch sử hơn 55 năm và đã khẳng định chất lượng đào tạo sư phạm nghệ thuật và một số ngành văn hóa, nghệ thuật đặc thù khác.
Trường đang đào tạo trình độ thạc sĩ, tiến sĩ một số ngành như Lý luận và Phương pháp giảng dạy Âm nhạc, Văn hóa học, Quản lý văn hóa, Mỹ thuật ứng dụng. Việc tạo nguồn ngay trong nội bộ trường cũng là một trong những điều kiện thuận lợi để nâng cao số lượng cũng như chất lượng đội ngũ giảng viên của trường.
Song nhà trường cũng gặp khó khăn trong tuyển dụng bởi nguồn tuyển giảng viên có trình độ tiến sĩ thuộc lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật khan hiếm. Đa số những người có học vị tiến sĩ đều đã có vị trí công tác ở các cơ quan khác. Một số ngành đặc thù như sân khấu, điện ảnh thì cực kỳ hiếm người học lên tiến sĩ”, thầy Dụng chia sẻ.
Ngoài ra, khoản 3, Điều 19, Nghị định 93 quy định việc nghỉ hưu ở tuổi cao hơn đối với nhà giáo làm việc trong ngành, lĩnh vực chuyên sâu đặc thù nêu: "Bộ trưởng Bộ Y tế, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quy định chi tiết yêu cầu về đối tượng, tiêu chuẩn, điều kiện đối với nhà giáo được hưởng chế độ nghỉ hưu ở tuổi cao hơn theo quy định tại Điều này".
Chia sẻ về nội dung này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Huy Phương cho rằng, quá trình cơ quan quản lý xây dựng các tiêu chuẩn và điều kiện đối với nhà giáo được hưởng chế độ nghỉ hưu ở tuổi cao hơn cần có sự tham vấn rộng rãi từ các cơ sở đào tạo, chuyên gia và chính những người trong nghề để đảm bảo vừa đúng quy định, vừa đảm bảo tính thực tiễn.
“Các tiêu chí nên kết hợp giữa uy tín nghề nghiệp, thành tích chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn, khả năng truyền đạt và điều kiện sức khỏe, nhằm đảm bảo lựa chọn đúng đối tượng, tránh hình thức”, thầy Phương nêu quan điểm.
Trong khi đó, Trưởng khoa, Khoa Nghệ thuật và Thể dục thể thao, Trường Đại học Hùng Vương đề xuất, các tiêu chí cần được xây dựng theo hướng rõ ràng, minh bạch và có khả năng đo lường.
Thứ nhất, cần xác định tiêu chuẩn về năng lực chuyên môn thực tiễn bao gồm các yếu tố như thành tích nghề nghiệp, kinh nghiệm công tác, mức độ đóng góp cho ngành và uy tín chuyên môn. Việc đánh giá cần dựa trên minh chứng cụ thể, tránh cảm tính.
Thứ hai, cần bổ sung tiêu chuẩn về hiệu quả giảng dạy. Nhà giáo được kéo dài thời gian công tác phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng giảng dạy, được thể hiện qua phản hồi của người học, kết quả đào tạo và khả năng truyền đạt.
Thứ ba, điều kiện về sức khỏe và khả năng làm việc cần được xem xét nghiêm túc, đặc biệt đối với các ngành đòi hỏi hoạt động thể chất hoặc cường độ làm việc cao.
Thứ tư, cần gắn chính sách với nhu cầu thực tế của đơn vị. Việc kéo dài tuổi nghỉ hưu chỉ nên áp dụng khi cơ sở đào tạo thực sự cần và chưa có nhân sự thay thế phù hợp.
Thứ năm, cần thiết lập cơ chế xét duyệt minh bạch với sự tham gia của hội đồng chuyên môn, có quy trình rõ ràng, công khai và có thời hạn cụ thể.
