Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chuẩn chương trình đào tạo về đường sắt trình độ đại học. Trong đó nêu rõ những mục tiêu, tiêu chuẩn và danh mục các ngành trình độ đại học về đường sắt gồm nhóm các ngành cốt lõi và nhóm các ngành phụ trợ - liên ngành.
Hành lang pháp lý quan trọng để các cơ sở thuận lợi hơn trong đào tạo nhân lực đường sắt
Khoa Công nghệ Cơ khí, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh là một trong những đơn vị đang đào tạo một số ngành trình độ đại học thuộc danh mục nêu trên.
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Nam – Trưởng khoa Khoa Công nghệ Cơ khí, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, việc ban hành chuẩn chương trình đào tạo về đường sắt trình độ đại học sẽ giúp các cơ sở đào tạo có định hướng thống nhất trong xây dựng chương trình, qua đó bảo đảm chất lượng và đáp ứng tốt hơn nhu cầu thực tiễn về nhân lực của lĩnh vực này.
Khi có chuẩn chung, các trường sẽ có “khung tham chiếu” rõ ràng để thiết kế và cập nhật chương trình phù hợp với yêu cầu thực tế, tránh tình trạng đào tạo thiếu đồng bộ hoặc lệch với nhu cầu doanh nghiệp. Việc chuẩn hóa từ mục tiêu, chuẩn đầu ra đến các điều kiện bảo đảm chất lượng cũng tạo thuận lợi cho công tác kiểm định, liên thông, hợp tác với doanh nghiệp và hội nhập quốc tế. Đồng thời, đây còn là cơ sở quan trọng để các trường đầu tư đội ngũ và cơ sở vật chất; cập nhật công nghệ mới. Từ đó góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đường sắt trong giai đoạn hiện nay.
Bên cạnh đó, việc quy định rõ các yêu cầu về đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và học liệu đào tạo sẽ giúp các cơ sở giáo dục đại học có cơ sở đề xuất đầu tư, bổ sung trang thiết bị theo hướng chuẩn hóa, đồng thời phát triển nguồn nhân lực giảng dạy một cách bài bản. Đây là yếu tố quan trọng nhằm từng bước nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực đường sắt chất lượng cao trong dài hạn, nhất là ở các lĩnh vực mới như đường sắt tốc độ cao, đường sắt điện khí hóa và đường sắt đô thị.
Với những lợi thế trên, thầy Nam cho rằng, việc ban hành chuẩn chương trình đào tạo về đường sắt trình độ đại học sẽ tạo nền tảng và khung chất lượng thống nhất, giúp các cơ sở đào tạo phát triển đội ngũ nhân lực có đủ năng lực chuyên môn, kỹ năng công nghệ và khả năng thích ứng linh hoạt với các hệ thống đường sắt hiện đại, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị. Từ đó đáp ứng yêu cầu của Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam đến năm 2035, định hướng đến năm 2045 của Chính phủ.
Khoa Xây dựng, Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh cũng là một trong những đơn vị đang đào tạo một số ngành thuộc danh mục các ngành trình độ đại học về đường sắt.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trọng Phước – Trưởng khoa Khoa Xây dựng, Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh, tại Việt Nam hiện nay, hoạt động đào tạo nhân lực ngành đường sắt trong các cơ sở giáo dục đại học chủ yếu được triển khai theo hướng lồng ghép trong các chuyên ngành thuộc nhóm Xây dựng như Kỹ thuật xây dựng, Kỹ thuật xây dựng công trình giao thông và một số lĩnh vực liên quan.
Thầy Phước cho rằng, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chuẩn chương trình đào tạo ngành đường sắt trình độ đại học năm 2026 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng, giúp các cơ sở đào tạo thuận lợi hơn trong xây dựng chương trình, tổ chức tuyển sinh cũng như vận hành hoạt động đào tạo. Đáng chú ý, bộ chuẩn này đã xác định tương đối rõ các ngành cốt lõi và các ngành liên quan, đồng thời bám sát Khung trình độ quốc gia Việt Nam đang được áp dụng.
Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh đầu tư phát triển hạ tầng giao thông, đặc biệt là các dự án đường sắt quy mô lớn, nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực này ngày càng trở nên cấp thiết. Không chỉ cần số lượng lớn, nguồn nhân lực đường sắt còn đòi hỏi tính chuyên nghiệp, khả năng thích ứng công nghệ và năng lực triển khai thực tiễn trong các dự án phức tạp.
Cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ các dự án đường sắt trọng điểm quốc gia
Thông tin thêm về ngành cốt lõi thuộc danh mục các ngành trình độ đại học về đường sắt, Phó Giáo sư Nguyễn Đức Nam cho biết, ngành Công nghệ kỹ thuật Cơ khí của Khoa Công nghệ Cơ khí, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh hiện được đào tạo theo định hướng ứng dụng, tập trung vào các năng lực cốt lõi như thiết kế, chế tạo, vận hành, bảo trì và tối ưu hóa các hệ thống cơ khí. Chương trình đào tạo được xây dựng luôn gắn với nhu cầu thực tiễn doanh nghiệp, tăng cường thời gian thực hành, thực tập tại doanh nghiệp, phát triển kỹ năng toàn diện cho người học.
Ngoài ra, Khoa Công nghệ Cơ khí còn được đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm, xưởng thực hành và trang thiết bị đào tạo hiện đại, phục vụ tốt cho hoạt động học tập, nghiên cứu và thực hành của sinh viên.
Bên cạnh đó, nhà trường cũng thường xuyên cập nhật các xu hướng công nghệ mới của ngành như thiết kế số, CAD/CAM/CNC, trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ thiết kế, robot công nghiệp, sản xuất thông minh và chuyển đổi số trong kỹ thuật cơ khí.
Có thể nói, việc tích hợp các công nghệ hiện đại vào chương trình đào tạo giúp sinh viên nâng cao khả năng tiếp cận công nghệ mới, thích ứng với môi trường kỹ thuật hiện đại và đáp ứng yêu cầu nhân lực đường sắt chất lượng cao trong giai đoạn phát triển mới.
Đồng thời, chương trình đào tạo cũng hướng đến hội nhập quốc tế khi đã đạt chuẩn kiểm định ABET (Hoa Kỳ). Nhà trường khuyến khích triển khai một phần hoặc toàn bộ học phần bằng tiếng Anh nhằm nâng cao năng lực ngoại ngữ và khả năng làm việc trong môi trường quốc tế cho người học. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, sinh viên còn được chú trọng phát triển tư duy hệ thống, năng lực làm việc liên ngành và tư duy công nghệ. Qua đó đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao cho đường sắt trong nước và quốc tế.
Vì vậy, với vai trò là một trong những ngành kỹ thuật nền tảng, Công nghệ kỹ thuật Cơ khí được xem là ngành cốt lõi trong đào tạo nhân lực đường sắt, góp phần cung cấp đội ngũ kỹ sư có năng lực chuyên môn, kỹ năng thực hành và khả năng ứng dụng công nghệ để phục vụ phát triển các dự án đường sắt của Việt Nam trong dài hạn.
Bên cạnh ngành Công nghệ kỹ thuật Cơ khí với vai trò nền tảng trong thiết kế, vận hành, bảo trì và tối ưu hóa hệ thống cơ khí, thầy Nam thông tin thêm, Khoa Công nghệ Cơ khí còn đang đào tạo ngành Công nghệ chế tạo máy thuộc nhóm các ngành phụ trợ - liên ngành tại danh mục các ngành trình độ đại học về đường sắt. Ngành học này có vai trò chuyên sâu hơn trong lĩnh vực thiết kế quy trình công nghệ gia công, tổ chức và quản lý quá trình sản xuất.
Nếu Công nghệ kỹ thuật Cơ khí tập trung vào nguyên lý, kết cấu và vận hành hệ thống kỹ thuật, thì Công nghệ chế tạo máy hướng đến việc hiện thực hóa các sản phẩm cơ khí thông qua các công nghệ gia công, sản xuất thông minh và tối ưu hóa quy trình sản xuất. Đây là lĩnh vực đặc biệt quan trọng đối với lĩnh vực đường sắt, nơi yêu cầu độ chính xác cao trong chế tạo các chi tiết, cụm thiết bị và các hệ thống kỹ thuật.
Trên thực tế, ngành Công nghệ chế tạo máy của Khoa Công nghệ Cơ khí, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh có thế mạnh trong đào tạo các lĩnh vực như thiết kế, tối ưu quy trình công nghệ, kỹ năng vận hành và quản lý quá trình gia công chính xác, mô phỏng và tối ưu hóa quá trình sản xuất, ứng dụng robot công nghiệp, trí tuệ nhân tạo nhằm nâng cao tự động hóa sản xuất và chuyển đổi số trong sản xuất cơ khí. Những năng lực này rất phù hợp để phục vụ đào tạo nguồn nhân lực cho đường sắt hiện đại, đặc biệt trong chế tạo, lắp ráp và bảo trì các hệ thống cơ khí phục vụ đường sắt tốc độ cao, đường sắt điện khí hóa và đường sắt đô thị.
Bên cạnh đó, chương trình đào tạo ngành học này cũng được kiểm định theo tiêu chuẩn ABET (Hoa Kỳ) nên luôn hướng đến hội nhập quốc tế; chú trọng nâng cao thời gian thực hành trên hệ thống máy móc, thiết bị hiện đại và tăng cường gắn kết doanh nghiệp, giúp sinh viên nâng cao kỹ năng thực tiễn, khả năng ứng dụng công nghệ mới và thích ứng với môi trường sản xuất công nghiệp hiện đại, đáp ứng nhu cầu nhân lực đường sắt chất lượng cao ở trong nước và quốc tế.
Trước bối cảnh nước ta đang chú trọng đến đào tạo nhân lực đường sắt, Phó Giáo sư Nguyễn Đức Nam cho biết, Khoa Công nghệ Cơ khí và Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh hiện đang từng bước xây dựng chiến lược đào tạo theo hướng liên ngành giữa các ngành cốt lõi và ngành phụ trợ nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực đường sắt trong giai đoạn mới.
Bên cạnh đó, Khoa và Nhà trường cũng đang tích cực tăng cường đầu tư phòng thí nghiệm, phần mềm mô phỏng, trang thiết bị thực hành hiện đại và mở rộng hợp tác với doanh nghiệp nhằm nâng cao kỹ năng thực tiễn cho người học. Việc đào tạo theo hướng liên ngành sẽ góp phần hình thành đội ngũ kỹ sư có tư duy hệ thống, khả năng ứng dụng công nghệ và thích ứng với môi trường kỹ thuật hiện đại.
Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng nhằm góp phần cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ các dự án đường sắt trọng điểm quốc gia, đặc biệt là dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam; hỗ trợ giải quyết bài toán nhân lực đường sắt đang rất cấp bách hiện nay.
Nội dung đào tạo bám sát cấu trúc hệ thống công nghiệp đường sắt
Thông tin thêm, Phó Giáo sư Nguyễn Trọng Phước cho hay, theo danh mục của chuẩn chương trình đào tạo về đường sắt trình độ đại học, Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh hiện có khoảng 10 ngành đào tạo liên quan, chủ yếu thuộc Khoa Xây dựng và Khoa Công nghệ thông tin. Đây được xem là nền tảng quan trọng để nhà trường tham gia sâu hơn vào đào tạo nguồn nhân lực cho lĩnh vực đường sắt trong thời gian tới.
Trước yêu cầu thực tiễn cũng như nhu cầu nhân lực của xã hội, các đơn vị chuyên môn của nhà trường đang xây dựng mục tiêu và chiến lược đào tạo theo hướng cung cấp nguồn nhân lực dồi dào, có chuyên môn sâu, đáp ứng chuẩn đầu ra của từng chương trình cũng như yêu cầu đặc thù của ngành đường sắt. Đồng thời, nhà trường cũng chú trọng phát triển toàn diện trên nhiều phương diện nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, hiệu quả nghiên cứu khoa học và năng lực phục vụ cộng đồng.
Về thực tế triển khai đào tạo tại Khoa Xây dựng, thầy Phước cho biết, hiện đơn vị đang đào tạo hai ngành là Kỹ thuật xây dựng và Quản lý xây dựng – thuộc nhóm các ngành cốt lõi trong danh mục các ngành trình độ đại học về đường sắt. Nội dung đào tạo của hai ngành này đã được thiết kế bám sát một trong bốn phân nhóm theo cấu trúc hệ thống công nghiệp đường sắt, cụ thể là lĩnh vực xây dựng và quản lý xây dựng công trình đường sắt.
Cụ thể, chuẩn đầu ra của hai ngành này được xây dựng theo hướng đáp ứng toàn diện các yêu cầu trong quá trình xây dựng và quản lý công trình đường sắt, bao gồm các khâu khảo sát, thiết kế, thi công, giám sát, quản lý vận hành, khai thác và bảo trì công trình. Bên cạnh đó, chương trình đào tạo còn chú trọng phát triển năng lực phân tích ý tưởng, lựa chọn và tối ưu giải pháp kỹ thuật phù hợp với điều kiện thực tế của dự án, cũng như kỹ năng tư vấn, phản biện kỹ thuật và quản lý dự án xây dựng.
Nhờ cách tiếp cận như vậy, sinh viên sau khi tốt nghiệp không chỉ nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn có khả năng tham gia trực tiếp vào các hoạt động trong lĩnh vực xây dựng và quản lý công trình đường sắt, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động.
Đáng chú ý, trong chương trình đào tạo năm học 2025–2026, nhà trường đã chủ động cập nhật thêm nhiều nội dung mới gắn với xu thế chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ trong xây dựng như tin học trong xây dựng, trí tuệ nhân tạo trong xây dựng và hệ thống thông tin quản lý công trình (BIM). Các nội dung này không chỉ được đưa vào giảng dạy mà còn được tăng cường mức độ ứng dụng trong thực hành và nghiên cứu.
Riêng đối với ngành Quản lý xây dựng, chương trình đào tạo còn được tích hợp thêm các học phần liên quan đến quản trị nhân lực, tài nguyên, nguồn lực và các nội dung chuyên sâu về quản lý dự án xây dựng. Điều này giúp người học có cái nhìn toàn diện hơn về công tác quản lý, đồng thời nâng cao năng lực điều hành và tổ chức triển khai dự án trong thực tế.
Bên cạnh hai ngành cốt lõi nói trên, Khoa Xây dựng của nhà trường cũng đang đào tạo ngành Công nghệ kỹ thuật công trình xây dựng – thuộc nhóm ngành phụ trợ, liên ngành trong danh mục các ngành trình độ đại học về đường sắt. Ngành học này được đào tạo theo hướng thiết kế, thi công và vận hành công trình, đồng thời nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ trong toàn bộ quá trình triển khai.
Theo thầy Phước, trong giai đoạn tới, nhu cầu nhân lực ngành đường sắt của Việt Nam sẽ tiếp tục gia tăng mạnh mẽ, không chỉ về số lượng mà còn về chất lượng. Điều này đòi hỏi sự chuẩn bị bài bản từ các cơ sở đào tạo, cũng như sự đầu tư đồng bộ về nguồn lực nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành trong bối cảnh mới.
