Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Thông tư quy định về nhóm nghiên cứu tiềm năng, nhóm nghiên cứu mạnh để lấy ý kiến.
Theo dự thảo, nhóm nghiên cứu mạnh thuộc khối khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ phải đạt tối thiểu 150 điểm quy đổi, điểm bình quân 15 điểm; đối với khối khoa học xã hội và nhân văn, các mức tương ứng là 100 điểm và 10 điểm trong 5 năm gần nhất. Bên cạnh đó, nhóm phải đáp ứng yêu cầu về cơ cấu nhân sự, định hướng nghiên cứu và tiêu chuẩn trưởng nhóm.
Đại diện nhóm nghiên cứu mạnh tại một số cơ sở giáo đại học cho biết, việc dành trọng số cao hơn cho những công trình xuất sắc là hợp lý, nhưng cũng cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp, tránh tạo áp lực khiến các nhóm nghiên cứu chỉ tập trung số lượng, thứ hạng công bố.
Cách quy đổi điểm đối với các công bố khoa học cơ bản phản ánh đúng mức độ khắt khe của giới học thuật
Một nội dung đáng chú ý là dự thảo đề xuất một bài báo đăng trên tạp chí thuộc nhóm 0,1% xuất sắc thế giới được tính 20 điểm, gấp 20 lần bài báo Q4 (1 điểm) và gấp 4 lần bài báo Q1 (5 điểm).
Nhờ vậy, nhóm nghiên cứu có thể dùng số lượng ít bài báo nhưng công bố ở các tạp chí quốc tế được xếp thứ hạng cao để thay thế nhiều bài báo thông thường, miễn là đảm bảo tổng điểm cần đạt.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Từ Bình Minh - Trưởng nhóm nghiên cứu về Quan trắc và đánh giá rủi ro các độc chất hữu cơ trong môi trường, Trường Đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, cách quy đổi điểm đối với các công bố khoa học cơ bản là xác đáng, phản ánh đúng mức độ khắt khe của giới học thuật.
Theo thầy Minh, để một công trình được đăng tải trên tạp chí thuộc top 0,1% thế giới, nghiên cứu phải có tính đột phá toàn cầu, thường đòi hỏi sự hợp tác quốc tế quy mô lớn và dữ liệu nền tảng vững chắc. Vì vậy, khoảng cách về điểm số giữa các nhóm công bố là sự ghi nhận xứng đáng cho chất lượng thay vì số lượng.
Tuy nhiên, tiêu chí này vẫn cần được xem xét theo đặc thù từng nhóm ngành, bởi có những ngành không nhất thiết phải đặt yêu cầu công bố trên tạp chí top 0,1%. Bên cạnh đó, trong nhóm tạp chí có thứ hạng cao có nhiều tạp chí chủ yếu đăng tải các bài báo tổng quan (review article). Do đó, quy định cần chú thích rõ không tính những bài báo này, mà chỉ tính các công trình nghiên cứu gốc (original research paper).
Về nguy cơ ảnh hưởng đến tính ứng dụng của nghiên cứu, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Từ Bình Minh nhận định, việc dành trọng số 20 điểm cho công bố xuất sắc có thể khiến các nhóm nghiên cứu ưu tiên lựa chọn những chủ đề đang là xu hướng toàn cầu (hot topics) để thuận lợi hơn trong việc công bố trên các tạp chí hàng đầu, thay vì tập trung giải quyết những vấn đề ô nhiễm môi trường mang tính địa phương hoặc đặc thù của Việt Nam.
Dù vậy, dự thảo cũng đã đưa ra các sản phẩm thay thế và sản phẩm ứng dụng. Chẳng hạn, sản phẩm có tác động đặc biệt trong giải quyết vấn đề môi trường cấp quốc gia có thể được quy đổi tối đa 20 điểm, cấp quốc tế là 25 điểm.
“Do đó, rào cản ở đây không nằm ở thang điểm, mà nằm ở việc hội đồng đánh giá sẽ đo lường "tác động thực tiễn" của các nghiên cứu ứng dụng như thế nào để chúng không bị lép vế trước các công bố hàn lâm”, Trưởng nhóm nghiên cứu về Quan trắc và đánh giá rủi ro các độc chất hữu cơ trong môi trường, Trường Đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) bày tỏ.
Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Trần Vũ - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), đồng thời là Trưởng nhóm nghiên cứu về hệ thống thông minh của nhà trường cho rằng, thang điểm quy đổi không chỉ là công cụ đánh giá kết quả mà còn thể hiện định hướng phát triển công bố khoa học.
Theo thầy Vũ, trong bối cảnh hiện nay, khi mục tiêu là chuyển trọng tâm từ gia tăng số lượng sang nâng cao chất lượng công bố, việc dành trọng số cao hơn cho những công trình xuất sắc là hợp lý. Cách tiếp cận này góp phần khuyến khích các nhóm nghiên cứu đầu tư thời gian, nguồn lực để giải quyết những vấn đề khoa học có ý nghĩa, tạo ra các kết quả có sức ảnh hưởng.
“Mức quy đổi 20 điểm thể hiện mức độ ưu tiên của chính sách trong giai đoạn hiện nay. Sau một thời gian triển khai, cơ quan quản lý có thể rà soát, đánh giá mức độ tác động của thang điểm đối với chất lượng công bố cũng như khả năng ghi nhận các đóng góp thực tiễn.
Khi mục tiêu và định hướng ưu tiên phát triển thay đổi, trọng số quy đổi cũng có thể được điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu mới”, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) chia sẻ.
Cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp để duy trì năng lực nghiên cứu dài hạn và xây dựng đội ngũ kế cận
Về mức độ đáp ứng của nhóm nghiên cứu mạnh so với các tiêu chí tại dự thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Từ Bình Minh cho biết, với đặc thù nghiên cứu chuyên sâu về phân tích hóa môi trường và đánh giá rủi ro các chất ô nhiễm hữu cơ, nhóm nghiên cứu về Quan trắc và đánh giá rủi ro các độc chất hữu cơ trong môi trường, Trường Đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) cơ bản có khả năng đáp ứng tốt các tiêu chí về công bố quốc tế.
Nhờ thường xuyên công bố trên các tạp chí Q1 (5 điểm/bài) và Q2 (3,5 điểm/bài), nhóm có thể đáp ứng yêu cầu về điểm số công bố khoa học. Trưởng nhóm cũng có khả năng đáp ứng tiêu chuẩn là tác giả chính của tối thiểu 5 bài báo Q1.
Dự thảo quy định, nhóm nghiên cứu mạnh thuộc khối khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ phải đạt tối thiểu 150 điểm quy đổi, trong đó điểm bình quân đạt 15 điểm trong 5 năm gần nhất.
Tuy nhiên, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Từ Bình Minh, yêu cầu khó đáp ứng nhất đối với các nhóm nghiên cứu thực nghiệm ở Việt Nam hiện nay là trưởng nhóm phải là tác giả chính hoặc chủ biên tối thiểu một sách chuyên khảo hoặc sản phẩm học thuật khác có điểm quy đổi từ 10 điểm trở lên.
Việc biên soạn sách chuyên khảo, với mức điểm từ 10–15 điểm tùy nhà xuất bản, đòi hỏi quá trình tích lũy lâu dài, trong khi các nhà khoa học tự nhiên thường tập trung vào công bố bài báo và triển khai nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm.
Trong đó, thầy Minh cho rằng việc là tác giả chính hoặc chủ biên tối thiểu 1 sách chuyên khảo của nhà xuất bản quốc tế thì tương đối khó khăn, còn trường hợp nhà xuất bản uy tín trong nước sẽ dễ đáp ứng hơn.
Từ thực tế này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Từ Bình Minh đề xuất bỏ tiêu chí này và thay bằng yêu cầu về số lượng chương sách chuyên khảo quốc tế do các nhà xuất bản uy tín phát hành, trong đó trưởng nhóm là tác giả chính. Số lượng chương sách có thể được quy định khác nhau tùy từng nhóm ngành. Riêng tiêu chí chủ biên (Editor) cả cuốn sách nên được xem là điều kiện vượt trội, với mức điểm thưởng cao, chẳng hạn đối với trường hợp chủ biên sách do nhà xuất bản quốc tế uy tín phát hành.
“Để thực sự là một nhóm nghiên cứu mạnh và duy trì được hiệu suất, nhà trường và nhà nước cần đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng cơ sở vật chất. Các nghiên cứu về độc chất hữu cơ mới nổi hay vi nhựa đòi hỏi hệ thống thiết bị phân tích hiện đại (như LC-MS/MS, GC-MS/MS) và kinh phí vận hành, bảo trì liên tục.
Nếu không có nguồn tài trợ nhiệm vụ cấp Bộ, cấp tỉnh (được tính từ 6 đến 15 điểm tùy kinh phí), nhóm sẽ rất khó có dữ liệu thực nghiệm chất lượng cao để duy trì chuẩn đầu ra”, Trưởng nhóm nghiên cứu về Quan trắc và đánh giá rủi ro các độc chất hữu cơ trong môi trường, Trường Đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) bày tỏ.
Cũng theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Từ Bình Minh, để duy trì năng lực nghiên cứu dài hạn và xây dựng đội ngũ kế cận bền vững, cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp, tránh tạo áp lực khiến các nhóm nghiên cứu chỉ tập trung “chạy KPI”.
Thầy Minh nhận định, dự thảo đặt ra tiêu chuẩn công nhận lại khá khắt khe. Cụ thể, nhóm nghiên cứu mạnh thuộc khối khoa học tự nhiên, kỹ thuật phải đạt tổng điểm 180 và điểm bình quân 18 trong chu kỳ trước đó, đồng thời có ít nhất một sản phẩm nổi bật từ 20 điểm trở lên. Đây là mức yêu cầu cao hơn so với 150 điểm để được công nhận lần đầu.
Để tránh tình trạng các nhóm chỉ tập trung “chạy KPI”, đồng thời xây dựng đội ngũ kế cận bền vững, cần có những cơ chế hỗ trợ phù hợp.
Cụ thể, cần xây dựng cơ chế khoán quỹ linh hoạt, đặt hàng liên tục đối với các nhóm đã được công nhận là nhóm nghiên cứu mạnh, bởi một nhóm khó có thể duy trì mức 180 điểm trong 5 năm nếu nguồn tài trợ bị gián đoạn. Việc giảm bớt thủ tục đấu thầu đề tài hằng năm cũng sẽ giúp các nhà khoa học yên tâm theo đuổi những hướng nghiên cứu dài hạn.
Ngoài ra, cần có chính sách bố trí kinh phí đầu tư chiều sâu cho cơ sở vật chất, máy móc và trang thiết bị phòng thí nghiệm. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với các nhóm nghiên cứu thuộc lĩnh vực khoa học tự nhiên và khoa học ứng dụng.
Một nội dung khác cần được quan tâm là chính sách đãi ngộ đối với đội ngũ kế cận, gồm nghiên cứu viên sau tiến sĩ (postdoc) và nghiên cứu sinh. Dự thảo đã quy định nhóm nghiên cứu cần có sự tham gia của nghiên cứu sinh, học viên cao học; đồng thời, trưởng nhóm nghiên cứu mạnh phải hướng dẫn thành công tối thiểu 2 nghiên cứu sinh. Tuy nhiên, để giữ chân những sinh viên, học viên xuất sắc ở lại phòng thí nghiệm làm nghiên cứu thay vì chuyển sang làm việc tại doanh nghiệp, cần có chính sách cụ thể từ cấp Nhà nước, trong đó có việc cấp học bổng và sinh hoạt phí đủ bảo đảm cuộc sống cho nghiên cứu sinh.
Về cơ chế nhân sự, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Từ Bình Minh đánh giá quy định cho phép tối đa 50% thành viên nhóm là chuyên gia đến từ doanh nghiệp, các viện nghiên cứu khác trong và ngoài nước là một cơ chế mở, tạo điều kiện thu hút chất xám.
Dù vậy, để những chuyên gia và học viên ngoài trường thực sự gắn bó, đóng góp trong suốt chu kỳ 5 năm của nhóm, các cơ sở giáo dục đại học cần tháo gỡ những rào cản hành chính trong việc chi trả thù lao cho lực lượng này.
Còn theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Trần Vũ, với kinh nghiệm tại Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), một trong những khó khăn khi xây dựng và duy trì nhóm nghiên cứu mạnh là bảo đảm tính liên tục của hoạt động nghiên cứu khi nhân sự thay đổi. Thành viên có thể tham gia theo từng giai đoạn của đề tài. Những người có năng lực, kể cả thành viên chủ chốt, có thể được điều động hoặc bố trí đảm nhiệm công việc khác ngay trong chu kỳ công nhận.
Vì vậy, một nhóm có định hướng rõ và kết quả nghiên cứu tốt vẫn có thể gặp khó khăn trong việc duy trì đầy đủ các tiêu chí về nhân sự tại từng thời điểm.
“Dự thảo đã cho phép thay đổi thành viên, đồng thời yêu cầu người thay thế đáp ứng tiêu chuẩn tương ứng. Theo tôi, khi có biến động nhân sự chủ chốt, nên cho nhóm một thời hạn hợp lý để kiện toàn.
Trong thời gian đó, nhà trường có thể xem xét phương án bàn giao, tiến độ thực hiện các nhiệm vụ và khả năng duy trì hướng nghiên cứu. Cách làm này giúp đánh giá được ảnh hưởng thực tế của việc thay đổi nhân sự đối với hoạt động của nhóm.
Về lâu dài, đội ngũ kế cận cần được phát triển ngay trong quá trình thực hiện đề tài. Nhà khoa học trẻ nên được giao chủ trì một hợp phần nghiên cứu, tham gia đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh và từng bước xây dựng hướng nghiên cứu của mình.
Nhà trường cần tạo điều kiện về thời gian, kinh phí khởi động và cơ hội tiếp cận các nguồn lực nghiên cứu. Khi đã có người đủ năng lực tiếp nhận vai trò chủ chốt, nhóm có thể tiếp tục thực hiện các cam kết và phát triển hướng nghiên cứu ngay cả khi nhân sự thay đổi”, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho hay.
