Dự thảo Thông tư quy định chế độ làm việc đối với giáo viên phổ thông, dự bị đại học được Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố đang thu hút sự quan tâm lớn của toàn ngành. Đáng chú ý tại điểm b khoản 3 Điều 14: “Trường hợp bảo đảm đủ điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị cho giáo viên làm việc tại cơ sở giáo dục thì hiệu trưởng có thể tổ chức cho giáo viên làm việc 40 giờ/tuần, 08 giờ/ngày tại cơ sở giáo dục...”.
Quy định này mở ra một hướng tiếp cận mới, nhưng cũng đặt ra câu hỏi trăn trở: Liệu các cơ sở giáo dục công lập đã thực sự đủ điều kiện để giáo viên làm việc 8 tiếng mỗi ngày tại trường chưa?
Muốn giáo viên làm việc đủ 8 tiếng/ngày, trường phải bảo đảm những gì?
Theo Điều 11 Luật Viên chức quy định về quyền của viên chức trong hoạt động nghề nghiệp, viên chức “Được bảo đảm trang bị cơ sở vật chất, trang thiết bị làm việc theo yêu cầu nhiệm vụ”. Việc giáo viên làm việc 8 tiếng mỗi ngày tại trường chỉ có thể thực hiện khi bảo đảm những điều kiện sau:
Thứ nhất là hạ tầng công nghệ và thiết bị làm việc. Trong bối cảnh chuyển đổi số, lao động sư phạm gắn liền với công nghệ, chẳng hạn như thiết kế giáo án điện tử, quản trị học bạ số, cập nhật cơ sở dữ liệu ngành và hệ thống điểm số trực tuyến. Điều này đòi hỏi hạ tầng mạng tốc độ cao, máy tính vận hành ổn định, cùng máy in, máy scan để phục vụ khâu kiểm tra, đánh giá. Người thầy không thể làm việc chuyên nghiệp khi đường truyền mạng chập chờn và thiết bị thiếu thốn.
Thứ hai là không gian làm việc cá nhân đạt chuẩn. Áp lực tăng dân số cơ học tại các đô thị, khu công nghiệp khiến nhiều trường quá tải, sĩ số tại nhiều trường vẫn ở mức 50 em/lớp; tình trạng thiếu trường, thiếu lớp còn là bài toán nan giải. Trong bối cảnh đó, không gian làm việc cá nhân cho thầy cô gần như là điều khó đáp ứng được. Rõ ràng, không thể tập trung 70–80 con người vào trong một phòng hội đồng chật hẹp để nghiên cứu hay chấm bài. Nghề giáo khác với nghề khác, được xem là lao động đặc thù. Do đó, thầy cô cần góc làm việc cố định với bàn ghế chuẩn mực, tủ khóa cá nhân để cất giữ hồ sơ và đề kiểm tra; và quan trọng nhất là không gian đủ tĩnh lặng để làm việc hoặc trao đổi chuyên môn sâu.
Thứ ba là quy chế vận hành khoa học và nhân văn. Nếu tổ chức làm việc đủ 8 tiếng/ngày tại trường, hiệu trưởng phải rạch ròi giữa thời gian giảng dạy, nghiên cứu độc lập, trực tư vấn học sinh và tiếp phụ huynh; tuyệt đối không biến quy chế thành công cụ điểm danh, bấm vân tay hình thức. Hiện, dự thảo cơ cấu 40 giờ lao động sư phạm mỗi tuần đã xác lập theo tỷ lệ 40-40-20. Trong đó, tối đa 40% cho giảng dạy; tối đa 40% cho chuẩn bị, đánh giá; và tối thiểu 20% cho sinh hoạt chuyên môn, tự học, hành chính. Do đó, ngoài 16 giờ đứng lớp, việc bố trí 24 giờ còn lại tại trường phải thực chất, hiệu quả, giảm thiểu tối đa công việc thầy cô phải đem việc về nhà.
Những nghịch lý từ góc nhìn của người đứng lớp
Nếu cơ sở vật chất trường công lập chưa đảm bảo, trang thiết bị chưa đáp ứng yêu cầu công việc thì việc giáo viên làm 8 giờ tại trường khó khả thi.
Một ý tưởng bài giảng hay, một đề kiểm tra mở sâu sắc hay việc nghiền ngẫm nhận xét từng bài luận của học trò đòi hỏi sự tập trung cao độ. Thực tế, nhiều đồng nghiệp của tôi làm việc hiệu quả nhất trong không gian yên tĩnh tại nhà, đặc biệt vào buổi tối. Nếu giáo viên ngồi đủ 8 tiếng ở trường trong một không gian ồn ào, thiếu chỗ ngồi chuẩn mực thì có thể nảy sinh ra hiện tượng “ngồi cho đủ giờ, nhìn đồng hồ chờ hết buổi”.
Dự thảo định mức của giáo viên trung học phổ thông là 19 tiết/tuần (trung bình 3–4 tiết/ngày, thường gói gọn trong một buổi). Nếu giáo viên có mặt cả buổi còn lại khi nhà trường chưa có nhiệm vụ thực tế tại chỗ thì giáo viên sẽ rơi vào trạng thái thụ động, lãng phí thời gian. Cần phân biệt viên chức giáo viên với viên chức quản lý. Ban giám hiệu là viên chức quản lý có nhiệm vụ điều hành hành chính - sư phạm, còn giáo viên trực tiếp đứng lớp vận hành theo cơ cấu thuần túy sư phạm 40-40-20. Vì thế, việc quy định giáo viên làm việc đủ thời gian lao động sư phạm tại trường cần được tính toán, cân nhắc kỹ lưỡng.
Hướng đi nào cho các cơ sở giáo dục công lập?
Để chính sách đạt hiệu quả thực chất và phù hợp với tinh thần Luật Viên chức, giải pháp khả thi nhất lúc này là chuyển mạnh từ quản lý thời gian cơ học sang đánh giá chất lượng sản phẩm đầu ra.
Khi điều kiện trang thiết bị chưa đáp ứng, giáo viên chỉ cần có mặt tại trường vào các khung giờ có nhiệm vụ. Chẳng hạn như tiết dạy trên lớp, sinh hoạt tổ chuyên môn, họp hội đồng, bồi dưỡng học sinh, tiếp phụ huynh hay tư vấn tâm lý. Với 40% thời lượng chuẩn bị bài, chấm bài và 20% tự học nâng cao trình độ, ban giám hiệu nên trao quyền chủ động về không gian làm việc cho người thầy. Ban giám hiệu đánh giá giáo viên qua chất lượng kế hoạch bài dạy, tiến độ sổ sách trên hệ thống, mức độ hỗ trợ học sinh và sự tiến bộ thực chất của lớp học. Khi tinh thần trách nhiệm nghề nghiệp được đề cao, giáo viên sẽ toàn tâm cống hiến cho mục tiêu chung của nhà trường chứ không còn tính toán làm việc theo kiểu đối phó điểm thi đua.
Để từng bước thực thi quy định này, các cơ sở giáo dục cũng có thể thí điểm mô hình “Ngày chuyên môn tại trường”. Ví dụ như bố trí mỗi tổ chuyên môn có một ngày trọn vẹn ở lại trường để sinh hoạt chuyên môn và chấm bài tập trung. Cách làm này vừa giúp kiểm chứng điều kiện cơ sở vật chất, vừa tạo bước chuyển tiếp nhịp nhàng. Tại đơn vị của người viết, từ năm học này, ban giám hiệu đã thí điểm việc chấm kiểm tra giữa kỳ tập trung; tổ trưởng chuyên môn phân công nhiệm vụ cụ thể, quản lý tiến độ và kiểm soát chất lượng chặt chẽ đến khi hoàn thành.
Quy định làm việc 40 giờ/tuần tại trường chỉ thực sự phát huy giá trị khi gắn liền với một môi trường làm việc sư phạm hiện đại. Để chính sách đi vào thực chất, tạo động lực nội sinh cho nhà giáo nâng cao chất lượng giáo dục thì nhà trường phải “bảo đảm đủ điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị cho giáo viên”.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
