Bộ Giáo dục và Đào tạo đăng tải dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư để lấy ý kiến. Theo đó, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư gắn với vị trí việc làm, ngành đào tạo, cơ sở đào tạo, nhiệm vụ và điều kiện thực hiện.
Một số chuyên gia đánh giá, đây là hướng tiếp cận giúp chức danh học thuật gắn chặt hơn với nhu cầu giảng dạy, nghiên cứu thực tế. Tuy nhiên, cần có cách xác định số lượng phù hợp với đặc thù từng ngành, đồng thời tạo cơ chế linh hoạt để các trường thu hút, tuyển chọn nhân tài.
Gắn bó chặt chẽ chức danh giáo sư, phó giáo sư với nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu
Bàn luận về quy định mới trên, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Tung - Thành viên Hội đồng Giáo sư liên ngành Sử học - Khảo cổ học - Dân tộc học/Nhân học năm 2025 cho biết, đây là thông lệ quan trọng tại các trường đại học trên thế giới. Việc bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư dựa vào yêu cầu của từng vị trí công việc tại mỗi cơ sở đào tạo. Với Việt Nam, căn cứ vào đặc thù chuyên môn của ngành, lĩnh vực và định hướng phát triển của từng cơ sở giáo dục đại học, các trường cần xây dựng luận chứng cụ thể về nhu cầu bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư ở từng vị trí.
Chẳng hạn, các trường đại học định hướng nghiên cứu có thể cần nhiều giáo sư, phó giáo sư hơn so với những cơ sở đào tạo thiên về ứng dụng. Đối với khoa học cơ bản, cần duy trì đội ngũ giáo sư, phó giáo sư đủ lớn để bảo đảm tính đa dạng về trường phái và quan điểm học thuật. Nếu giới hạn số lượng quá chặt chẽ, một cơ sở đào tạo có thể chỉ duy trì được một số ít trường phái, khiến lựa chọn học thuật trở nên đơn tuyến, làm giảm tính đa dạng và có nguy cơ dẫn đến sự phiến diện trong nghiên cứu. Trong khi đó, ở các ngành khoa học công nghệ và khoa học ứng dụng, cần chú trọng phát triển đội ngũ tiến sĩ trẻ, phó giáo sư trẻ. Đây là lực lượng có khả năng cập nhật nhanh những tiến bộ mới, đáp ứng yêu cầu thay đổi liên tục của cuộc cách mạng công nghệ 4.0.
Ngoài ra, khi gắn chức danh giáo sư, phó giáo sư với vị trí việc làm, các trường có thể xây dựng yêu cầu và cơ chế đãi ngộ khác nhau tùy theo tính chất công việc. Ví dụ, một vị trí giáo sư đứng đầu nhóm nghiên cứu mạnh tại trường đại học định hướng nghiên cứu có thể được đặt ra yêu cầu cao về công bố quốc tế, công trình chuyên khảo, hướng dẫn nghiên cứu sinh và khả năng thu hút các đề tài, dự án tài trợ cấp quốc gia, quốc tế.
Ngược lại, tại các trường đại học định hướng ứng dụng, tiêu chí đối với vị trí giáo sư có thể chú trọng hơn đến khối lượng giảng dạy, chất lượng đào tạo và các sản phẩm khoa học có khả năng ứng dụng, triển khai vào thực tiễn. Cách tiếp cận này sẽ giúp đội ngũ giáo sư, phó giáo sư gắn bó chặt chẽ hơn với nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu của từng cơ sở đào tạo, đồng thời tạo ra sự cạnh tranh công bằng, nghiêm túc giữa các trường đại học.
Đặc biệt, việc áp dụng nguyên tắc bổ nhiệm dựa trên yêu cầu vị trí việc làm cũng mở ra cơ hội để các trường đại học Việt Nam thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao từ phạm vi toàn cầu. Khi đó, đội ngũ nhà khoa học trong nước và quốc tế cùng tham gia cạnh tranh cho các vị trí việc làm tại đại học Việt Nam, góp phần thúc đẩy chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh của giáo dục đại học trong nước.
Một vấn đề khác được Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Tung lưu ý là cần xác định rõ mối quan hệ giữa chức danh giáo sư, phó giáo sư với vị trí việc làm.
Thầy Tung bày tỏ: "Khi một nhà khoa học không còn đảm nhiệm vị trí công việc tương ứng thì cần có cơ chế ghi nhận phù hợp, chẳng hạn chuyển sang danh xưng giáo sư danh dự (emeritus professor), đồng thời trả lại vị trí việc làm để cơ sở đào tạo có thể bổ nhiệm người khác. Điều này nhằm tránh tình trạng chức danh giáo sư, phó giáo sư bị sử dụng như một danh hiệu cá nhân, tồn tại lâu dài mà không còn gắn với nhiệm vụ cụ thể.
Giá trị của chức danh không chỉ nằm ở thành tích cá nhân mà còn phải được thể hiện thông qua những đóng góp thực tế đối với hoạt động giảng dạy, nghiên cứu và uy tín của cơ sở giáo dục đại học. Khi chuyển sang cơ quan công tác khác, nhà khoa học cần tiếp tục chứng minh năng lực, đóng góp và trách nhiệm của mình tại vị trí mới.
Việc gắn chức danh với nhiệm vụ cụ thể cũng đặt ra yêu cầu mỗi giáo sư, phó giáo sư phải nỗ lực duy trì chất lượng chuyên môn, đồng thời góp phần xây dựng uy tín và thương hiệu của cơ sở giáo dục đại học nơi mình công tác”.
Cùng bàn luận về vấn đề này, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Trần Bình - Chủ tịch Hội các ngành Sinh học Việt Nam chỉ ra, việc gắn chức danh giáo sư, phó giáo sư với vị trí việc làm là một cách tiếp cận có cơ sở thực tiễn, bảo đảm người được bổ nhiệm thực sự đảm nhận các nhiệm vụ liên quan đến giáo dục, đào tạo. Giáo sư, phó giáo sư của một trường đại học cần gắn với nhiệm vụ giảng dạy tại cơ sở đó. Khi không còn đảm nhiệm công việc giảng dạy, người này không còn giữ vị trí giáo sư của trường.
Việc gắn chức danh giáo sư, phó giáo sư với vị trí việc làm trong dự thảo Thông tư sẽ góp phần bảo đảm những người được bổ nhiệm thực sự đảm nhận nhiệm vụ giảng dạy, đào tạo và nghiên cứu tại cơ sở giáo dục đại học, thay vì chỉ sở hữu chức danh mà không trực tiếp thực hiện các công việc tương ứng.
Cần "khoảng không chính sách" để bổ nhiệm nhà khoa học thật sự xuất sắc
Ngoài ra, dự thảo quy định số lượng giáo sư, phó giáo sư tối đa theo nhóm ngành dựa trên quy mô đội ngũ giảng viên có trình độ tiến sĩ, kết quả hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, kết quả đào tạo tiến sĩ của cơ sở giáo dục đại học trong 3 năm gần nhất.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Tung, không nên áp đặt ngay từ đầu một quy định cứng về số lượng giáo sư, phó giáo sư tối đa đối với từng nhóm ngành, luôn cần có thêm “khoảng không chính sách” dành cho cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục hoặc một số cơ sở giáo dục đại học tinh hoa. Đây sẽ là nguồn dự trữ nhân lực chất lượng cao, giúp hệ thống giáo dục đại học có khả năng bổ nhiệm, thu hút thêm những nhà khoa học tài năng khi xuất hiện nhu cầu thực tế.
Để đào tạo và phát triển một nhà khoa học có trình độ tiến sĩ đạt đủ tiêu chuẩn chức danh phó giáo sư, giáo sư, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học cơ bản, có thể cần hàng chục năm, thậm chí là cả quá trình phấn đấu nghiên cứu. Vì thế, sẽ rất đáng tiếc nếu một nhà khoa học đáp ứng yêu cầu nhưng không thể được bổ nhiệm chỉ vì cơ sở đào tạo đã sử dụng hết số lượng được phép.
Không chỉ vậy, việc thiếu cơ chế dự phòng còn có thể khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội thu hút các nhà khoa học xuất sắc ở nước ngoài. Trong trường hợp một nhà khoa học tài năng có nguyện vọng trở về Việt Nam làm việc nhưng cơ sở đào tạo đã hết số lượng giáo sư, phó giáo sư được phép bổ nhiệm, các trường sẽ khó đáp ứng yêu cầu tuyển dụng và đãi ngộ tương xứng.
Tuy nhiên, thầy Tung nhấn mạnh, khoảng dự phòng chính sách này không nên phân bổ đồng đều cho tất cả các cơ sở giáo dục đại học mà cần gắn với vai trò, vị thế và định hướng phát triển của từng trường. Những đại học định hướng tinh hoa, có năng lực nghiên cứu và khả năng thu hút nhân tài cần được trao dư địa linh hoạt hơn để tuyển dụng, bổ nhiệm các nhà khoa học xuất sắc.
Dưới góc nhìn của Giáo sư, Tiến sĩ Lê Trần Bình, thầy bày tỏ băn khoăn về việc đưa các chỉ số mang tư duy kinh tế như tỷ trọng thu từ các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào đánh giá và xác định giới hạn chức danh học thuật.
"Không nên máy móc lấy hiệu quả kinh tế làm thước đo đối với hoạt động khoa học, công nghệ và nghiên cứu. Bởi lẽ, nhiều lĩnh vực như khoa học xã hội và nhân văn, nghệ thuật, thậm chí cả những ngành khoa học tự nhiên cơ bản hoặc lĩnh vực nghiên cứu mới, chưa thể tạo ra lợi ích kinh tế trực tiếp trong thời gian ngắn. Giá trị của các nghiên cứu này cần được nhìn nhận trên nhiều phương diện, không chỉ giới hạn ở nguồn thu hay khả năng thương mại hóa.
Việc giới hạn số lượng giáo sư, phó giáo sư có thể nhằm tránh tình trạng bổ nhiệm quá ồ ạt. Tuy nhiên, nếu đã chuyển sang cách tiếp cận gắn chức danh với vị trí việc làm và nhiệm vụ cụ thể thì cơ chế này cũng đã góp phần kiểm soát số lượng bổ nhiệm. Vì vậy, việc áp dụng thêm các tỷ lệ cứng theo nhóm ngành cần được cân nhắc thận trọng, tránh tạo ra những giới hạn thiếu phù hợp với thực tiễn" - thầy Bình nhận định.
Việc bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư theo vị trí cơ hữu, đồng cơ hữu và hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu chỉ được thực hiện khi tổng số giáo sư, phó giáo sư của nhóm ngành sau khi bổ nhiệm không vượt quá số lượng tối đa, được tính theo công thức:
Số lượng tối đa = (25% × G) + (T × G) + (k × B)
Trong đó: (25% × G) là mức cơ bản; (T × G) là mức tăng theo kết quả hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; (k × B) là mức tăng theo kết quả đào tạo tiến sĩ.
- G là số giảng viên cơ hữu có trình độ tiến sĩ của nhóm ngành, được tính bình quân trong ba năm gần nhất, bao gồm các vị trí cơ hữu, đồng cơ hữu có bằng tiến sĩ thuộc nhóm ngành; trong đó vị trí đồng cơ hữu được tính hệ số quy đổi theo quy định của pháp luật.
- T là tỷ trọng thu từ các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, được tính bình quân trong ba năm gần nhất, là tỷ lệ kinh phí thu từ các hoạt động này trên tổng kinh phí thu của cơ sở đào tạo. Kinh phí thu từ các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải được chuyển về và quản lý thu chi đúng mục đích qua tài khoản chính thức của cơ sở đào tạo, thể hiện trong báo cáo tài chính được phê duyệt và được công khai theo quy định (không bao gồm kinh phí thu được từ các hoạt động dịch vụ, tư vấn). Tỷ trọng này được tính riêng cho từng khối ngành (STEM, Khoa học xã hội và Nhân văn, Nghệ thuật) phù hợp với đặc thù của từng khối ngành.
- B là số bằng tiến sĩ do cơ sở đào tạo cấp cho nghiên cứu sinh của nhóm ngành, được tính bình quân trong ba năm gần nhất.
- k là hệ số, bằng 2/3 (hai phần ba) đối với khối ngành I và bằng 1/3 (một phần ba) đối với các khối ngành còn lại.
Đối với nhóm ngành hoạt động chưa đủ 03 (ba) năm thì G, T, B được tính theo thời gian thực tế.
Đề cập đến trường hợp nhà khoa học đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư nhưng cơ sở đào tạo đã đạt giới hạn số lượng vị trí được phép bổ nhiệm, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Trần Bình cho rằng cần có cơ chế tuyển chọn và điều tiết nhân lực giữa các cơ sở giáo dục đại học.
Nếu một trường đã đủ số lượng giáo sư, phó giáo sư nhưng cơ sở đào tạo khác vẫn có nhu cầu và còn vị trí việc làm phù hợp thì có thể xem xét tuyển chọn, thu hút nhà khoa học đến đảm nhiệm vị trí còn thiếu. Việc này vừa giúp cân đối đội ngũ giữa các trường, vừa tạo ra sự cạnh tranh trong tuyển dụng và bổ nhiệm. Nhà khoa học không nhất thiết phải tiếp tục ở cơ sở đào tạo hiện tại nếu nơi đó không còn vị trí phù hợp, mà có thể tìm kiếm cơ hội tại một cơ sở khác đang có nhu cầu.
Điều này cũng là phù hợp đối với những nhà khoa học đã được công nhận đạt tiêu chuẩn giáo sư, phó giáo sư nhưng chưa được bổ nhiệm, một cơ sở đào tạo khác nếu còn thiếu giáo sư, phó giáo sư ở một lĩnh vực cụ thể có thể chủ động thông báo nhu cầu và tuyển chọn người phù hợp.
Thay vì chỉ chờ đợi cơ sở đào tạo hiện tại có vị trí phù hợp, họ có thể tham gia tuyển chọn tại những trường đang có nhu cầu. Cơ chế này sẽ giúp khắc phục tình trạng bổ nhiệm chủ yếu trong phạm vi đội ngũ sẵn có của từng trường, đồng thời tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục đại học thu hút nhân lực chất lượng cao từ bên ngoài.
